Luận án tiến sĩ: Phát triển khán giả sân khấu cải lương tại TP.HCM (Nghiên cứu Nhà hát Trần Hữu Trang)

Lý do chọn đề tài Việt Nam là quốc gia có bề dày lịch sử văn hóa hàng nghìn năm. Trong suốt chiều dài tồn tại và phát triển đó, dân tộc Việt Nam đã sản sinh ra rất nhiều thể loại nghệ thuật diễn xướng truyền thống có giá trị như: Ca Trù, Hát Xoan, Dân ca Quan họ Bắc Ninh, Dân ca Ví Dặm Nghệ Tĩnh, Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ, Nghệ thuật Đờn ca Tài tử Nam Bộ,. Những giá trị văn hóa độc đáo của nghệ thuật diễn xướng truyền thống của Việt Nam đã được ghi nhận ở phạm vi quốc tế, và xứng đáng tiếp tục được bảo tồn, phát huy trong môi trường xã hội đương đại. Trong số nghệ thuật diễn xướng truyền thống đó, Đờn ca Tài tử Nam Bộ đã trở thành “nguồn cội” cho sự ra đời, phát triển của sân khấu Cải lương vào khoảng đầu thế kỷ XX.

Sau khi ra đời, trong suốt nhiều thập niên đầu của thế kỷ XX, sân khấu Cải lương ở Nam Bộ dường như không có “đối thủ” để cạnh tranh. Mọi suất diễn Cải lương đều “ghế thượng hạng có thể thưa, còn hạng ba, hạng cá kèo, hạng đứng có buổi nào mà không đông nghẹt” [72, tr. Cải lương đã từng bước thay thế loại hình sâu khấu truyền thống phổ biến lúc bấy giờ là Hát Bội, dần trở thành “món ăn” tinh thần của đại bộ phận công chúng Nam Bộ và cả nước, và được “xuất khẩu” ra nước ngoài. Với tư cách là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa của Nam Bộ, dù không phải là nơi “khai sinh”, nhưng Tp.HCM được xem là “Bà đỡ” để sân khấu Cải lương phát triển mạnh mẽ.

Trong những năm 80, Tp.HCM là “thánh địa của Cải lương” với 17 đoàn. Ngoài ra, các quận, huyện còn có các đoàn Cải lương bán chuyên và hoạt động hiệu quả. Mỗi suất diễn Cải lương ở Tp.HCM “có độ vài ba chục ngàn khán giả” [72, tr. Tuy nhiên đến năm 2001, khi bắt đầu hành trình lập thân, lập nghiệp ở Tp.HCM, NCS đã thấy các suất diễn Cải lương tại nhiều sân khấu không còn thu hút đông đảo công chúng.

Tại các khu nhà trọ mà NCS đã từng lưu trú, các vở diễn Cải lương được phát sóng trên truyền hình không còn sức hút mạnh mẽ công chúng so với những chương trình nghệ thuật giải trí khác. Những điều đó trái ngược với hình ảnh từng đoàn người đông đúc đi xem Cải lương ở các sân bãi, hay tập trung đông đảo trước màn hình ti vi ở quê nhà vào cuối những năm 2 90. Là một người yêu mến sân khấu Cải lương từ tấm bé, NCS thấy nhiều tiếc nuối thời hoàng kim, và lo lắng cho sự phát triển bền vững trong tương lai của loại hình sân khấu truyền thống này. Qua nghiên cứu các tư liệu cho thấy thực tế, bắt đầu cuối những năm 90 của thế kỷ XX, sân khấu Cải lương đối diện với hàng loạt thử thách như lực lượng sáng tạo nghệ thuật thiếu và yếu, năng lực của đội ngũ quản lý chưa theo kịp yêu cầu của thời cuộc, cơ sở vật chất phục vụ biểu diễn lạc hậu, xuống cấp; và đặc biệt là sự suy giảm lượng khán giả.

Trước tương lai không mấy tươi sáng trên, để bảo tồn, phát huy sân khấu Cải lương, UBND Tp.HCM, Sở VH & TT, và đặc biệt Nhà hát CL THT,. bắt đầu cuộc hành trình gian nan, căng thẳng và mệt mỏi nhất là “đi tìm lại người xem đã mất” cho sân khấu Cải lương [106, tr. Nhiều giải pháp đã được triển khai như xây dựng mới Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang (sau đây gọi tắt là Nhà hát CL THT), tổ chức biểu diễn miễn phí phục vụ công chúng, thực hiện chương trình “Sân khấu học đường”, “Sân khấu du lịch”, “Rạp Sáng đèn sân khấu hàng tuần”, “Sân khấu thiếu nhi”; mở các lớp đào tạo diễn viên Cải lương, tổ chức các giải thưởng sân khấu Cải lương như giải Trần Hữu Trang,. Thế nhưng tương lai của sân khấu Cải lương ở Tp.HCM vẫn chưa có nhiều khởi sắc.

Lượng khán giả đến với Nhà hát rất khiêm tốn, nhất là khán giả trẻ. Trước thực trạng đó, với mong muốn tìm ra những giải pháp góp phần giải quyết vấn đề, NCS chọn đề tài Phát triển khán giả sân khấu Cải lương tại thành phố Hồ Chí Minh (Nghiên cứu trường hợp Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang) để làm luận án tiến sĩ, ngành Quản lý văn hóa. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Tìm giải pháp để hạn chế đà suy giảm, từng bước gia tăng số lượt khán giả đến thụ hưởng nghệ thuật Cải lương tại các sân khấu ở Tp.HCM, trọng tâm là Nhà hát CL THT.

Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nghiên cứu, công trình tập trung các nhiệm vụ sau: 3 - Hệ thống hóa cơ sở lý luận cho quá trình nghiên cứu phát triển khán giả của sân khấu Cải lương, trọng tâm là Nhà hát CL THT. - Đánh giá thực trạng phát triển khán giả của Nhà hát CL THT ở các khía cạnh: + Nhận diện đặc điểm của công chúng Thành phố, khán giả của Nhà hát; + Đánh giá chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về công tác bảo tồn, phát huy nghệ thuật sân khấu truyền thống; + Phân tích các nguồn lực, những hoạt động cụ thể của Nhà hát nhằm phát triển khán giả Cải lương; - Phân tích những hạn chế và nguyên nhân trong việc phát triển khán giả của Nhà hát CL THT. - Phân tích những cơ hội, thách thức để phát triển khán giả sân khấu Cải lương ở Tp. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: Khán giả sân khấu Cải lương ở Tp.HCM qua nghiên cứu trường hợp Nhà hát CL THT.

NCS chọn Nhà hát CL THT vì hiện nay ở Tp.HCM, đây là đơn vị tổ chức biểu diễn Cải lương tập trung nhiều nguồn lực nhất, là đơn vị sự nghiệp công lập duy nhất chịu trách nhiệm bảo tồn, phát huy sân khấu Cải lương. Đồng thời, để so sánh, NCS khảo sát một số đơn vị tổ chức biểu diễn Cải lương tư nhân – xã hội hóa như sân khấu Sen Việt, Chí Linh - Vân Hà và Công ty Green Horizon. Các đơn vị này được chọn vì giai đoạn 2015 – 2020, đây là những đơn vị thường tổ chức biểu diễn Cải lương nhất ở Tp. - Phạm vi không gian: địa bàn Tp.

- Phạm vi thời gian + Phạm vi thời gian nghiên cứu chung: Từ cuối thập niên 20 của thế kỷ XX đến thập niên 20 của thế kỷ XXI. Thời gian này tương ứng với quá trình hình thành và phát triển của sân khấu Cải lương ở Nam Bộ. + Phạm vi thời gian thu thập dữ liệu thống kê, khảo sát xã hội học: Từ năm 2015 đến năm 2020. NCS chọn giai đoạn thời gian này để nghiên cứu vì năm 2015 4 đánh dấu bước ngoặc mới cho hoạt động của sân khấu Cải lương Tp.HCM khi Nhà hát CL THT được xây mới chính thức khai trương.

Hơn nữa, đây cũng là giai đoạn mà Thành ủy, UBND Tp.HCM đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm bảo tồn, phát huy giá trị, bản sắc VH – NT của Thành phố. Câu hỏi nghiên cứu Trong đề tài này, NCS đặt ra các câu hỏi nghiên cứu sau: - Tại sao trong những năm gần đây, lượng khán giả đến thưởng thức Cải lương tại các sân khấu ở Tp.HCM suy giảm mạnh? - Nhà hát CL THT đã làm gì để giải quyết thực trạng suy giảm khán giả? - Cần những giải pháp nào để hạn chế đà suy giảm, từng bước gia tăng lượng khán giả đến thụ hưởng nghệ thuật Cải lương tại các sân khấu ở Tp.HCM, trọng tâm là Nhà hát CL THT? 5. Giả thuyết nghiên cứu Với từng câu hỏi nghiên cứu, NCS đặt ra các giả thuyết nghiên cứu sau: - Sân khấu Cải lương ở Tp.HCM mất dần khán giả vì chất lượng vở diễn giảm sút; Đảng và Nhà nước chưa có chủ trương, chính sách phù hợp; thị hiếu nghệ thuật của công chúng thay đổi. - Nhà hát CL THT đã thực hiện nhiều hoạt động, giải pháp nhằm phát triển khán giả, nhưng kết quả không đủ lớn để giải quyết vấn đề suy giảm khán giả.

- Có thể tìm ra những giải pháp để duy trì và phát triển khán giả của nghệ thuật sân khấu Cải lương qua nghiên cứu trường hợp ở Nhà hát CL THT. Phương pháp nghiên cứu 6. Phương pháp luận Để lựa chọn phương pháp trong luận án này, NCS sử dụng các lý thuyết: Lý thuyết sự lựa chọn duy lý; Lý thuyết vốn văn hóa của Bourdieu, P.; Lý thuyết phát triển thị trường của Ansoff, H. Đồng thời, trong đề tài này, NCS tiếp cận từ các góc độ khoa học cụ thể sau: - Góc độ bảo tồn trên cơ sở kế thừa và phát triển: Với góc độ tiếp cận này, NCS cho rằng sân khấu Cải lương cần có sự đột phá mạnh mẽ, toàn diện và hiện đại 5 hơn trong quá trình đổi mới, cải cách những bản sắc, thuộc tính nghệ thuật để đáp ứng được những nhu cầu công chúng Thành phố hiện nay.

Tất nhiên, quá trình đó phải luôn đảm bảo rằng những giá trị - bản sắc cốt lõi của sân khấu Cải lương không bị mai một. - Góc độ quản lý nhà nước về văn hóa: Tiếp cận từ góc độ này, quan tâm đến các vấn đề liên quan đến chủ thể quản lý hoạt động biểu diễn Cải lương là Sở VH & TT, Nhà hát CL THT; công cụ quản lý là hệ thống các văn bản pháp quy liên quan đến công tác bảo tồn, phát huy, phát triển sân khấu Cải lương; phương pháp – mô hình quản lý hiện hành là: từ trên xuống (từ cơ quan chủ quản xuống đơn vị sự nghiệp nghệ thuật Cải lương). - Góc độ vùng văn hóa: Góc độ tiếp cận này sẽ giúp NCS nhận diện được những đặc điểm của công chúng Tp.HCM, khả năng phát triển của sân khấu Cải lương trong tương quan với những đặc điểm về vùng văn hóa Đông Nam Bộ. - Góc độ kinh tế văn hóa: Với góc độ tiếp cận này, NCS xem các chương trình biểu diễn Cải lương vừa là một dạng dịch vụ văn hóa công, vừa là dạng hàng hóa văn hóa, có khả năng tạo nguồn thu tài chính cho Nhà hát CL THT.

- Góc độ tiếp cận liên ngành: Tính liên ngành được thể hiện thông qua việc NCS sử dụng cơ sở lý luận của các ngành tâm lý học, kinh tế học, nghệ thuật học, văn hóa học để làm nền tảng cho quá trình phân tích thực trạng, đề xuất giải pháp trong vấn đề phát triển khán giả sân khấu Cải lương tại địa bàn nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu cụ thể 6.