Luận án tiến sĩ: Mối quan hệ bảo tồn và phát triển trong PP nghệ thuật Chèo hiện nay

Lý do chọn chọn đề tài Hiện nay các đơn vị nghệ thuật Chèo chuyên nghiệp đang lúng túng trong việc xác định phương hướng phát triển nghệ thuật bởi sự pha trộn thậm chí đối lập có những quan điểm khác nhau về sự bảo tồn, kế thừa và phát triển Chèo. Những khuynh hướng phát triển Chèo đã từng tồn tại trong các đơn vị nghệ thuật Chèo chuyên nghiệp trên nửa thế kỷ qua, và gây ra nhiều tranh cãi. Những vấn đề cơ bản về lý luận của Chèo hiện nay chưa được giải quyết một cách thấu đáo để đi tới sự thống nhất từ nhận thức đến thực tiễn sáng tạo nghệ thuật. Thực tế, trên sân khấu Chèo chuyên nghiệp vẫn song song tồn tại hai khuynh hướng chính: Một là, khuynh hướng kế thừa và phát triển Chèo trên cơ sở bảo tồn và phát huy các nguyên tắc cơ bản và đặc trưng ngôn ngữ của Chèo cổ; Hai là, khuynh hướng từng mệnh danh là “Chèo cách tân” nhưng thực chất là “Kịch nói cắm hát Chèo”, lấy các nguyên tắc của Kịch làm cốt lõi cho PP nghệ thuật. Vấn đề bảo tồn và phát triển Chèo được hiểu rất khác nhau, dẫn đến các Nhà hát Chèo, Đoàn nghệ thuật dàn dựng một số tác phẩm/vở diễn mất đi giá trị cốt lõi của chèo, thậm chí làm sai lệch một môn nghệ thuật giàu bản sắc văn hóa dân tộc. Vì vậy, nghiên cứu vấn đề bảo tồn, vấn đề phát triển và mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển trong sân khấu Chèo hiện nay là hết sức cấp thiết bởi nếu không, Chèo có nguy cơ đánh mất mình trong một số Nhà hát Chèo, Đoàn Chèo chuyên nghiệp, để ra đời những vở diễn không thể công nhận là Chèo mà vẫn được người dựng vở tự gọi là Chèo, dẫn tới nhận thức sai lầm cho thế hệ khán giả trẻ về một thể loại sân khấu vốn có đặc trưng ngôn ngữ riêng và đậm đà bản sắc dân tộc. Đối với Nhà hát Chèo Việt Nam, việc bảo tồn và phát triển Chèo đã được xác định trong chức năng nhiệm vụ ngay từ khi thành lập. Gần 70 năm xây dựng và trưởng thành, công tác bảo tồn và phát triển nghệ thuật Chèo ở Nhà hát Chèo Việt Nam đã trải qua những bước thăng trầm và từng có khi mất đi sự hài hòa 1 cân đối giữa bảo tồn và phát triển, hoặc việc bảo tồn chưa được coi trọng đúng mức, mà sự phát triển lại mắc sai lầm. Đến nay, Nhà hát Chèo VN cũng cần phải nhìn nhận lại cả một quá trình dài với lăng kính khoa học để rút ra những luận điểm căn bản về bảo tồn và phát triển Chèo làm cơ sở lý luận chỉ đạo các công trình sáng tạo nghệ thuật những năm tới và mai sau nữa. Vì những lý do kể trên, NCS lựa chọn đề tài “Mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển trong phương pháp nghệ thuật Chèo hiện nay” cho luận án của mình. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu đề tài “Mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển trong phương pháp nghệ thuật Chèo hiện nay” nhằm mục đích đạt tới nhận thức đúng đắn và sâu sắc về lý luận trong việc bảo tồn và phát triển Chèo, đồng thời nhận rõ những thành tựu đã đạt được, những sai lầm, khiếm khuyết, bất cập trong việc bảo tồn và phát triển Chèo hiện nay để xác định một định hướng đúng, một phương pháp thích hợp cho việc giải quyết một cách hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển Chèo trong bối cảnh lịch sử xã hội đang có sự tiếp biến văn hóa mạnh mẽ và phức tạp. Nghiên cứu đề tài này, NCS còn nhằm góp phần tạo nên cơ sở lý luận giúp các nhà quản lý nghệ thuật chỉ đạo tốt hơn nữa công tác bảo tồn và phát triển Chèo theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 5 Khóa VIII “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc” trong đó có nghệ thuật mà Chèo là một hình thức đậm đà bản sắc dân tộc cần phải bảo tồn và phát huy các tinh hoa truyền thống. Nghiên cứu đề tài này, NCS còn nhằm củng cố niềm tin vững chắc cho các nghệ sĩ Chèo chân chính, tin tưởng, và tiếp tục sáng tạo các tác phẩm (vở diễn) Chèo mới theo những luận điểm Khoa học xác đáng mà các nhà nghiên cứu Chèo đã khẳng định. Nhiệm vụ nghiên cứu Luận án cần trình bày rõ về cơ sở lý luận việc bảo tồn và phát triển những tinh hoa văn hóa dân tộc, giá trị nghệ thuật của Chèo truyền thống và phát triển như thế nào để Chèo hôm nay giữ được bản sắc riêng. Với phạm vi nghiên cứu đã được xác định là “Mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển trong PP nghệ thuật của chèo hiện nay”, nhiệm vụ nghiên cứu là: Nghiên cứu và trình bày về cơ sở lý luận, những cách thức bảo tồn PP nghệ thuật của Chèo; Khảo sát đánh giá về thực trạng việc bảo tồn PP nghệ thuật Chèo truyền thống gồm những nguyên tắc cơ bản, thủ pháp nghệ thuật biểu diễn, âm nhạc Chèo: làn điệu Chèo, hát Chèo, nhạc Chèo… và mỹ thuật trong các vở Chèo mới và đánh giá, khẳng định những thành tựu, chỉ ra những thiếu sót; Lý giải nguyên nhân của thành tựu và thiếu sót trong công việc bảo PP nghệ thuật của Chèo. Nghiên cứu về việc phát triển PP nghệ thuật của Chèo truyền thống trong Chèo hiện đại; khẳng định phát triển là nhu cầu tất yếu do phải đáp ứng nhu cầu của xã hội trong thời kỳ đổi mới hội nhập; phát triển cũng là nhu cầu tất yếu nhưng vẫn phải giữ được những đặc trưng cơ bản của Chèo. Nhận định về những khuynh hướng phát triển nghệ thuật Chèo trong các đơn vị Chèo chuyên nghiệp thông qua việc khảo sát một số vở diễn tiêu biểu cho các khuynh hướng nghệ thuật đó (các Nhà hát Chèo, Đoàn Chèo từ 1950 đến nay). Tuy giới hạn của đề tài là “hiện nay” nhưng vẫn cần làm sáng tỏ vấn đề, xem xét, nghiên cứu các khuynh hướng trong quá trình phát triển Chèo. Nhận định về các khuynh hướng đó. Khảo sát (từ tư duy lý luận đến thực tiễn sáng tạo) của một số vở diễn tìm ra cách thể hiện của các nghệ sĩ về các nguyên tắc cơ bản đến các thủ pháp nghệ thuật, các ngôn ngữ thành phần… Đánh giá những thành tựu và những sai lệch về việc phát triển Chèo trong PP nghệ thuật thông qua việc nghiên cứu về mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển Chèo trong PP nghệ thuật. Từ đó, đề xuất một 3 số giải pháp nhằm giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển Chèo hiện nay. Đối tượng nghiên cứu Luận án nghiên cứu gồm hai phương diện: - Về mặt lý luận: đối tượng nghiên cứu là những công trình khoa học, các cuốn sách, bài viết của những người đi trước có đề cập tới các vấn đề bảo tồn và phát triển Chèo, về mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển trong nghệ thuật Chèo, để xem những người đi trước đã có những luận điểm như thế nào? Đồng thời nghiên cứu các quan điểm Mỹ học Mác - Lênin và đường lối văn nghệ của Đảng Cộng sản Việt Nam về vấn đề bảo tồn và phát triển các tinh hoa văn hóa dân tộc nói chung và nghệ thuật dân tộc nói riêng, để tìm ra cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu của đề tài. - Về mặt thực tiễn: đối tượng tập trung nghiên cứu là một số vở diễn của các đơn vị nghệ thuật Chèo hiện nay (giới hạn đề tài từ 1985 đến 2019). Nghiên cứu các hoạt động thực tiễn để xem công việc bảo tồn và phát triển Chèo đã được thực hiện như thế nào? Các nghệ sĩ Chèo trên 30 năm qua đã giải quyết mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển Chèo ra sao? Nghiên cứu các giải pháp, biện pháp, thủ pháp về PP nghệ thuật nhằm bảo tồn và phát triển nghệ thuật Chèo hiện nay sao cho đạt kết quả Chèo VN luôn giữ được được cốt cách, bản sắc, giá trị đặc sắc của nó, đồng thời phát triển theo đúng quy luật, phù hợp với thời đại để Chèo không lạc hậu hoặc không xa đà lạc lối… mà vẫn thực là Chèo. Phạm vi nghiên cứu - Về mặt lý luận: Phạm vi nghiên cứu chỉ giới hạn vào các tài liệu liên quan trực tiếp đến đề tài, nghĩa là liên quan đến vấn đề bảo tồn và phát triển một hình thức nghệ thuật nói chung và đi sâu vào chuyên ngành Chèo nói riêng. - Về mặt thực tiễn: Khảo sát các vở Chèo tiêu biểu, đại diện cho các quan điểm, các khuynh hướng ở hầu hết các đơn vị nghệ thuật Chèo chuyên nghiệp và 4 phạm vi nghiên cứu là các vở diễn từ hội diễn sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc 1985 cho đến Hội diễn Chèo chuyên nghiệp toàn quốc 2019. + Đối với vở diễn, phạm vi nghiên cứu được xác định từ PP nghệ thuật của toàn vở đến các thủ pháp diễn tả, từ thành tố văn chương đến các thành tố khác của ngôn ngữ nghệ thuật và sự kết hợp các thành tố đó, để thấy được vở diễn đã bảo tồn và phát triển Chèo truyền thống như thế nào? + Luận án chỉ nghiên cứu các vở diễn được sáng tạo, cho ra đời và hiện diện trong đời sống sân khấu từ năm 1985 đến hết năm 2019. Mặt khác, nội dung đề tài (chương 3) nghiên cứu về sự kết hợp giữa bảo tồn và phát triển trong PP nghệ thuật của Chèo hiện nay, cho nên chỉ tập trung nghiên cứu các vở diễn thực sự là Chèo theo khuynh hướng kế thừa và phát triển Chèo trên cơ sở các nguyên tắc cơ bản và đặc trưng ngôn ngữ thể loại của Chèo. Ở các vở diễn này mới có sự kết hợp giữa bảo tồn và phát triển trong PP nghệ thuật. Còn các vở “Kịch nói cắm hát Chèo” không phải là vở Chèo thực sự, mặc dù chúng do một Đoàn Chèo, một Nhà hát Chèo nào đó biểu diễn. Các nghệ sĩ sáng tạo không có chủ định kết hợp giữa bảo tồn và phát triển Chèo, không thực hiện việc này và không có sự kết hợp gì trong vở diễn. Vì vậy, các vở “Kịch cắm hát Chèo” không phải là đối tượng nghiên cứu theo yêu cầu của nội dung đề tài. Để nghiên cứu tốt hơn về sự kết hợp giữa bảo tồn và phát triển trong PP nghệ thuật của Chèo hiện nay, NCS nhận thấy cần nghiên cứu một cách khái quát về sự kết hợp này trong Chèo cổ đã được các nghệ nhân Chèo xưa thực hiện như thế nào, cũng làm sáng tỏ vấn đề cần phải kế thừa nhiều mặt trong sáng tạo nghệ thuật của người đi trước.