Luận án phân tích đặc điểm hội đồng quản trị và kết quả tài chính của công ty niêm yết sở hữu gia đình tại Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN --------

-------- CAO THỊ VÂN ANH NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM HỘI ĐỒNG QUẢN TRỊ ẢNH HƯỞNG ĐẾN KẾT QUẢ TÀI CHÍNH CỦA CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT SỞ HỮU GIA ĐÌNH Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH QUẢN TRỊ KINH DOANH HÀ NỘI - 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN --------

-------- CAO THỊ VÂN ANH NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM HỘI ĐỒNG QUẢN TRỊ ẢNH HƯỞNG ĐẾN KẾT QUẢ TÀI CHÍNH CỦA CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT SỞ HỮU GIA ĐÌNH Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: QUẢN TRỊ KINH DOANH Mã số: 9340101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Người hướng dẫn khoa học: 1.TS LÊ CÔNG HOA 2. TRƯƠNG THỊ NAM THẮNG HÀ NỘI - 2020 i LỜI CAM ĐOAN Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi xin cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này do tôi tự thực hiện và không vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật. Hà Nội, ngày tháng năm 2020 Nghiên cứu sinh Cao Thị Vân Anh ii LỜI CẢM ƠN Tác giả xin trân trọng cảm ơn sự quan tâm, giúp đỡ và hỗ trợ nhiệt tình của các cán bộ giảng viên Khoa Quản trị kinh doanh, Viện đào tạo sau đại học, trường Đại học Kinh tế quốc dân và các đồng nghiệp tại trường Đại học Hải Phòng trong quá trình thực hiện luận án.

Đặc biệt, tác giả xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất đến tập thể giáo viên hướng dẫn PGS.TS Lê Công Hoa và PGS.TS Trương Thị Nam Thắng đã tận tình hướng dẫn, động viên và giúp đỡ tác giả trong quá trình làm luận án. Tác giả cũng xin gửi lời cảm ơn đến một số các học giả, các nhà nghiên cứu, các nhà hoạch định chính sách, lãnh đạo một số doanh nghiệp tham gia vào quá trình phỏng vấn trong luận án. Tác giả cũng xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, bạn bè và đồng nghiệp, những người luôn sát cánh bên tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu. Mặc dù đã cố gắng hết sức, nhưng với nguồn lực còn hạn chế luận án không tránh khỏi những thiếu sót.

Tác giả mong nhận được sự đóng góp của các nhà nghiên cứu, của thầy cô và bạn bè đồng nghiệp để tiếp tục hoàn thiện vấn đề nghiên cứu của luận án trong tương lai. Hà Nội, ngày tháng năm 2020 Nghiên cứu sinh Cao Thị Vân Anh iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT .vi DANH MỤC BẢNG BIỂU.

vii DANH MỤC HÌNH VẼ. viii CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU. Lý do lựa chọn đề tài. Mục tiêu nghiên cứu của luận án.

Câu hỏi và giải thuyết nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu. Giả thuyết nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Dữ liệu nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Những đóng góp mới của luận án. Về mặt lý luận. Về mặt thực tiễn.

Kết cấu của luận án.10 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM HỘI ĐỒNG QUẢN TRỊ ẢNH HƯỞNG ĐẾN KẾT QUẢ TÀI CHÍNH CỦA CÁC CÔNG TY GIA ĐÌNH. Tổng quan về công ty gia đình và hội đồng quản trị trong công ty. Khái niệm công ty gia đình và các cách tiếp cận. Vai trò của công ty gia đình.

Hội đồng quản trị trong các công ty gia đình. Kết quả tài chính và các chỉ tiêu đo lường. Nhóm chỉ tiêu phản ảnh khả năng sinh lời. Nhóm chỉ tiêu phản ảnh giá trị thị trường.

Tổng quan nghiên cứu đặc điểm hội đồng quản trị ảnh hưởng đến kết quả tài chính ở các công ty gia đình. Các lý thuyết nghiên cứu đặc điểm hội đồng quản trị trong quản trị công ty. Tổng quan các công trình nghiên cứu. Khoảng trống nghiên cứu .44 Tóm tắt chương 2 .46 CHƯƠNG 3 GIẢ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Xây dựng các giả thuyết nghiên cứu. Quy mô của hội đồng quản trị. Tính song trùng lãnh đạo. Tỷ lệ thành viên hội đồng quản trị độc lập.

Tính đa dạng trong cơ cấu hội đồng quản trị. Tỷ lệ sở hữu của các thành viên gia đình trong hội đồng quản trị. Tỷ lệ thành viên gia đình trong hội đồng quản trị. Phương pháp nghiên cứu định tính.

Phương pháp nghiên cứu tại bàn. Phương pháp phỏng vấn chuyên gia. Phương pháp nghiên cứu định lượng. Mô hình nghiên cứu đề xuất.

Giải thích các biến trong mô hình. Dữ liệu và mẫu nghiên cứu. Phương pháp phân tích dữ liệu .70 Tóm tắt chương 3 .75 CHƯƠNG 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM HỘI ĐỒNG QUẢN TRỊ ẢNH HƯỞNG ĐẾN KẾT QUẢ TÀI CHÍNH TRONG CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT SỞ HỮU GIA ĐÌNH Ở VIỆT NAM. Tổng quan thị trường chứng khoán và quản trị công ty niêm yết ở Việt Nam.

Thị trường chứng khoán Việt Nam. Đánh giá tình hình quản trị công ty niêm yết ở Việt Nam. Quản trị công ty gia đình ở Việt Nam. Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu.

Kết quả phân tích tương quan. Kết quả xử lý mô hình hồi quy. Hồi quy mô hình theo phương pháp OLS. Kiểm định lựa chọn mô hình.

Mô hình phân tích sự tác động của đặc điểm hội đồng quản trị đến kết quả tài chính của các công ty gia đình .101 Tóm tắt chương 4 .115 CHƯƠNG 5 THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ. Thảo luận kết quả nghiên cứu. Tổng hợp kết quả nghiên cứu. Kết luận và thảo luận kết quả nghiên cứu.

Một số khuyến nghị. Khuyến nghị đối với các công ty niêm yết sở hữu gia đình. Khuyến nghị đối với cơ quan quản lý. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo.

Hạn chế của luận án. Hướng nghiên cứu tiếp theo .135 PHẦN KẾT LUẬN .136 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ .138 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .139 PHỤ LỤC vi DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Giải nghĩa 1. BCQTCT Báo cáo quản trị công ty 2. BCTC Báo cáo tài chính 3.

BCTN Báo cáo thường niên 4. IFC Tổ chức tài chính quốc tế 5. FEM Mô hình tác động cố định 6. HĐQT Hội đồng quản trị 7.

HNX Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội 8. HOSE Sở giao dịch chứng khoán Tp. Hồ Chí Minh 9. KQTC Kết quả tài chính 10.

LNST Lợi nhuận sau thuế 11. OECD Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế 12. OLS Mô hình ước lượng bình phương nhỏ nhất 13. QTCT Quản trị công ty 14.

TTCK Thị trường chứng khoán 15. ROA Tỷ suất lợi nhuận sau thuế trên tổng tài sản 16. ROE Tỷ suất lợi nhuận sau thuế trên vốn chủ sở hữu 17. REM Mô hình tác động tác động ngẫu nhiên 18.

VCSH Vốn chủ sở hữu 19. UBCKNN Ủy ban chứng khoán nhà nước vii DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2.1: Các cách tiếp cận khái niệm công ty gia đình.2: Sự khác biệt giữa công ty gia đình và công ty phi gia đình .3: Tỷ lệ công ty gia đình và những đóng góp cho nền kinh tế .1: Mô tả các biến đo lường được sử dụng trong nghiên cứu .1: Một số văn bản pháp luật liên quan đến QTCT ở Việt Nam .2: So sánh điểm trung bình giữa các lĩnh vực QTCT của Việt Nam năm 2014 - 2015.4: Quản trị công ty và hiệu quả hoạt động .3: Thống kê mô tả đặc điểm của mẫu nghiên cứu .4: So sánh KQTC của các công ty gia đình với các công ty niêm yết trên toàn thị trường .5: Cơ cấu các công ty gia đình theo lĩnh vực ngành nghề .6: Ma trận hệ số tương quan giữa các biến độc lập và biến kiểm soát được sử dụng trong mô hình hồi quy .7: Kết quả hồi quy bằng phương pháp OLS với mô hình Pool.8: Kết quả kiểm định lựa chọn mô hình Pooled hay mô hình FEM .9: Kết quả kiểm định lựa chọn mô hình REM hay mô hình FEM .10: Ước lượng mô hình FEM tác động đến TOBINQ .11: Kiểm định phương sai sai số thay đổi trong mô hình FEM tác động đến TOBINQ .12: Kết quả phân tích mô hình hồi quy FEM tác động đến TOBINQ .13: Ước lượng mô hình FEM tác động đến ROA .14: Kiểm định phương sai sai số thay đổi trong mô hình .107 FEM tác động đến ROA .15: Kết quả phân tích mô hình hồi quy FEM tác động đến ROA.16: Ước lượng mô hình FEM tác động đến ROE .17: Kiểm định phương sai sai số thay đổi trong mô hình .111 FEM tác động đến ROE .18: Kết quả phân tích mô hình hồi quy FEM tác động đến ROE .1: Tổng hợp kết quả nghiên cứu của luận án .117 viii DANH MỤC HÌNH VẼ Hình 1.1: Khái niệm công ty gia đình .1: Mô hình nghiên cứu của luận án .1: Số lượng công ty niêm yết trên TTCK Việt Nam giai đoạn 2000 - 2018 .2: Quy mô vốn hóa/GDP thực tế của TTCK Việt Nam 2000 - 2018 .3: Phân bố điểm QTCT các công ty niêm yết Việt Nam năm 2018 .85 1 CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Lý do lựa chọn đề tài Quản trị công ty (Corporate Governance) là một trong những vấn đề cơ bản được các quốc gia trên thế giới rất quan tâm, đặc biệt sau những cuộc khủng hoảng kinh tế - tài chính hay sự sụp đổ của hàng loạt các công ty hàng đầu thế giới. Đối với những quốc gia có nền kinh tế thị trường mới nổi như Việt Nam, quản trị công ty (QTCT) không chỉ tác động đến kết quả tài chính (KQTC) của doanh nghiệp còn tác động đến tăng trưởng và phát triển kinh tế đất nước.

Không có một mô hình QTCT nào phù hợp đối với tất cả các quốc gia và các công ty do sự khác nhau về đặc điểm lịch sử, văn hóa, tập quán kinh doanh và thể chế của mỗi quốc gia (Boubaker, Sabri, Nguyen Bang Dang, Nguyen Duc Khuong, (2012). Ngày nay có rất nhiều nghiên cứu về QTCT nói chung, song khi các nghiên cứu này dần trở nên bão hòa, giới nghiên cứu có xu hướng chuyển sang những nghiên cứu sâu hơn nhằm hướng đến mục tiêu QTCT hiệu quả và bền vững. Một trong những khuynh hướng nghiên cứu mới về QTCT là hiệu quả quản trị ở những công ty sở hữu gia đình. Trên thế giới, công ty gia đình là loại hình doanh nghiệp tồn tại lâu đời và chiếm số lượng đông đảo nhất.