Nghệ thuật biểu diễn múa đương đại Việt Nam thời kỳ hội nhập - Trần Văn Hải

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÂN KHẤU ­ ĐIỆN ẢNH HÀ NỘI TRẦN VĂN HẢI NGHỆ THUẬT BIỂU DIỄN MÚA ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬP LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Sân khấu Hà Nội ­ 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÂN KHẤU ­ ĐIỆN ẢNH HÀ NỘI TRẦN VĂN HẢI NGHỆ THUẬT BIỂU DIỄN MÚA ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬP Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Sân khấu Mã số: 9 21 02 21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT Người hướng dẫn khoa học: PGS. Phạm Duy Khuê Hà Nội ­ 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Kết quả nghiên cứu của luận án là khách quan, khoa học. Các số liệu, tư liệu được sử dụng trong luận án là trung thực, được trích dẫn và chú thích rõ ràng. Tác giả luận án Trần Văn Hải DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT MĐĐ Múa đương đại MHĐ Múa hiện đại MĐĐVN Múa đương đại Việt Nam NCS Nghiên cứu sinh NTBD Nghệ thuật biểu diễn NTBDMĐĐ Nghệ thuật biểu diễn múa đương đại NTĐĐ Nghệ thuật đương đại NTMĐĐ Nghệ thuật múa đương đại NTTD Nghệ thuật trình diễn PPHTXHCN Phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa TPHCM Thành phố Hồ Chí Minh VHNT Văn học nghệ thuật VHNTVN Văn học nghệ thuật Việt Nam XHH Xã hội hóa MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.4 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT. Lý do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu. Giả thuyết nghiên cứu. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu. Tính mới của Luận án. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của kết quả nghiên cứu.10 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NGHỆ THUẬT BIỂU DIỄN MÚA ĐƯƠNG ĐẠI. Những nghiên cứu chung về nghệ thuật biểu diễn. Nghệ thuật biểu diễn múa đương đại Việt Nam thời kỳ hội nhập.12 PHẦN NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.38 Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI . Giao lưu ­ tiếp biến. Nghệ thuật hiện đại ­ Nghệ thuật biểu diễn ­ Nghệ thuật biểu diễn hiện đại thế giới ­ Nghệ thuật múa hiện đại. Nghệ thuật đương đại ­ Lý thuyết triết học đương đại ­ Nghệ thuật biểu diễn đương đại ­ Nghệ thuật múa đương đại. Các thành tố nghệ thuật biểu diễn múa đương đại. Sự tương đồng, khác biệt giữa hai phương pháp nghệ thuật múa hiện đại với múa đương đại. Những nguyên lý lý luận cơ bản của phương pháp nghệ thuật biểu diễn múa đương đại.84 Tiểu kết Chương 1.88 Chương 2 THỰC TRẠNG NGHỆ THUẬT BIỂU DIỄN MÚA ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM TIẾP NHẬN VÀ BIẾN ĐỔI TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬP. Đặc điểm văn học nghệ thuật Việt Nam sau đổi mới. Nghệ thuật múa đương đại Việt Nam tiếp nhận múa từ các nước phát triển. Những biến đổi giá trị nghệ thuật biểu diễn MĐĐVN trong thời kỳ hội nhập. Thực trạng nghệ thuật biểu diễn MĐĐVN. Biến đổi về bản sắc dân tộc. Kết quả đạt được của nghệ thuật biểu diễn MĐĐVN trong thời kỳ hội nhập.125 Tiểu kết Chương 2.136 Chương 3 LUẬN BÀN VỀ PHÁT TRIỂN NGHỆ THUẬT BIỂU DIỄN MÚA ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬP. Luận bàn về bản sắc nội sinh và nhân tố ngoại sinh. Tiếp thu tinh hoa nghệ thuật biểu diễn MĐĐ thế giới. Áp dụng kỹ năng, kỹ thuật nghệ thuật múa ngẫu hứng trong xây dựng tác phẩm, NTBD múa đương đại Việt Nam hiện nay. Luận bàn về nghệ thuật biểu diễn MĐĐ Việt Nam. Phát triển xu hướng sáng tác tác phẩm, thể loại múa đương đại. Một số giải pháp và kiến nghị để phát triển nghệ thuật biểu diễn MĐĐVN trong thời kỳ hội nhập. 180 Tiểu kết Chương 3. 195 TÀI LIỆU THAM KHẢO.200 PHỤ LỤC 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Nghệ thuật biểu diễn múa hiện đại ra đời, phát triển vào thập niên đầu của thế kỷ XX ở một số nước có nền nghệ thuật tiên tiến như Mỹ, Pháp, Anh, Đức, Úc. đã xuất hiện nhiều trào lưu múa mới. Nhiều đề tài tác phẩm múa phản ánh cảm xúc, tâm lý, tình cảm, tư duy, suy tưởng của con người trong xã hội hiện đại. Khi mới ra đời, cấu trúc nghệ thuật biểu diễn múa hiện đại gồm ba thành phần cơ bản: Tác phẩm ­ diễn viên ­ khán giả. Sự tiếp nối nghệ thuật hiện đại là nghệ thuật hậu hiện đại và đương đại, ra đời năm 1960 [106], về cấu trúc của nghệ thuật biểu diễn đương đại trên sân khấu đã phát triển với năm thành phần cơ bản: Tác phẩm ­ Nghệ thuật diễn viên ­ Ngôn ngữ của các loại hình biểu diễn múa, và các thể loại nghệ thuật phù trợ: âm nhạc, (thiết kế sân khấu: âm thanh, tiếng động, ánh sáng trang trí, đạo cụ, phục trang, hóa trang, video art), ­ không gian sân khấu ­ khán giả. Về nội dung tác phẩm nghệ thuật biểu diễn nói chung, múa đương đại nói riêng, đã thoát khỏi những quan niệm có tính chất công thức, một chiều về hình thức nghệ thuật, về tư tưởng mỹ học, về đối tượng phản ánh. Nội dung tác phẩm múa tiếp cận với đời sống nội tâm của con người, nơi những suy cảm nổi sóng của con người trong xã hội và tự nhiên, nhiễm sâu sắc lý tưởng thẩm mỹ dân tộc và thời đại trong cái hiện thực đa nghĩa, có vẻ đẹp đa chiều. Những tác phẩm nghệ thuật múa đương đại, được diễn ra trong sự liên kết bởi một tư duy tổng hợp, tạo nên một tổng thể nghệ thuật đa tầng, hiện thân của sự sáng tạo hình tượng tổng hợp. Và đó là động cơ khiến 2 NCS chọn đề tài “Nghệ thuật biểu diễn múa đương đại Việt Nam trong thời kỳ hội nhập” để nghiên cứu. Và dưới đây là những lý do căn bản của động cơ ấy: Thứ nhất, múa đương đại được du nhập vào Việt Nam từ Mỹ và một số nước phát triển; đã tạo ra nền nghệ thuật múa đương đại Việt Nam trong thời kỳ hội nhập. Thứ hai, nghệ thuật múa đương đại Việt Nam đã đổi mới NTBD với năm thành phần sáng tạo nghệ thuật để giao lưu, hội nhập đa dạng văn hóa thời kỳ hội nhập, toàn cầu hóa. Thứ ba, múa đương đại đã tạo ra sức mạnh văn hóa, lối sống của tinh thần con người mới trong nghệ thuật múa đương đại Việt Nam, đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ của nhân dân. Với ý nghĩa trên, nghiên cứu sinh đã chọn đề tài: Nghệ thuật biểu diễn múa đương đại Việt Nam trong thời kỳ hội nhập, làm đề tài luận án tiến sĩ chuyên ngành lý luận và lịch sử sân khấu. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu nghệ thuật biểu diễn múa đương đại Việt Nam từ năm 1986 đến 2016, đề tài đã nghiên cứu về sự phát triển của nghệ thuật biểu diễn múa trong cơ chế nghệ thuật mới. Qua đó, hệ thống hóa cơ sở lý luận nghệ thuật biểu diễn MĐĐVN, đề xuất các giải pháp phát triển nghệ thuật biểu diễn múa trong thời kỳ hội nhập, để xây dựng nền nghệ thuật múa Việt Nam tiên tiến, giàu bản sắc dân tộc và tính quốc tế. Nhiệm vụ nghiên cứu Luận án nghiên cứu thực tiễn phát triển nghệ thuật biểu diễn múa đương đại Việt Nam trong thời kỳ hội nhập. Từ nghệ thuật biểu diễn múa đương đại để hệ thống hóa cơ sở lý luận của đề tài nghiên cứu, hiển thị 3 các thành phần sáng tạo trong nghệ thuật biểu diễn múa đương đại; hiện thân sức biểu cảm và suy tưởng của mỗi thành phần sáng tạo nên tác phẩm ấy nơi người diễn viên diễn xuất trên sân khấu múa đương đại Việt Nam. Từ đó, rút ra những nguyên lý cơ bản của sáng tạo diễn xuất diễn viên trong sự kết hợp với các thành phần nghệ thuật và các nhân tố kỹ thuật công nghệ cùng tham gia sáng tạo, xây dựng tác phẩm múa. Với bốn nhiệm vụ sau: 1. Nghiên cứu cơ sở lý luận nghệ thuật biểu diễn MĐĐVN 2. Khái quát sự phát triển múa đương đại Việt Nam 3. Đánh giá thực trạng nghệ thuật biểu diễn MĐĐVN hiện nay 4. Luận bàn về sự phát triển nghệ thuật biểu diễn MĐĐVN trong thời kỳ hội nhập, toàn cầu hóa. Qua đó, luận án làm sáng tỏ nội hàm của năm thành tố cơ bản cấu thành nghệ thuật biểu diễn múa đương đại: Về tính chân thực biểu cảm của hình thái biểu diễn múa; về tính dân tộc nhuần nhuyễn, điêu luyện, tinh tế và chuyên nghiệp của kỹ thuật biểu diễn múa; về tính ngẫu hứng trong diễn xuất của diễn viên múa đương đại; về quá trình Việt hóa tư duy động tác múa, cấu trúc hình thức tác phẩm múa ngoại sinh; bằng những giải pháp phát triển kỹ thuật múa hình thể diễn viên thấm nhuần vào tư duy bản sắc múa dân tộc vào động tác, hình thành ngôn ngữ, tiết tấu, nhịp điệu múa đương đại Việt Nam. Đối tượng nghiên cứu Luận án nghiên cứu quá trình phát triển trên thực tiễn lý luận của Nghệ thuật biểu diễn múa đương đại Việt Nam, trải qua suốt quá trình Việt hóa tiếp nhận và biến đổi ngôn ngữ múa ngoại sinh thành nội sinh trong thời kỳ hội nhập, toàn cầu hóa. 4 Luận án nghiên cứu về năm thành tố cơ bản của nghệ thuật biểu diễn múa đương đại Việt Nam, bao gồm: tác phẩm ­ diễn viên ­ không gian sân khấu ­ âm nhạc, âm thanh, ánh sáng, đạo cụ, video art ­ khán giả, để xây dựng hoàn thiện tác phẩm nghệ thuật biểu diễn múa đương đại . Phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu nghệ thuật biểu diễn múa chuyên nghiệp tại Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh. Luận án nghiên cứu không gian nghệ thuật biểu diễn múa đương đại Việt Nam trong thời kỳ hội nhập, dựa trên cơ sở đối tượng phản ánh là cảm xúc hiện thực cùng với sự tiếp nhận, biến đổi đa dạng hóa ngôn ngữ múa, làm phong phú các hình thức tác phẩm múa, và tăng cường kỹ thuật nghệ thuật biểu diễn múa. Đặc biệt chú trọng đổi mới phương pháp thể hiện tác phẩm múa trước công chúng một cách đồng bộ và toàn diện, trong đó nhấn mạnh các khâu: ngôn ngữ múa mới, âm nhạc, diễn xuất và nghệ thuật múa ngẫu hứng trong tác phẩm múa đương đại. Về thời gian, luận án nghiên cứu nghệ thuật múa từ năm 1986 đến năm 2016. Lý do NCS chọn mốc thời gian từ năm 1986 làm phạm vi nghiên cứu, vì đây là thời gian đất nước đổi mới toàn diện từ cơ cấu kinh tế, chính trị, xã hội đến văn hóa nghệ thuật.