Luận án tiến sĩ nghiên cứu trạng thái đa ngữ tại huyện mường chà tỉnh điện biên

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ THU DUNG NGHIÊN CỨU TRẠNG THÁI ĐA NGỮ TẠI HUYỆN MƢỜNG CHÀ – TỈNH ĐIỆN BIÊN LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Hà Nội 2016 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ THU DUNG NGHIÊN CỨU TRẠNG THÁI ĐA NGỮ TẠI HUYỆN MƢỜNG CHÀ – TỈNH ĐIỆN BIÊN Chuyên ngành : Ngôn ngữ các dân tộc thiểu số Việt Nam Mã số : 62.25 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC GS.TS TRẦN TRÍ DÕI PGS. VŨ THỊ THANH HƢƠNG Hà Nội 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Các thông tin trích dẫn đều đƣợc chỉ rõ nguồn gốc.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Thị Thu Dung LỜI CẢM ƠN Tác giả luận án xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến tập thể lãnh đạo Trường Cao đẳng Sư phạm Điện Biên đã luôn động viên, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận án. Với tình cảm chân thành, tác giả luận án xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Vũ Thị Thanh Hương, người đã tận tình hướng dẫn, góp ý, định hướng về phương pháp luận, nội dung nghiên cứu và các hướng dẫn khoa học khác đảm bảo cho luận án hoàn thành có chất lượng. Tác giả xin chân thành cảm ơn các nhà khoa học, các thầy cô trong Khoa Ngôn ngữ học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã trực tiếp giảng dạy, góp ý và tạo điều kiện cho việc học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Xin gửi lời cảm ơn đến các cấp lãnh đạo huyện Mường Chà, Phòng Giáo dục huyện Mường Chà và đồng bào dân tộc đã hợp tác, giúp đỡ tác giả trong quá trình thực hiện khảo sát tại địa phương.

Cảm ơn người thân, gia đình, đồng nghiệp, bạn bè - những người đã luôn ủng hộ, động viên và nhiệt tình quan tâm giúp đỡ cho tác giả trong thời gian nghiên cứu và thực hiện luận án. Xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, tháng 11 năm 2016 Tác giả luận án MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC DANH MỤC BẢNG BIỂU DANH MỤC BẢN ĐỒ MỞ ĐẦU…………………………………………………………………………. Lý do lựa chọn đề tài nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp của đề tài. Cấu trúc của luận án.

TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT…14 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu ở ngoài nƣớc. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc.

Đánh giá chung đối với những nghiên cứu về hiện tƣợng đa ngữ. Khái niệm song (đa) ngữ và các phƣơng pháp tiếp cận song (đa) ngữ. Khái niệm cảnh huống ngôn ngữ, phân loại cảnh huống ngôn ngữ, vấn đề vị thế ngôn ngữ và giao tiếp trong xã hội đa ngữ. Khái niệm năng lực ngôn ngữ và phƣơng pháp xác định năng lực ngôn ngữ.

Khái niệm thái độ ngôn ngữ và phƣơng pháp xác định thái độ ngôn ngữ. Khái niệm giáo dục ngôn ngữ và các mô hình giáo dục ngôn ngữ ở cộng đồng đa ngữ. Tiểu kết chƣơng 1. CẢNH HUỐNG NGÔN NGỮ Ở HUYỆN MƢỜNG CHÀ - TỈNH ĐIỆN BIÊN………………………………………………….

Các yếu tố tác động đến cảnh huống ngôn ngữ ở Mƣờng Chà. Đặc điểm tự nhiên và xã hội của Mƣờng Chà. Đặc điểm các dân tộc ở Mƣờng Chà. Chính sách ngôn ngữ đối với vùng dân tộc thiểu số của Trung ƣơng và địa phƣơng.

Đặc điểm cảnh huống ngôn ngữ ở Mƣờng Chà. Về số lƣợng và dân số ngƣời nói các ngôn ngữ. Về nguồn gốc và loại hình của các ngôn ngữ trên địa bàn Mƣờng Chà. Về chức năng của các ngôn ngữ ở Mƣờng Chà.

Về sự phân bố các ngôn ngữ trên địa bàn Mƣờng Chà. Tiểu kết chƣơng 2. NĂNG LỰC NGÔN NGỮ, TÌNH HÌNH SỬ DỤNG NGÔN NGỮ VÀ THÁI ĐỘ NGÔN NGỮ CỦA NGƢỜI DÂN TỘC THIỂU SỐ Ở HUYỆN MƢỜNG CHÀ - TỈNH ĐIỆN BIÊN. Năng lực ngôn ngữ của ngƣời dân tộc thiểu số ở Mƣờng Chà.

Năng lực tiếng Việt. Năng lực tiếng mẹ đẻ. Năng lực sử dụng ngôn ngữ các dân tộc khác. Tình hình sử dụng ngôn ngữ của ngƣời ngƣời dân tộc thiểu số ở Mƣờng Chà.

Tình hình sử dụng ngôn ngữ của ngƣời dân tộc thiểu số trong giao tiếp gia đình. Tình hình sử dụng ngôn ngữ của ngƣời dân tộc thiểu số trong giao tiếp ở cộng đồng. Nhận xét chung về việc sử dụng ngôn ngữ của ngƣời dân tộc thiểu số ở Mƣờng Chà. Thái độ ngôn ngữ của ngƣời dân tộc thiểu số đối với những ngôn ngữ đƣợc sử dụng trong cộng đồng.

Thái độ ngôn ngữ đối với tiếng Việt. Thái độ ngôn ngữ đối với tiếng mẹ đẻ. Thái độ đối với những ngôn ngữ đƣợc sử dụng trong cộng đồng. Thái độ đối với việc sử dụng ngôn ngữ trong trƣờng học.

Thái độ ngôn ngữ trong vấn đề liên quan đến hôn nhân. Một số đề xuất và kiến nghị cho vấn đề bảo tồn sự đa dạng ngôn ngữ ở Mƣờng Chà. Về chính sách chung. Về công tác giáo dục và nghiên cứu ngôn ngữ.

Tiểu kết chƣơng 3 .147 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .149 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .152 TÀI LIỆU THAM KHẢO .153 PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2.1: Bảng phân bố dân số dân tộc theo đơn vị hành chính .2: Bảng thống kê tỉ lệ dân số theo dân tộc .3: Bảng phân bố ngôn ngữ theo đơn vị hành chính trong huyện .1: Khả năng tiếng Việt của ngƣời dân .2: Năng lực tiếng Việt của ngƣời dân từng dân tộc theo giới tính .3: Khả năng tiếng Việt của ngƣời dân từng dân tộc theo độ tuổi .4: Khả năng tiếng Việt của ngƣời dân theo trình độ học vấn .5: Khả năng tiếng Việt của ngƣời dân theo nghề nghiệp .6: Khả năng tiếng Việt của ngƣời dân theo tình hình kinh tế gia đình .7: Khả năng tiếng Việt của ngƣời dân theo mức độ đi khỏi làng .8: Khả năng tiếng mẹ đẻ của ngƣời dân theo giới tính .9: Khả năng tiếng mẹ đẻ của ngƣời dân theo độ tuổi .10: Tỉ lệ biết chữ dân tộc của ngƣời dân xét theo trình độ .11: Tình hình sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp gia đình của ngƣời dân theo đối tƣợng giao tiếp .12: Tình hình sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp gia đình của ngƣời dân theo ngữ cảnh giao tiếp .13: Tình hình sử dụng ngôn ngữ khi thực hiện các hoạt động ở cộng đồng .14: Tình hình sử dụng ngôn ngữ khi đến nhà ngƣời khác và khi có khách đến nhà .15: Tình hình sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp nơi công cộng .16: Tình hình sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp hành chính .17: Tình hình sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp nơi làm việc, học tập.18: Thái độ đối với mục đích học tiếng Việt .19: Thái độ đối với lý do nói tiếng Việt .20a: Thái độ đối với việc học chữ viết tiếng mẹ đẻ 1.20b: Thái độ đối với việc học chữ dân tộc 2 .21: Thái độ đối với lý do sử dụng tiếng mẹ đẻ .22: Thái độ đối với đối với cách thức học chữ dân tộc và chữ quốc ngữ .23: Thái độ đối với phạm vi sử dụng tiếng mẹ đẻ .24: Thái độ đối với việc duy trì ngôn ngữ dân tộc .25: Thái độ đối với những ngôn ngữ đƣợc sử dụng trong cộng đồng .26: Thái độ đối với việc sử dụng ngôn ngữ trong trƣờng học .27: Thái độ ngôn ngữ trong việc lựa chọn bạn đời .28: Thái độ ngôn ngữ trong việc kết hôn của con cái.142 DANH MỤC BẢN ĐỒ Bản đồ 2.1: Bản đồ hành chính huyện Mƣờng Chà tháng 12 năm 2012 .2: Bản đồ phân bố ngôn ngữ. Lý do lựa chọn đề tài nghiên cứu Ngôn ngữ không chỉ là phƣơng tiện giao tiếp, phƣơng tiện tƣ duy mà còn là phƣơng tiện để lƣu giữ văn hóa mỗi dân tộc. Trên thế giới, có một số dân tộc thiểu số đã và đang bị mất dần tiếng nói mẹ đẻ. Nguyên nhân dẫn tới hiện tƣợng này có thể do các dân tộc đông hơn đồng hoá, cũng có thể do xuất phát từ nhu cầu tiến thân trong cuộc sống mà một số dân tộc thiểu số đã tự bỏ mất tiếng nói của dân tộc mình.

Hiện nay, trên thế giới có khoảng gần 7000 ngôn ngữ và theo các nhà khoa học, đến cuối thế kỷ 21, con số này sẽ chỉ còn là 700. Hiện trạng này khiến cho những ai có ý thức bảo tồn văn hoá đều cảm thấy xót xa. Việc đánh mất sự đa dạng ngôn ngữ và văn hóa cũng bức thiết giống nhƣ việc đánh mất sự đa dạng sinh học. Trƣớc xu thế hội nhập toàn cầu hiện nay, việc giữ gìn tiếng nói của các dân tộc thiểu số sẽ ngày càng khó khăn và trở nên cấp thiết hơn, đòi hỏi sự chung tay không chỉ của những nhà nghiên cứu văn hóa, những nhà hoạch định chính sách mà của cả những nhà khoa học.

Đối với một quốc gia đa dân tộc, đa ngôn ngữ nhƣ Việt Nam, hiện tƣợng đa ngữ tại các vùng dân tộc thiểu số là một vấn đề đã đƣợc quan tâm từ lâu trong ngôn ngữ học. Đó là hiện tƣợng có nhiều ngôn ngữ cùng tồn tại và đƣợc sử dụng trong cộng đồng cũng nhƣ cá nhân (ngƣời đa ngữ). Đây không chỉ là hiện tƣợng ngôn ngữ học thuần túy mà là một hiện tƣợng ngôn ngữ - xã hội phức tạp, liên quan đến đời sống chính trị - xã hội và sự phát triển của mỗi quốc gia. Đa ngữ đƣợc luận án này lựa chọn làm đề tài nghiên cứu xuất phát từ tầm quan trọng của vấn đề đa ngữ và từ chính yêu cầu của thực tiễn, từ sự cần thiết của việc nghiên cứu hiện tƣợng này.

Trong bối cảnh đất nƣớc đang phát triển và hội nhập, quá trình đô thị hóa, hiện đại hóa, toàn cầu hóa đang ngày càng mở rộng đến mọi bản làng và tác động mạnh mẽ đến mọi mặt của đời sống xã hội. Dƣới tác động của sự phát triển kinh tế - xã hội, sự di dân, sự đô thị hóa, các vùng dân tộc thiểu số đa ngữ cũng đang có những biến đổi. Sự biến đổi này đang diễn ra nhƣ thế nào?