Các phương tiện ngôn ngữ biểu thị quyền lực trong giao tiếp hành chính tiếng việ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LƢƠNG THỊ HIỀN CÁC PHƢƠNG TIỆN NGÔN NGỮ BIỂU THỊ QUYỀN LỰC TRONG GIAO TIẾP HÀNH CHÍNH TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI 2014 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LƢƠNG THỊ HIỀN CÁC PHƢƠNG TIỆN NGÔN NGỮ BIỂU THỊ QUYỀN LỰC TRONG GIAO TIẾP HÀNH CHÍNH TIẾNG VIỆT Chuyên ngành: Lí luận ngôn ngữ Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC 1. Bùi Thị Minh Yến HÀ NỘI 2014 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, minh bạch và chƣa đƣợc ai công bố trong bất cứ công trình nào khác. Hà Nội, ngày 24 tháng 4 năm 2014 Tác giả luận án Lương Thị Hiền MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 0.

Tính cấp thiết của đề tài…………………………………. Tổng quan tình hình nghiên cứu………………………………. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu……….

Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Bố cục của luận án. 12 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 1.

KHÁI QUÁT VỀ GIAO TIẾP HÀNH CHÍNH VÀ GIAO TIẾP PHÁP ĐÌNH 13 1. Về thuật ngữ giao tiếp hành chính. Đặc điểm của giao tiếp pháp đình. KHÁI QUÁT VỀ QUYỀN LỰC TRONG GIAO TIẾP PHÁP ĐÌNH.

Thuật ngữ quyền lực với tƣ cách một phạm trù khoa học xã hội. Những hƣớng tiếp cận quyền lực trong giao tiếp pháp đình. Hƣớng tiếp cận quyền lực trong giao tiếp pháp đình của luận án. KHÁI QUÁT VỀ CÁC PHƢƠNG TIỆN NGÔN NGỮ BIỂU THỊ QUYỀN LỰC.

Phƣơng tiện từ ngữ xƣng hô và quyền lực. Phƣơng tiện từ vựng tình thái và quyền lực. Phƣơng tiện hành động ngôn từ và quyền lực. 37 Chƣơng 2 QUYỀN LỰC TRONG TƢƠNG TÁC PHÁP ĐÌNH TIẾNG VIỆT 2.

CÁC BÌNH DIỆN TỔNG THỂ CỦA TƢƠNG TÁC PHÁP ĐÌNH VÀ QUYỀN LỰC. Quyền lực và cấu trúc của tƣơng tác pháp đình. Quyền lực và phân phối lƣợt lời trong tƣơng tác pháp đình. Quyền lực và điều khiển chủ đề hội thoại trong tƣơng tác pháp đình.

CẤU TRÚC CẶP TRAO ĐÁP VÀ QUYỀN LỰC TRONG TƢƠNG TÁC PHÁP ĐÌNH. Cấu trúc cặp trao đáp. Biểu hiện của quyền lực trong các dạng cấu trúc cặp trao đáp. 64 CHƢƠNG 3 PHƢƠNG TIỆN TỪ VỰNG BIỂU THỊ QUYỀN LỰC TRONG GIAO TIẾP PHÁP ĐÌNH TIẾNG VIỆT 3.

PHƢƠNG TIỆN TỪ NGỮ XƢNG HÔ VÀ QUAN HỆ QUYỀN LỰC. Khái quát về phƣơng tiện từ ngữ xƣng hô. Phƣơng tiện từ ngữ xƣng hô của nhân vật giao tiếp có quyền lực cao. Phƣơng tiện từ ngữ xƣng hô của nhân vật giao tiếp có quyền lực thấp.

Hiện trạng sử dụng từ ngữ xƣng hô trong giao tiếp pháp đình từ góc độ quan hệ quyền lực giữa các nhân vật giao tiếp. HIỆN TƢỢNG ĐIỀU CHỈNH TỪ VỰNG VÀ ĐẤU TRANH QUYỀN LỰC TRONG GIAO TIẾP PHÁP ĐÌNH. Khái quát về hiện tƣợng điều chỉnh từ vựng và đấu tranh quyền lực trong giao tiếp pháp đình. Một số biểu hiện của hiện tƣợng điều chỉnh từ vựng và đấu tranh quyền lực trong giao tiếp pháp đình tiếng Việt.

106 Chƣơng 4 HÀNH ĐỘNG NGÔN TỪ BIỂU THỊ QUYỀN LỰC TRONG GIAO TIẾP PHÁP ĐÌNH TIẾNG VIỆT 4. NHẬN DIỆN HÀNH ĐỘNG NGÔN TỪ BIỂU THỊ QUYỀN LỰC TRONG GIAO TIẾP PHÁP ĐÌNH. Các hành động ngôn từ biểu thị quyền lực trong giao tiếp pháp đình. Phân loại các nhóm hành động ngôn từ đánh dấu mức độ quyền lực.

HÀNH ĐỘNG NGÔN TỪ HỎI CỦA HỘI ĐỒNG XÉT XỬ BIỂU THỊ QUAN HỆ QUYỀN LỰC. Phân loại các nhóm hành động ngôn từ hỏi theo chức năng ngữ dụng. Các nhóm hành động ngôn từ hỏi trong quan hệ với quyền lực. 148 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC KÍ HIỆU VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Danh mục viết tắt tiếng Việt STT Kí hiệu Nội dung viết tắt 1 BTNH biểu thức ngôn hành 2 HĐNT hành động ngôn từ 3 NLA1, NLA2.

ngữ liệu trích trong phiên tòa số 1, số 2. theo thứ tự vụ án trong phụ lục 1 4 NVGT nhân vật giao tiếp 5 PNH phát ngôn hỏi 6 PTTN phƣơng tiện từ ngữ 7 PTTNXH phƣơng tiện từ ngữ xƣng hô 8 QL&NVLQ quyền lợi và nghĩa vụ liên quan Danh mục viết tắt tiếng Anh Từ ngữ tiếng Anh STT Kí hiệu đƣợc viết tắt Nội dung viết tắt 1 A answer bƣớc thoại hồi đáp 2 NP non - power nhân vật giao tiếp không có quyền lực hoặc quyền lực thấp 3 P power quyền lực/nhân vật giao tiếp có quyền lực 4 P1 the first power nhân vật giao tiếp có quyền lực cao bậc 1 5 P2 the second power nhân vật giao tiếp có quyền lực cao bậc 2 6 Q question bƣớc thoại phát vấn 7 SP1 speaker 1 ngƣời nói thứ nhất 8 SP2 speaker 2 ngƣời nói thứ hai DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN Tên bảng Trang 1. Các vai giao tiếp trong giao tiếp pháp đình. 37 nhóm hành động ngôn từ theo cách phân loại của Wierbicka.

Đặc trƣng của năm nhóm HĐNT theo cách phân loại của Searle. Các cặp tƣơng tác trong từng giai đoạn xử án. Phân phối lƣợt lời của các nhân vật giao tiếp. Tỉ lệ ngắt lời của chủ tọa trong 11 vụ án.

Tỉ lệ câu hỏi của nhân vật giao tiếp có quyền lực cao. Tỉ lệ các dạng cấu trúc cặp trao đáp trong tƣơng tác pháp đình. Các phƣơng tiện từ ngữ xƣng hô trong giao tiếp pháp đình. Mật độ phƣơng tiện từ ngữ xƣng hô trên tổng số lƣợt lời của nhân vật giao tiếp.

Tỉ lệ phƣơng tiện từ ngữ tự xƣng của nhân vật giao tiếp có quyền lực cao. Phạm vi tác động của hai tham biến đối với phƣơng tiện từ ngữ chỉ ngôi thứ nhất của NVGT quyền lực cao. Tỉ lệ phƣơng tiện từ ngữ hô gọi bị cáo. Tỉ lệ phƣơng tiện từ ngữ hô gọi ngƣời bị hại (hoặc đại diện hợp pháp cho ngƣời bị hại), ngƣời làm chứng, ngƣời có QL&NVLQ.

Tỉ lệ phƣơng tiện từ ngữ hô gọi đại diện Viện kiểm sát và luật sƣ. Tỉ lệ phƣơng tiện từ ngữ tự xƣng của nhân vật giao tiếp có quyền lực thấp. Tỉ lệ phƣơng tiện từ ngữ hô gọi của nhân vật giao tiếp có quyền lực thấp. Sự không thống nhất trong sử dụng phƣơng tiện từ ngữ hô gọi của Hội đồng xét xử.

So sánh phƣơng tiện từ ngữ hô gọi “bị cáo” trong giao tiếp pháp đình Việt Nam, Trung Quốc và các nƣớc Anh - Mĩ. Hệ thống hành động ngôn từ của nhân vật giao tiếp theo vị thế quyền lực. Năm phạm trù hành động ngôn từ trong phát ngôn của P1, P2 và NP. Những động từ ngôn hành trong phát ngôn của P1, P2 và NP.

Nhóm hành động ngôn từ đặc thù theo vị thế quyền lực của nhân vật giao tiếp. Phân loại hành động ngôn từ đánh dấu quyền lực cao trong giao tiếp pháp đình. Phân loại hành động ngôn từ đánh dấu quyền lực thấp trong giao tiếp pháp đình. Tỉ lệ biểu thức ngôn hành Khai báo theo kích cỡ.

Tỉ lệ cấu trúc mơ hồ hóa tình thái nhận thức. Tỉ lệ biểu thức ngôn hành chứa phƣơng tiện từ vựng tình thái giảm nhẹ. Tỉ lệ các nhóm hành động ngôn từ hỏi và cấu trúc cú pháp của phát ngôn hỏi. Mức độ biểu thị quyền lực của các nhóm hành động ngôn từ hỏi phân loại theo chức năng ngữ dụng.

146 DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ TRONG LUẬN ÁN Tên hình vẽ Trang 1. Quan hệ vai giao tiếp trong giao tiếp pháp đình. Cấu trúc năm bậc của tƣơng tác pháp đình. Chủ đề chung và các loại hình chủ đề trong tƣơng tác pháp đình.

Khoảng cách quyền lực tƣ pháp giữa Hội đồng xét xử và các bên liên quan. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 0. Chặng đường 10 năm đầu của thế kỷ XXI để lại dấu ấn lịch sử với đường lối xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam được bổ sung chính thức trong Hiến pháp. Trên cơ sở đó, Đảng, Nhà nước ta, lần đầu tiên, đã ban hành và triển khai đồng bộ các bản chiến lược, chương trình cải cách dài hạn trong các lĩnh vực lập pháp, hành pháp, tư pháp, nhằm làm cho các kết cấu thượng tầng chính trị - pháp lí của nước ta phù hợp hơn, đáp ứng tốt hơn các yêu cầu phát triển mạnh mẽ của hạ tầng kinh tế - xã hội.

Từ thực tế hệ thống chính trị của Việt Nam, nền hành chính - hiểu theo nghĩa rộng - không chỉ giới hạn ở công việc của bộ máy hành pháp, mà còn bao gồm hoạt động của các cơ quan Đảng, Nhà nước, các cơ quan tổ chức lập pháp và tư pháp. Trong số các hoạt động đó, hoạt động của tòa án giữ vị trí đặc biệt quan trọng, như trong Nghị quyết số 49- NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 đã “xác định tòa án có vị trí trung tâm và xét xử là hoạt động trọng tâm”. Tòa án là nơi mà kết quả các hoạt động điều tra, truy tố, bào chữa, giám định tư pháp… được đưa ra kiểm tra, xem xét đánh giá công khai và khách quan, để cuối cùng đưa ra những phán quyết cuối cùng thể hiện quyền lực nhà nước. Vì vậy, nghiên cứu “Các phương tiện ngôn ngữ biểu thị quyền lực trong giao tiếp hành chính tiếng Việt”, trường hợp giao tiếp pháp đình là một đòi hỏi hết sức cần thiết trong công cuộc cải cách hành chính nhà nước nói chung, cải cách tư pháp nói riêng ở Việt Nam hiện nay.

Nghiên cứu ngôn ngữ hành chính trong các quá trình giao tiếp của các chủ thể hành chính là một lĩnh vực chưa được quan tâm nhiều trong ngôn ngữ học tiếng Việt. Đặc biệt, phạm vi giao tiếp trong hoạt động xét xử của tòa án vẫn còn là một mảnh đất bí ẩn mà các nhà ngôn ngữ học Việt Nam dường như chưa đặt chân đến. Trong khi đó, thế giới đã có hàng loạt các công trình ngôn ngữ học nghiên cứu lĩnh vực ngôn ngữ giao tiếp hành chính nói chung, giao tiếp pháp luật nói riêng - thậm chí những nghiên cứu trong phạm vi này còn hình thành một phân ngành riêng, một hướng đi riêng được định danh bằng thuật ngữ ngôn ngữ học pháp luật. Từ góc độ ngôn ngữ học, hiện tượng quyền lực trong giao tiếp ngôn ngữ đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu.

Các hướng nghiên cứu ngữ dụng học, ngôn ngữ học xã hội, phân tích hội thoại, phân tích diễn ngôn phê phán đã xây dựng những khung lí thuyết và mô hình phân tích ngôn ngữ khác nhau để nhận diện quan hệ quyền lực và ngôn ngữ.