Luận án tiến sĩ về truyện ngắn nữ đương đại - Phạm Thị Thanh Phượng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN _______________________ PHẠM THỊ THANH PHƢỢNG TRUYỆN NGẮN CÁC NHÀ VĂN NỮ ĐƢƠNG ĐẠI- TƢ DUY NGHỆ THUẬT VÀ ĐẶC TRƢNG THỂ LOẠI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội - 2016 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN _______________________ PHẠM THỊ THANH PHƢỢNG TRUYỆN NGẮN CÁC NHÀ VĂN NỮ ĐƢƠNG ĐẠI- TƢ DUY NGHỆ THUẬT VÀ ĐẶC TRƢNG THỂ LOẠI Chuyên ngành: Lý luận Văn học Mã số: 6 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học : PGS. TS ĐOÀN ĐỨC PHƢƠNG XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHỈNH SỬA LUẬN ÁN THEO QUYẾT NGHỊ CỦA HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN PGS.TS Đoàn Đức Phƣơng PGS.TS Phạm Thành Hƣng Hà Nội - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng: - Luận án Tiến sĩ này là kết quả nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của người hướng dẫn khoa học, chưa từng được công bố trong các công trình nghiên cứu của ai khác. - Luận án đã được tiến hành nghiên cứu một cách nghiêm túc, cầu thị. - Kết quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu khác đã được tiếp thu một cách trung thực, cẩn trọng trong luận án.

NGHIÊN CỨU SINH Phạm Thị Thanh Phƣợng LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Đoàn Đức Phương- người thầy đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn cơ sở đào tạo, các thầy cô giáo, cơ quan, bạn bè và gia đình đã luôn động viên, tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án này. NGHIÊN CỨU SINH Phạm Thị Thanh Phƣợng MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án.

Cấu trúc luận án. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Một số vấn đề lí luận về tư duy nghệ thuật. Khái niệm tư duy nghệ thuật.

Đặc trưng của tư duy nghệ thuật. Tư duy nghệ thuật theo thể loại văn học. Đặc trưng thể loại truyện ngắn. Định nghĩa truyện ngắn.

Các yếu tố thi pháp đặc trưng. Tình hình nghiên cứu truyện ngắn nữ đương đại Việt Nam. Lí giải sự “lên ngôi” của các cây bút nữ. Tổng kết, đánh giá thành tựu của các cây bút nữ.

Tiếp cận văn xuôi nữ dưới góc nhìn phê bình nữ quyền. DIỆN MẠO TRUYỆN NGẮN NỮ ĐƢƠNG ĐẠI TRONG SỰ VẬN ĐỘNG CỦA TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM THỜI KÌ ĐỔI MỚI. Bối cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa và sự đổi mới văn học. Sư ̣“lên ngôi” vàbiến đổi của thểloaịtruyêṇ ngắn.

Vụ “được mùa” và ưu thếcủa thểloaị truyêṇ ngắn. Những biến đổi của thểloaị truyêṇ ngắn. “Hiêṇ tương”̣ truyêṇ ngắn nữđương đaị. Truyêṇ ngắn nữtrước thời kìđổi mới.

Truyêṇ ngắn nữthời kìđổi mới. Sự hòa nhịp chung với văn chương nữ thế giới. TRUYỆN NGẮN NỮ VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI DƢỚI GÓC NHÌN TƢ DUY NGHỆ THUẬT.Quan niệm sáng tác của các nhà văn nữ Việt Nam đương đại……………. Cảm quan mới về cuộc sống của các nhà văn nữ.

Hình tượng cuộc sống qua góc nhìn đạo đức, thế sự. Yếu tố tự truyện như một phương thức tư duy nghệ thuật đặc thù của phái nữ. Thế giới nhân vật trong truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại. Hình tượng người phụ nữ.

Một nửa còn lại của thế giới. Thế giới biểu tượng trong truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại. Con người dị biệt- khát vọng hướng thiện và khát vọng được cứu rỗi. Sex- bản năng hay là khát vọng tình yêu.

Giấc mơ- thế giới tâm linh thẳm sâu của con người. Thiên nhiên- dấu vết cổ mẫu và những ẩn dụ về cuộc đời con người. Không gian, thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại 91 3. Những cặp tương quan không gian tiêu biểu trong truyện ngắn nữ.

Cảm thức thời gian trong truyện ngắn nữ. ĐẶC TRƢNG THỂ LOẠI TRUYỆN NGẮN NỮ VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI. Người kể chuyện ngôi thứ nhất trong truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại 102 4. Các kiểu loại người kể chuyện ngôi thứ nhất trong truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại.

Đặc trưng điểm nhìn của người kể chuyện ngôi thứ nhất trong truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại. Nghệ thuật xây dựng tình huống. Tình huống giàu kịch tính. Tình huống tâm trạng.

Tình huống tự nhận thức. Nghệ thuật tổ chức cốt truyện. Các loại hình cốt truyện trong truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại. Thủ pháp độc thoại nội tâm và “dòng ý thức”.

Xây dựng các kiểu kết truyện theo nguyên lí “đồng sáng tạo”. Những sáng tạo về mặt kết cấu. Kết cấu đảo lộn thời gian tuyến tính. Kết cấu vòng tròn.

Kết cấu truyện lồng trong truyện. Kết cấu liên văn bản. Kết cấu lắp ghép, phân mảnh. Ngôn ngữ và giọng điệu.

Ngôn ngữ đa phong cách. Giọng điệu đa sắc thái. 148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài Bắt đầu từ một vài gương mặt gây ấn tượng “lạ”, “mới mẻ”, “cách tân”, từ thời kì đổi mới đến nay, số lượng các cây bút nữ viết truyện ngắn đã tăng lên “đột biến”, nhiều khi như “áp đảo” cả giới còn lại để tạo nên một thời kì “âm thịnh” đặc sắc trong đời sống văn xuôi đương đại.

Sự ấn tượng không chỉ dừng lại ở những con số, mà điều quan trọng nó mang đến một giá trị, một cá tính, một bản lĩnh nghệ thuật của một “tiềm năng” dường như đã bị “dồn nén” từ lâu. Truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại thực sự là một hiện tượng độc đáo cần nhiều lời giải mã cho sự “trỗi dậy” này. Năm 1986 Đại hội Đảng VI với việc nhấn mạnh “đổi mới tư duy” đã được coi là một cái mốc quan trọng tạo ra bước ngoặt mới cho sự phát triển của văn học. Sự năng động của tư duy chính là nhân tố chìa khóa mở ra thành công của công cuộc đổi mới trên mọi lĩnh vực.

Trong đời sống nghiên cứu, lí luận, phê bình văn học, “tư duy nghệ thuật” cũng trở thành “điểm nóng”. Nó được coi là yếu tố căn cốt tạo nên những thành tựu to lớn của văn học thời kì đổi mới. Nghiên cứu truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại dưới góc độ tư duy nghệ thuật sẽ lý giải được sự “lên ngôi” của các cây bút nữ từ chính yếu tố chủ quan- chủ thể sáng tạo nữ. Qua đó chúng ta sẽ phần nào tìm ra được đặc điểm “khu biệt” trong tư duy nghệ thuật của truyện ngắn nữ so với truyện ngắn của những cây bút nam.

Đa số tác giả nữ xuất hiện và thành công với truyện ngắn- sự lựa chọn thể loại này của họ hẳn không ngẫu nhiên, vô tình. Liệu có một mối liên hệ nào đấy giữa giới tính- phái tính nữ với đặc trưng thể loại truyện ngắn, khiến các cây bút nữ tỏ ra rất “vừa tay” (chữ dùng của Lý Hoài Thu) với thể loại này? Tìm hiểu đặc trưng thể loại của truyện ngắn nữ đương đại sẽ tìm ra lời giải đáp cho câu hỏi đó, đồng thời sẽ làm sáng rõ đóng góp của các sáng tác nữ vào sự vận động và biến đổi của thể loại truyện ngắn trong nền văn xuôi đương đại Việt Nam. 1 Nghiên cứu truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại qua hai góc độ: tư duy nghệ thuật và đặc trưng thể loại, chúng tôi hi vọng sẽ khai mở được nhiều giá trị còn tiềm ẩn trong hiện tượng độc đáo này. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích: trên cơ sở so sánh với truyện ngắn nữ giai đoạn trước và truyện ngắn nam cùng thời, luận án muốn tìm ra chất nữ tính trong bề sâu của tư duy nghệ thuật, tạo nên những nét đặc trưng thể loại của truyện ngắn nữ đương đại- đó chính là những nét “khu biệt” làm nên giá trị, sự “thăng hoa” của truyện ngắn nữ đương đại. Nhiệm vụ: trước tiên, qua việc tổng hợp tư liệu, luận án sẽ làm sáng rõ những vấn đề lí luận cơ bản về tư duy nghệ thuật, đặc trưng thể loại truyện ngắn, đồng thời phân tích, đánh giá các xu hướng nghiên cứu truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại từ 1986 đến nay. Tiếp theo, luận án sẽ đưa ra một cái nhìn khái quát về “hiện tượng” truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại, đặt nó trong những bối cảnh rộng lớn hơn để soi chiếu: bối cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa, văn học thời kì đổi mới; sự “lên ngôi” và biến đổi của thể loại truyện ngắn; sự vận động của truyện ngắn- văn xuôi nữ Việt Nam từ trung đại đến đương đại; sự “bùng nổ” của văn chương nữ thế giới đương đại. Nhiệm vụ trọng tâm của luận án được xác định trong hai nhiệm vụ tiếp theo: thứ nhất, từ việc tìm hiểu quan niệm sáng tác của các nhà văn nữ Việt Nam đương đại, luận án sẽ chỉ ra chất “nữ tính” trong bề sâu của tư duy nghệ thuật truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại (được khảo sát qua bốn phương diện: hình tượng cuộc sống, thế giới nhân vật, thế giới biểu tượng và không- thời gian nghệ thuật); thứ hai, qua việc phân tích các yếu tố cơ bản nhất làm nên đặc trưng thể loại truyện ngắn trong truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại: người kể chuyện ngôi thứ nhất, nghệ thuật xây dựng tình huống, nghệ thuật tổ chức cốt truyện, những sáng tạo về mặt kết cấu, ngôn ngữ và giọng điệu, luận án muốn khẳng định đóng góp to lớn của các nhà văn nữ trong việc cách tân hình thức thể loại truyện ngắn.

Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu - Đối tượng: các phương diện biểu hiện của tư duy nghệ thuật và các yếu tố làm nên đặc trưng thể loại trong truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại. - Phạm vi: khái niệm “đương đại” được chúng tôi lựa chọn từ thời điểm năm 1986- năm diễn ra Đại hội Đảng VI, đánh dấu mốc thời kì văn học đổi mới- đến nay, do đó phạm vi nghiên cứu của luận án là các truyện ngắn của các tác giả nữ Việt Nam từ 1986 đến nay, tập trung vào những tác phẩm đăng trên các tuyển tập truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại và những tác phẩm tiêu biểu của các tác giả tiêu biểu (Lê Minh Khuê, Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Võ Thị Xuân Hà, Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Bích Thúy…).