Luận án Tiến sĩ: Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu kinh tế tri thức tại TP.HCM

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HCM -----***----- NGUYỄN THỊ PHƯƠNG NAM PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC CHẤT LƯỢNG CAO ĐÁP ỨNG YÊU CẦU KINH TẾ TRI THỨC TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH, NĂM 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HCM -----***----- NGUYỄN THỊ PHƯƠNG NAM PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC CHẤT LƯỢNG CAO ĐÁP ỨNG YÊU CẦU KINH TẾ TRI THỨC TRÊN ĐỊA BÀN TP.HCM Ngành: Kinh tế chính trị Mã ngành: 9310102 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. ĐINH SƠN HÙNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH, NĂM 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Thị Phương Nam ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.i Danh mục các chữ viết tắt. vi Danh mục các bảng.vii Danh mục các hình.viii PHẦN MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu.

Mục tiêu và các câu hỏi nghiên cứu của luận án. Mục tiêu nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án.

Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Những đóng góp mới của luận án. Kết cấu của luận án.

TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN TỚI LUẬN ÁN. Các công trình nghiên cứu liên quan tới luận án về mặt lý luận. Các bài nghiên cứu về nội hàm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong nền kinh tế tri thức. Các bài nghiên cứu về trụ cột của nền kinh tế tri thức.

Các bài nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng tới sự phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong nền kinh tế tri thức. Các công trình nghiên cứu liên quan tới luận án về mặt thực tiễn. Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu luận án. Đóng góp về mặt lý luận.

Đóng góp về mặt thực tiễn. Khoảng trống nghiên cứu. Tóm tắt chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC iii CHẤT LƯỢNG CAO TRONG NỀN KINH TẾ TRI THỨC.

Khái niệm về nguồn nhân lực chất lượng cao. Khái niệm nguồn nhân lực. Khái niệm về nguồn nhân lực chất lượng cao. Khái niệm về nền kinh tế tri thức.

Khái niệm về tri thức. Phân loại tri thức. Khái niệm về nền kinh tế tri thức. Các tiêu chí đánh giá nguồn nhân lực chất lượng cao trong nền kinh tế tri thức.

Khả năng học tập suốt đời. Khả năng sáng tạo. Khả năng thích ứng với sự thay đổi. Khả năng phân tích và giải quyết vấn đề.

Khả năng tổ chức và quản lý. Một số lý luận cơ bản về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong nền kinh tế tri thức. Thu hút và tuyển dụng nguồn nhân lực chất lượng cao. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Thẩm định và đánh giá nguồn nhân lực chất lượng cao. Một số lý thuyết kinh tế về vai trò của nguồn nhân lực chất lượng cao. Vai trò của nguồn nhân lực chất lượng cao trong phát triển kinh tế trí thức. Vai trò của nguồn nhân lực chất lượng cao trong phát triển kinh tế xã hội.

Các vấn đề còn tồn đọng với nguồn nhân lực chất lượng cao tại Việt Nam. Tóm tắt chương 2. 59 CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN. Phương pháp tiếp cận nghiên cứu.

Phương pháp luận biện chứng duy vật. Hai nguyên lý cơ bản của phép biện chứng duy vật. Phép phân tích mâu thuẫn. Phương pháp phân tích logic thống nhất với lịch sử - cụ thể.

Phương pháp trừu tượng hóa khoa học. Phương pháp tiếp cận liên ngành. Phương pháp chuyên gia – Professional solution. Phương pháp tiếp cận tình huống – case studies.

Phương pháp nghiên cứu tài liệu. Phương pháp phân tích và tổng hợp. Phương pháp nghiên cứu cụ thể vấn đề phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu kinh tế tri thức. Phương pháp nghiên cứu.

Nghiên cứu định tính. Phương pháp nghiên cứu định lượng. Quy trình nghiên cứu. Hệ thống thông tin, dữ liệu nghiên cứu.

Thông tin thứ cấp. Thông tin sơ cấp. Tóm tắt chương 3. 87 CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG NGUỒN CUNG NHÂN LỰC CHẤT LƯỢNG CAO ĐÁP ỨNG YÊU CẦU KINH TẾ TRI THỨC GIAI ĐOẠN 2010 – 2021.

Thực trạng chung về nguồn nhân lực tại Việt Nam giai đoạn 2010 – 2021. Thực trạng về nguồn cung nhân lực tại Tp.HCM giai doạn 2010 – 2021. Về số lượng của nguồn cung nhân lực. Về cơ cấu của nguồn cung nhân lực.

Về chất lượng của nguồn cung lao động. Cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao trong nền kinh tế tri thức. Cầu về số lượng nguồn nhân lực. Cầu về cơ cấu nguồn nhân lực.

Cầu về chất lượng nguồn nhân lực. Đánh giá tương quan cung cầu nguồn nhân lực chất lượng cao trong nền kinh tế tri thức tại Tp. Thực trạng mất cân bằng cung – cầu. Nguyên nhân mất cân bằng cung cầu.

Tóm tắt chương 4. ĐỊNH HƯỚNG VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC CHẤT LƯỢNG CAO ĐÁP ỨNG YÊU CẦU NỀN KINH TẾ TRI THỨC TẠI TP.HCM GIAI ĐOẠN 2021 – 2030. Xu hướng ảnh hưởng tới phát triển nguồn nhân lực trong nền kinh tế tri thức tại Tp. HCM giai đoạn 2021-2030.

Bối cảnh mới quốc tế. Bối cảnh mới tại Tp. Quan điểm và mục tiêu tổng quát của việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu nền kinh tế tri thức tại Tp. HCM giai đoạn 2021 – 2030.

Quan điểm về việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu nền kinh tế tri thức tại Tp.HCM giai đoạn 2021 – 2030. Mục tiêu về việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu nền kinh tế tri thức tại Tp.HCM giai đoạn 2021 – 2030. Một số giải pháp chủ yếu nhằm thúc đẩy sự phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu nền kinh tế tri thức tại Tp. HCM giai đoạn 2021 – 2030.

Đồng bộ hóa năng lực quản lý nhà nước về giáo dục nghề nghiệp theo hướng tiếp cận khoa học công nghệ và ứng dụng khoa học công nghệ vào giáo dục và đào tạo. Xây dựng và hoàn thiện chiến lược tổng thể phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu nền kinh tế tri thức. Đẩy mạnh đổi mới căn bản, toàn diện, đồng bộ Giáo dục và Đào tạo. Gắn kết và tạo ra chuỗi cung ứng nguồn nhân lực chất lượng cao.

Tóm tắt chương 5.162 BẢN KÊ KHAI DANH MỤC CÁC BÀI BÁO, CÔNG TRÌNH DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.II Danh mục tài liệu tham khảo ngoài nước.II Danh mục tài liệu tham khảo trong nước.XIII PHỤ LỤC.XXII Phiếu khảo sát nguồn nhân lực tại Tp.XXII vi Danh mục các chữ viết tắt Viết tắt Nội dung APEC Tổ chức Hợp tác Kinh tế Châu Á – Thái Bình Dương CMCN Cách mạng công nghiệp CNTT-TT Công nghệ thông tin – truyền thông GCI Chỉ số năng lực cạnh tranh toàn cầu GDP Tổng sản phẩm quốc nội (Gross Departmenal Products) KAM Mô hình đánh giá kiến thức (Knowledge Assessment Methodology) KEF Khung kinh tế tri thức (Knowledge Economy Framework) KSA Kiến thức – Kỹ năng – Thái độ (Knowledge – Skills – Attitudes) MPF Năng suất các yếu tố tổng hợp (Multifactor productivity) Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development) R&D Nghiên cứu và phát triển TFP Năng suất các yếu tố tổng hợp (Total factor productivity) TP.HCM Thành phố Hồ Chí Minh WB Ngân hàng Thế giới (World Bank) vii Danh mục các bảng Bảng 1: Các biến số tiêu chuẩn của KAM.13 Bảng 2: Mô tả quy trình phỏng vấn chuyên sâu.72 Bảng 3: Tổng hợp các nhóm năng lực của nguồn nhân lực chất lượng cao hiện nay 76 Bảng 4: Thông tin về mẫu nghiên cứu.86 Bảng 5: Số lượng và cơ cấu nguồn nhân lực ở Việt Nam qua các năm.90 Bảng 6: Trình độ nguồn nhân lực tại Việt Nam qua các năm.91 Bảng 7: Xếp hạng chất lượng nguồn nhân lực tại Việt Nam so với thế giới.91 Bảng 8: Năng suất lao động bình quân theo sức mua của các nước trên thế giới. 92 Bảng 9: Đánh giá nguồn cung nhân lực của Tp.HCM trong giai đoạn 2010 – 2021. 95 Bảng 10: Lao động đang làm việc theo khu vực kinh tế.99 Bảng 11: Lao động đang làm việc trong các loại hình doanh nghiệp.100 Bảng 12: Đánh giá kiến thức của nguồn cung lao động tại Tp.102 Bảng 13: Đánh giá kỹ năng của nguồn cung lao động tại Tp.104 Bảng 14: Đánh giá thái độ của nguồn cung lao động tại Tp.106 Bảng 15: Nhu cầu về lao động làm việc trong 4 ngành công nghiệp trọng yếu. 109 Bảng 16: Nhu cầu về lao động đang làm việc trong 9 ngành kinh tế dịch vụ.110 Bảng 17: Yêu cầu nguồn nhân lực trong các giai đoạn phát triển của nền kinh tế.

126 Bảng 18: Đánh giá tương quan cung cầu chất lượng lao động tại Tp.133 Bảng 19: Thang bảng đo năng lực theo ngành.139 Bảng 20: Thang bảng đo năng lực nguồn nhân lực theo độ tuổi.140 Bảng 21: Thang bảng đo năng lực nguồn nhân lực theo giới tính.140 viii Danh mục các hình Hình 1: Mô hình vòng xoáy tri thức SECI.31 Hình 2: Tóm tắt quy trình nghiên cứu của luận án.82 Hình 3: Nhu cầu việc làm theo ngành tại Tp.128 Hình 4: Nhu cầu việc làm theo trình độ chuyên môn tại Tp. HCM năm 2019 129 Hình 5: Nhu cầu việc làm theo mức lương tại Tp.130 Hình 6: Nhu cầu việc làm theo ngành tại Tp.131 Hình 7: Nhu cầu nhân lực 4 ngành công nghiệp trọng yếu và 9 ngành kinh tế dịch vụ theo cơ cấu trình độ. 132 Hình 8: Đánh giá tương quan cung – cầu lao động tại Tp.134 Hình 9: Đánh giá chất lượng nguồn lao động tại Tp.138 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Từ trước tới nay, nguồn nhân lực không chỉ là nòng cốt của bất kỳ tổ chức nào, mà còn là xương sống của một quốc gia.

Bởi lẽ nguồn nhân lực là nguồn tài nguyên không thể thay thế giúp tạo dựng và vận hành nền kinh tế đất nước. Nếu trước đây, sự phát triển của một quốc gia chủ yếu dựa vào các nguồn lực như tài nguyên thiên nhiên, nguồn vốn tư bản, nguồn lao động dồi dào, thị trường tiêu thụ… thì trong giai đoạn hiện nay nguồn vốn tri thức lại có ý nghĩa hết sức lớn lao, có thể tạo nên sự thịnh vượng, giàu có cho một quốc gia một cách vững chắc, lâu dài. Yêu cầu về nguồn nhân lực trong giai đoạn hiện nay đã có nhiều thay đổi lớn.