Luận án Tiến sĩ: Xây dựng Bộ Công Cụ Đánh Giá Lợi Ích Doanh Nghiệp Xã Hội tại Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÂY DỰNG BỘ CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ LỢI ÍCH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP XÃ HỘI Ở VIỆT NAM Ngành: Quản trị kinh doanh NGUYỄN QUANG HUY Hà Nội - 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÂY DỰNG BỘ CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ LỢI ÍCH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP XÃ HỘI Ở VIỆT NAM Ngành: Quản trị kinh doanh Mã số: 62.02 (Mã số mới: 9340101) Nghiên cứu sinh: Nguyễn Quang Huy Người hướng dẫn khoa học: 1. Đào Ngọc Tiến 2. Phạm Thị Hồng Yến Hà Nội - 2022 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ “Xây dựng bộ công cụ đánh giá lợi ích của các doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam” là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi. Ngoài những thông tin thứ cấp có liên quan đến nghiên cứu đã được trích dẫn nguồn đầy đủ, những kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án tiến sĩ này được phân tích, tổng hợp từ nguồn dữ liệu điều tra khảo sát thực tế của cá nhân tôi, và chưa được công bố trong bất kỳ một công trình nghiên cứu nào khác.

Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan của mình. Hà Nội, ngày tháng năm 2022 Nguyễn Quang Huy ii LỜI CẢM ƠN Luận án tiến sĩ “Xây dựng bộ công cụ đánh giá lợi ích của các doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam” được hoàn thành bằng một tinh thần làm việc nghiêm túc và những nỗ lực học hỏi, nghiên cứu của cá nhân tôi, nhưng không thể thiếu vắng sự hướng dẫn, hỗ trợ và động viên, chia sẻ của rất nhiều người. Đầu tiên, tôi xin trân trọng gửi lời tri ân sâu sắc nhất tới PGS. Đào Ngọc Tiến, và PGS.

Phạm Thị Hồng Yến, hai người Thầy đã luôn tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu đề tài và hoàn thành luận án tiến sĩ. Tôi xin trân trọng bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám hiệu Nhà trường, Ban chủ nhiệm và các đồng nghiệp ở Khoa Kế toán Kiểm toán, Khoa Quản trị Kinh doanh – Trường Đại học Ngoại thương đã luôn động viên, tạo điều kiện về thời gian và góp ý về chuyên môn với tôi. Tôi xin trân trọng dành lời cảm ơn tới các Thầy Cô Khoa Sau đại học – Trường Đại học Ngoại thương đã luôn hướng dẫn, hỗ trợ hiệu quả về các thủ tục hành chính trong suốt quá trình học tập và bảo vệ luận án tiến sĩ. Tôi xin trân trọng cảm ơn các nhà nghiên cứu/hoạch định chính sách, các tổ chức/cá nhân đầu tư tác động và các doanh nghiệp xã hội đã đồng ý tham gia vào quy trình khảo sát, trả lời phỏng vấn và cung cấp những dữ liệu cần thiết cho nghiên cứu luận án tiến sĩ.

Tôi xin trân trọng dành lời cảm ơn đặc biệt tới gia đình thương yêu đã luôn âm thầm thông cảm, chia sẻ và hỗ trợ những lúc tôi đối mặt với khó khăn, cảm thấy mệt mỏi và bận rộn nhất. Và cuối cùng, tôi rất mong muốn tiếp tục nhận được sự hướng dẫn, góp ý từ các Thầy, Cô, các Chuyên gia và các Doanh nghiệp trên chặng đường nghiên cứu khoa học đầy cảm hứng và những thử thách tiếp theo trong tương lai của tôi. iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT .vi DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH .vi DANH MỤC BẢNG VÀ HÌNH.

viii LỜI MỞ ĐẦU. 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BỘ CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ LỢI ÍCH CỦA DOANH NGHIỆP XÃ HỘI. Tổng quan nghiên cứu. Cơ sở lý luận về doanh nghiệp xã hội.

Quá trình hình thành và phát triển doanh nghiệp xã hội. Khái niệm doanh nghiệp xã hội. Đặc điểm doanh nghiệp xã hội. Hình thức pháp lý của doanh nghiệp xã hội.

Cơ sở lý luận về bộ công cụ đánh giá lợi ích của doanh nghiệp xã hội. Khái niệm lợi ích và đánh giá lợi ích của doanh nghiệp xã hội. Lợi ích của doanh nghiệp xã hội khi áp dụng bộ công cụ đánh giá lợi ích. Bộ công cụ Phân tích lợi ích - chi phí (CBA).

Bộ công cụ Kế toán và kiểm toán xã hội (SAA). Bộ công cụ Lý thuyết về sự thay đổi (TOC). Bộ công cụ Lợi tức đầu tư xã hội (SROI). Bộ công cụ Tiêu chuẩn đầu tư và báo cáo tác động (IRIS).

Bộ công cụ Mô hình kinh doanh xã hội tinh gọn (SBMC). 45 CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, XÂY DỰNG BỘ CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ LỢI ÍCH CỦA DOANH NGHIỆP XÃ HỘI Ở VIỆT NAM. Thiết kế nghiên cứu. Xây dựng các chỉ báo đánh giá.

Điều tra khảo sát và phân tích. 66 CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG PHÁT HIỆN CHÍNH VỀ BỘ CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ LỢI ÍCH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP XÃ HỘI Ở VIỆT NAM. Thực trạng phát triển doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam. Bối cảnh phát triển doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam.

Cấu trúc khu vực doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam. Thực trạng đánh giá lợi ích của doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam. Kết quả điều tra khảo sát. Mẫu điều tra khảo sát.

Các chỉ báo đánh giá. Kiểm chứng thực tiễn bộ công cụ. Doanh nghiệp xã hội Imagtor. Doanh nghiệp xã hội KOTO.

Doanh nghiệp xã hội KymViet. Doanh nghiệp xã hội Sapanapro. Doanh nghiệp xã hội Sapa O'Chau. Doanh nghiệp xã hội Tòhe.

Doanh nghiệp xã hội Kilomet109. Doanh nghiệp xã hội Mekong Plus. Doanh nghiệp xã hội Thế hệ xanh. 100 CHƯƠNG 4: CÁC ĐỊNH HƯỚNG, ĐỀ XUẤT VỀ BỘ CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ LỢI ÍCH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP XÃ HỘI Ở VIỆT NAM.

Định hướng phát triển doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam. Tiềm năng của doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam. Đề xuất cho Việt Nam. Hướng dẫn ứng dụng bộ công cụ dành cho các doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam.

109 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC. 111 DANH MỤC CÁC CHỨNG CHỈ ĐÀO TẠO. 112 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 118 vi DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT Từ viết tắt Tên đầy đủ DNXH Doanh nghiệp xã hội HTX Hợp tác xã DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH Từ viết tắt Nghĩa Tiếng Anh Nghĩa Tiếng Việt BCI Benefit Creation Index Chỉ số sáng tạo lợi ích BMC Business Model Canvas Mô hình kinh doanh canvas Compounded Annual Growth Tốc độ tăng trưởng hàng năm CAGR Rate kép CBA Cost-benefit analysis Phân tích lợi ích – chi phí CEO Chief Executive Officer Tổng giám đốc điều hành Central Institute for Economic Viện nghiên cứu quản lý kinh CIEM Management tế Trung ương Trung tâm khởi nghiệp và sáng NEU Center for Social CSIE tạo xã hội Đại học Kinh tế Innovation and Entrepreneurship Quốc dân Centre for Social Initiatives Trung tâm hỗ trợ sáng kiến CSIP Promotion phục vụ cộng đồng Trách nhiệm xã hội doanh CSR Corporate Social Responsibility nghiệp GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội vii Global Impact Investing Mạng lưới đầu tư tác động toàn GIIN Network cầu Impact Reporting and Tiêu chuẩn báo cáo và đầu tư IRIS Investment Standards tác động NGO Non-governmental organization Tổ chức phi chính phủ Organisation for Economic Tổ chức hợp tác và phát triển OECD Cooperation and Development kinh tế SAA Social Accounting and Auditing Kế toán và kiểm toán xã hội Mô hình kinh doanh xã hội SBMC Social Business Model Canvas canvas SDG Sustainable Development Goals Mục tiêu phát triển bền vững SME Small and medium enterprise Doanh nghiệp vừa và nhỏ SROI Social Return on Investment Lợi tức đầu tư xã hội TOC Theory of Change Lý thuyết về sự thay đổi United Nation Development Chương trình phát triển Liên UNDP Program hợp quốc viii DANH MỤC BẢNG VÀ HÌNH BẢNG Bảng 1.1: So sánh giữa doanh nghiệp xã hội, tổ chức phi lợi nhuận và tổ chức từ thiện .2: Tỷ lệ hình thức pháp lý của doanh nghiệp xã hội ở Vương quốc Anh .3: Ưu điểm và nhược điểm của các hình thức pháp lý của doanh nghiệp xã hội ở Vương quốc Anh .4: Khái quát các bộ công cụ đánh giá lợi ích của doanh nghiệp xã hội .1: Các thách thức xã hội và môi trường ở Việt Nam .2: Các chỉ báo phát triển kinh tế (Economy – E) .3: Các chỉ báo phát triển xã hội (Society – S) .4: Các chỉ báo bảo vệ môi trường (Geography – G) .5: Các chỉ báo phát triển cá nhân (Human – H) .1: Số lượng doanh nghiệp xã hội ước tính ở Việt Nam .2: Mẫu điều tra khảo sát .3: Chỉ báo phát triển kinh tế (Economy – E).4: Chỉ báo phát triển xã hội (Society – S) .5: Chỉ báo bảo vệ môi trường (Geography – G) .6: Chỉ báo phát triển con người (Human – H) .7: Tổng hợp lợi ích của một số doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam.

102 ix HÌNH Hình 1.1: Tính kết hợp của doanh nghiệp xã hội .2: Mô hình logic .3: Quá trình thực hiện phân tích lợi ích – chi phí .4: Quá trình thực hiện kế toán và kiểm toán xã hội .5: Quá trính thực hiện Lý thuyết về sự thay đổi .6: Quá trình thực hiện chỉ số lợi tức đầu tư xã hội .7: Quá trình thực hiện Tiêu chuẩn đầu tư và báo cáo tác động .8: Mô hình kinh doanh xã hội Canvas .1: Quy trình nghiên cứu của luận án .2: 17 Mục tiêu phát triển bền vững .3: Tính liên kết của các Mục tiêu phát triển bền vững .1: Kim tự tháp phát triển bền vững .1: Vòng tròn vàng: Bắt đầu với câu hỏi tại sao .2: Truyền thông VUCA. 108 1 LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Xã hội phát triển đang ngày càng kêu gọi, đòi hỏi các doanh nghiệp, các nhà đầu tư, các chính phủ phải coi trọng và phục vụ nhiều hơn các mục tiêu xã hội và môi trường. Hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nói chung ngoài mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận cũng phải thực hiện trách nhiệm xã hội trong việc giải quyết các vấn đề xã hội và môi trường.

Thực tiễn cho thấy các doanh nghiệp đầu tư tác động có thể đem lại kết quả, hiệu quả cao hơn đầu tư mạo hiểm nếu chỉ thiên hướng mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận, coi nhẹ mục tiêu giải quyết các vấn đề xã hội và môi trường, lợi ích cộng đồng. Trong những năm gần đây, thị trường đầu tư tác động đã đạt sự tăng trưởng mạnh mẽ và nhận được sự quan tâm từ các nhà đầu tư cá nhân, các tổ chức và các quỹ đầu tư trên thế giới.