Luận án: Sân khấu kịch nói trong đời sống văn hóa TP.HCM giai đoạn 2010-2020

Lý do chọn đề tài Nhắc đến TP.HCM, chúng ta thường liên tưởng đến một thành phố trẻ, sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa nghệ thuật đa dạng. Từ những năm 2000 trở về sau, sân khấu kịch nói nổi lên như một hiện tượng mới, làm phong phú thêm đời sống xã hội, tinh thần của người dân. HCM cũng là địa phương có sân khấu kịch nói phát triển mạnh nhất trong cả nước, cả về số lượng lẫn chất lượng. Sân khấu kịch nói ở đây có những đặc điểm riêng, thể hiện vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa thành phố.

Từ khi sân khấu kịch thành phố có nhiều chuyển biến lớn lao, duy trì sự tồn tại ổn định cho đến hôm nay, việc xem xét về sân khấu kịch nói trong đời sống văn hoá ở thành phố dường như còn là vấn đề đang bỏ ngỏ. Điều này càng đặt ra nhu cầu về việc nghiên cứu, tổng kết, đánh giá kịch nói ở TP.HCM thời gian qua. Tìm hiểu sân khấu kịch nói trong đời sống văn hóa TP. HCM có thể đóng góp cho việc nghiên cứu một thể tài, một hoạt động nghệ thuật đương đại tiêu biểu và vai trò của nó trong đời sống văn hóa của một đô thị lớn nhất Việt Nam.

Từ trường hợp nghiên cứu có tính đại diện và tính điển hình, có thể khái quát về thực trạng cũng như phương hướng xây dựng, phát triển, quản lý hoạt động nghệ thuật trong quan hệ với văn hóa đô thị ở Việt Nam hiện nay. Nghiên cứu về sân khấu kịch nói nhìn chung, những cách tiếp cận vấn đề về cơ bản vẫn chủ yếu tập trung dưới góc nhìn của các chuyên ngành như lý luận – phê bình sân khấu hay quản lý văn hóa. Vì vậy, trong công trình này, chúng tôi mong muốn xem xét, quan tâm đến sân khấu kịch từ quan điểm của văn hóa học, kết hợp với việc tìm hiểu từ cấu trúc đời sống văn hóa, để từ đó hiểu hơn về kịch nói thành phố. Có thể cách làm này sẽ mang đến một sắc thái mới cho công trình của chúng tôi.

Bên cạnh đó, luận án này cũng hy vọng sẽ 2 góp phần giúp công chúng và những ai đang quan tâm thêm hiểu, yêu quý, cùng xây dựng và phát huy những giá trị tích cực ở kịch nói thành phố. Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài Sân khấu kịch nói trong đời sống văn hóa thành phố Hồ Chí Minh (từ năm 2010 đến năm 2020) làm đề tài nghiên cứu cho luận án. Mục đích nghiên cứu Đề tài luận án Sân khấu kịch nói trong đời sống văn hóa thành phố Hồ Chí Minh (từ năm 2010 đến năm 2020) hướng đến mục đích, đó là từ hướng nghiên cứu văn hóa văn hóa học đem lại một cái nhìn toàn cảnh và khái quát hơn cho vấn đề nghiên cứu. Để thực hiện mục tiêu này, chúng tôi quan tâm tới một số nội dung như: Thứ nhất, tìm hiểu đặc điểm của sân khấu kịch nói với tư cách một hoạt động nghệ thuật trong đời sống văn hóa TP.

Thứ hai, tìm hiểu ảnh hưởng của sân khấu kịch nói trong đời sống văn hóa TP.HCM và ngược lại. Cuối cùng, đề xuất một số phương hướng phát triển của sân khấu kịch nói trong đời sống văn hóa TP. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là sân khấu kịch nói trong đời sống văn hóa TP.

Sân khấu kịch nói sẽ được nhìn trong mối quan hệ tương tác với các yếu tố của đời sống văn hóa. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi không gian: TP. Tuy nhiên, chủ yếu giới hạn ở các quận nội thành, nơi tập trung các đơn vị biểu diễn, các địa điểm biểu diễn cũng như lực lượng sáng tạo, thưởng thức chủ yếu của sân khấu kịch nói TP. - Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2010-2020, khi sân khấu kịch nói cũng 3 như đời sống văn hóa TP.HCM có những chuyển biến quan trọng trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập toàn cầu.

Đây cũng là giai đoạn nghiên cứu sinh quan tâm tìm hiểu kỹ về sân khấu kịch nói trong đời sống văn hóa TP. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu 4. Câu hỏi nghiên cứu Trong quá trình thực hiện, chúng tôi tạm đặt ra một số câu hỏi nghiên cứu để làm cơ sở cho việc triển khai. Câu hỏi đầu tiên, đó là đời sống văn hóa TP.HCM có ảnh hưởng như thế nào đối với sân khấu kịch nói TPHCM? Câu hỏi tiếp theo, sân khấu kịch nói có vai trò/chức năng như thế nào trong đời sống văn hóa TP.HCM? Câu hỏi thứ ba, những giải pháp nào cho hướng phát triển của sân khấu kịch nói trong đời sống văn hóa TP.

Giả thuyết nghiên cứu Trong quá trình thực hiện, chúng tôi cũng đặt ra một vài giả thuyết nghiên cứu cho đề tài luận án, cụ thể như sau: Giả thuyết thứ nhất: Đời sống văn hóa TP.HCM góp phần tạo nên những đặc điểm riêng của sân khấu kịch nói Tp HCM, cả về tổ chức hoạt động lẫn sản phẩm nghệ thuật. Giả thuyết thứ 2: Sân khấu kịch nói có vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa TPHCM qua việc đáp ứng nhu cầu công chúng, phản ánh và góp phần tạo hình văn hóa đô thị. Giả thuyết thứ ba: Để duy trì và phát triển sân khấu kịch nói trong đời sống văn hóa TPHCM, cần tích hợp sức mạnh thể chế cũng như nguồn lực các bên liên quan bao gồm các cấp chính quyền, các đơn vị biểu diễn và công chúng nghệ thuật. Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu 5.

Phương pháp nghiên cứu Luận án sử dụng hướng tiếp cận chủ yếu là văn hóa học, bên cạnh đó cũng xem xét thêm hướng kết hợp liên ngành giữa Sân khấu học – Văn hoá học. Hướng tiếp cận này cho phép người nghiên cứu có được cái nhìn khái quát, toàn diện đối với một hiện tượng văn hoá nghệ thuật, trên cơ sở xem xét các mối tương tác giữa nhiều yếu tố khác nhau. Bên cạnh đó, chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu như: - Phương pháp hệ thống: Phương pháp hệ thống xem kịch nói Việt Nam như một tổng thể, kịch nói thành phố là một bộ phận nằm trong tổng thể đó. Sự tồn tại và phát triển của nó sẽ góp phần đảm bảo cho nền kịch nói nước ta có sự vận hành tốt, mang lại hiệu quả nhất định.

Mở rộng ra, có thể nhìn kịch nói như một trong những thành tố văn hóa cùng với các thành tố khác như: âm nhạc, điện ảnh, múa, văn học v. Nó góp phần làm phong phú thêm nền văn hóa nghệ thuật nước nhà. - Phương pháp so sánh: Luận án vận dụng phương pháp so sánh để tìm ra nét riêng và chung giữa các sân khấu kịch ở thành phố, giữa sân khấu kịch TP.HCM và Hà Nội, từ đó xác định những nét riêng đặc trưng, tạo nên bản sắc cho sân khấu kịch thành phố. Sử dụng phương pháp này cũng giúp công trình nghiên cứu không những chỉ ra thực trạng – tiếp nhận bản chất của vấn đề mà còn nhận thấy những chỗ biến đổi, những cái cần loại bỏ.

- Phương pháp phân tích – tổng hợp: phương pháp này được sử dụng trong quá trình xử lý tư liệu cũng như luận giải cho các luận điểm được nêu ra trong luận án. - Phương pháp điều tra xã hội học: luận án tiến hành khảo sát qua phiếu điều tra xã hội học. Đây sẽ là cứ liệu thực tiễn để tăng thêm tính thuyết phục cho những phân tích, luận giải ở luận án. 5 - Kết hợp các phương pháp định tính như: tham dự, phỏng vấn sâu.

Trong quá trình thực hiện, chúng tôi đã tham dự một số buổi biểu diễn ở các sân khấu. Bên cạnh đó, kết hợp phỏng vấn sâu một số nghệ sỹ, nhà quản lý sân khấu, khán giả. Việc triển khai các phương pháp này nhằm góp phần cung cấp thêm các luận cứ cho luận án, giải thích và làm rõ các vấn đề còn đang bỏ ngỏ. Nguồn tư liệu Trong quá trình thực hiện luận án, chúng tôi sử dụng các nguồn tư liệu như: - Nguồn tư liệu liên ngành: Văn hóa, Lịch sử, Chính trị, Xã hội, Tâm lý… - Nguồn tư liệu liên quan thực tế hoạt động của sân khấu TP.HCM: các website của các đơn vị biểu diễn, các tạp chí và các bài báo phê bình sân khấu… - Nguồn tư liệu từ tham dự, phỏng vấn nghệ sỹ, khán giả.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 6. Ý nghĩa khoa học Vận dụng lý luận về sân khấu kịch nói, đời sống văn hóa, các lý thuyết chức năng luận, lý thuyết về vùng văn hóa và văn hóa vùng, lý thuyết biến đổi văn hóa để tìm hiểu, góp phần nghiên cứu đặc điểm, vai trò của sân khấu kịch nói trong đời sống văn hóa TP.HCM một cách có hệ thống, cả về lịch đại lẫn đồng đại. Bên cạnh đó luận án đi vào tìm hiểu sân khấu kịch trong đời sống văn hóa thành phố từ góc nhìn văn hóa học. Đây cũng là một một phương diện mới mà theo người nghiên cứu, chưa có nhiều công trình đề cập đến.

Với hướng tiếp cận này, cho phép người viết có thể lý giải một số vấn đề của kịch nói thành phố theo hướng mới lạ hơn, quan tâm nhiều hơn đến sự tác động của các yếu tố văn hóa đến nghệ thuật. Ý nghĩa thực tiễn Luận án có thể đóng góp nguồn tư liệu nghiên cứu và giảng dạy về sân khấu kịch nói trong đời sống văn hóa TP.HCM nói riêng, hoạt động nghệ thuật trong văn hóa của các đô thị hiện đại ở Việt Nam nói chung. 6 Ngoài ra, trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn, luận án góp phần đề xuất phương hướng phát triển cho sân khấu kịch nói trong đời sống văn hóa TP. Bố cục của luận án Ngoài phần Mở đầu (6 trang), Kết luận (4 trang), Tài liệu tham khảo (12 trang) và Phụ lục (46 trang), nội dung luận án gồm 3 chương: Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và thực tiễn (42 trang).

Chương 2: Sự tương tác giữa sân khấu kịch nói với đời sống văn hóa Thành Phố Hồ Chí Minh (46 trang). Chương 3: Vấn đề phát triển sân khấu kịch nói trong đời sống văn hóa Thành Phố Hồ Chí Minh (32 trang). 7 Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu TP.HCM là nơi diễn ra nhiều hoạt động văn hóa văn nghệ sôi nổi.

Một trong số những loại hình nghệ thuật đã ghi dấu ấn trong lòng công chúng và mang lại sắc thái mới cho đời sống tinh thần của người dân nơi đây, chính là sân khấu kịch nói.