Luận án tiến sĩ nghiên cứu chính sách ngôn ngữ ở một số quốc gia đông nam á hải

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---------------------- NGUYỄN THỊ VÂN NGHIÊN CỨU CHÍNH SÁCH NGÔN NGỮ Ở MỘT SỐ QUỐC GIA ĐÔNG NAM Á HẢI ĐẢO: TRƯỜNG HỢP INDONESIA VÀ MALAYSIA CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN NGÔN NGỮ MÃ SỐ: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. Lê Quang Thiêm HÀ NỘI - 2010 MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan Danh mục các chữ viết tắt Mục lục MỞ ĐẦU 1 1 Lý do chọn đề tài 1 2 Lịch sử vấn đề 1 3 Mục đích nghiên cứu 4 4 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu 5 5 Phương pháp nghiên cứu 6 6 Đóng góp và cái mới của luận án 6 7 Bố cục của luận án 7 Chương 1 8 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Cơ sở lý luận về chính sách ngôn ngữ 8 1.1 Khái niệm chính sách ngôn ngữ 8 1.2 Bản chất và vai trò của chính sách ngôn ngữ 12 1.3 Mối quan hệ của chính sách ngôn ngữ với kế hoạch hoá ngôn ngữ 13 1.4 Mối quan hệ của chính sách ngôn ngữ với lập pháp về ngôn ngữ 18 1.2 Cảnh huống ngôn ngữ của Indonesia và Malaysia 20 1.1 Khái niệm cảnh huống ngôn ngữ 20 1.2 Bức tranh tổng quát về cảnh huống ngôn ngữ ở các quốc gia Đông Nam Á 21 hải đảo 1.3 Cảnh huống ngôn ngữ của Indonesia 24 1.4 Cảnh huống ngôn ngữ của Malaysia 31 1.3 Tiểu kết 39 Chương 2 42 CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI NGÔN NGỮ QUỐC GIA CỦA INDONESIA VÀ MALAYSIA 2.1 Ngôn ngữ quốc gia và sự lựa chọn của Indonesia và Malaysia 42 2.1 Khái niệm và tiêu chuẩn ngôn ngữ quốc gia 42 2.2 Sự lựa chọn tiếng Melayu làm ngôn ngữ quốc gia của Indonesia và Malaysia 45 2.2 Chính sách đối với ngôn ngữ quốc gia - tiếng Indonesia (Bahasa Indonesia) 49 của Indonesia 2.1 Tiếng Melayu thời kỳ trước khi Indonesia giành được độc lập năm 1945 49 2.2 Chính sách đối với ngôn ngữ quốc gia - tiếng Indonesia thời kỳ sau độc lập 53 2.3 Chính sách phổ biến và phát triển tiếng Indonesia trong lĩnh vực giáo dục 61 2.4 Chính sách đối với tiếng Indonesia trong lĩnh vực thông tin đại chúng và giao 67 tiếp xã hội 2.3 Chính sách đối với ngôn ngữ quốc gia - tiếng Malaysia (Bahasa Malaysia) 70 của Malaysia 2.1 Các bước ngoặt trong việc thực hiện chính sách ngôn ngữ 71 2.2 Vai trò của Viện Ngôn ngữ và Hội đồng Ngôn ngữ và Văn học 77 2.3 Chính sách truyền bá và phát triển ngôn ngữ quốc gia - tiếng Malaysia trong 80 lĩnh vực giáo dục 2.4 Vai trò của ngôn ngữ quốc gia - tiếng Malaysia trong lĩnh vực thông tin đại 86 chúng và giao tiếp xã hội 2.4 Việc chuẩn hoá và hiện đại hoá ngôn ngữ quốc gia ở Indonesia và 88 Malaysia 2.1 Xác định chuẩn mực ngữ âm 89 2.2 Chuẩn hoá chính tả 90 2.3 Chuẩn hoá thuật ngữ và các từ vay mượn nước ngoài 93 2.5 Sự phát triển ngôn ngữ quốc gia ở Indonesia và Malaysia – thực trạng và 95 những vấn đề đặt ra 2.1 Phạm vi mở rộng ngôn ngữ quốc gia tới các cộng đồng dân tộc ở Indonesia và 96 Malaysia 2.2 Việc giảng dạy tiếng Indonesia và tiếng Malaysia cho người nuớc ngoài: Cơ hội 97 và hy vọng 2.3 Thực trạng và những vấn đề đặt ra 99 2.6 Tiểu kết 102 Chương 3 104 CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI NGÔN NGỮ CÁC CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC CỦA INDONESIA VÀ MALAYSIA 3.1 Tình hình ngôn ngữ của các cộng đồng dân tộc ở Indonesia và Malaysia 104 3.1 Tình hình ngôn ngữ của các cộng đồng dân tộc bản địa ở Indonesia 104 3.2 Tình hình ngôn ngữ của cộng đồng nhập cư và cộng đồng các dân tộc bản địa ít 109 người ở Malaysia 3.2 Chính sách đối với ngôn ngữ các dân tộc bản địa của Indonesia 113 3.1 Quy định của Hiến pháp và Luật Giáo dục 113 3.2 Chiến lược bảo tồn và phát triển ngôn ngữ - văn hoá các dân tộc bản địa ở 115 Indonesia 3.3 Chính sách đối với ngôn ngữ cộng đồng nhập cư và cộng đồng các dân tộc 128 bản địa ít người của Malaysia 3.1 Quy định chung đối với ngôn ngữ của cộng đồng nhập cư và cộng đồng các 128 dân tộc bản địa ít người 3.2 Tiếng Hoa và tiếng Tamil trong chính sách giáo dục của Malaysia 129 3.3 Việc bảo tồn và phát triển một vài ngôn ngữ dân tộc bản địa của Malaysia 135 3.4 Tiểu kết 147 Chương 4 149 CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI TIẾNG ANH CỦA INDONESIA VÀ MALAYSIA 4.1 Vị trí của tiếng Anh ở Indonesia và Malaysia 149 4.1 Vị trí của tiếng Anh ở Indonesia 149 4.2 Vị trí của tiếng Anh ở Malaysia 152 4.2 Chính sách đối với tiếng Anh của Indonesia 155 4.1 Chiến lược quốc gia về tăng cường khả năng sử dụng ngoại ngữ, đặc biệt là 155 tiếng Anh 4.2 Tiếng Anh trong hệ thống giáo dục của Indonesia 158 4.3 Những biện pháp nâng cao tính hiệu quả của việc học tiếng Anh 163 4.4 Những thành quả và hạn chế của tiếng Anh ở Indonesia 165 4.3 Chính sách đối với tiếng Anh của Malaysia 167 4.1 Các chính sách và biện pháp phát triển tiếng Anh qua các thời kỳ lịch sử 167 4.2 Những tác động của Chính sách Giáo dục Quốc gia đối với tiếng Anh và vai trò 175 của tiếng Anh trong bối cảnh hoạch định ngôn ngữ quốc gia 4.3 Sự phát triển của tiếng Anh ở Malaysia, thực trạng và những vấn đề đặt ra 183 4.4 Toàn cầu hoá và ảnh hưởng của nó đối với ngôn ngữ dân tộc 187 4.5 Tiểu kết 189 KẾT LUẬN 191 NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN 197 QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO 198 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT CSNN Chính sách ngôn ngữ CSNNQG Chính sách ngôn ngữ quốc gia CSGDQG Chính sách giáo dục quốc gia NNQG Ngôn ngữ quốc gia KHHNN Kế hoạch hoá ngôn ngữ ĐNA Đông Nam Á POL Pupils’ Own Languages - ngôn ngữ của chính học sinh SIL Viện Ngôn ngữ học Mùa hè MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Mấy chục năm gần đây, ở nhiều nước trên thế giới, vấn đề xây dựng CSNN đã trở thành vô cùng cấp bách, đặc biệt là ở những nước thế giới thứ ba, nơi mà khi giành được độc lập phải lựa chọn một ngôn ngữ giao tiếp chung cho toàn xã hội. Vấn đề NNQG, chuẩn hoá ngôn ngữ văn học, vấn đề thuật ngữ, chính sách đối với ngôn ngữ các dân tộc ít người, giải quyết mối quan hệ giữa ngôn ngữ thực dân và ngôn ngữ bản địa… là những công việc thực tế cần phải giải quyết.

Indonesia và Malaysia đều rơi vào trường hợp trên. Từ khi Việt Nam trở thành thành viên chính thức của Hiệp hội các Quốc gia ĐNA (ASEAN) nhu cầu hiểu biết, hội nhập và hợp tác với các nước trong khu vực càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Cũng như Việt Nam, Indonesia và Malaysia đều là những quốc gia đa dân tộc, đa văn hoá, đa ngôn ngữ và đều chịu sự xâm lược của thực dân phương Tây. Việc tìm hiểu CSNN của các nước này sẽ giúp chúng ta rút ra được những kinh nghiệm quý báu trong việc thực thi CSNN ở Việt Nam.

Lịch sử vấn đề Ngôn ngữ là một trong những yếu tố quan trọng nhất của ý thức dân tộc và là đặc trưng dân tộc. Đồng thời ngôn ngữ vừa là phương tiện thống nhất đoàn kết dân tộc, củng cố và phát triển xã hội tộc người, vừa là công cụ bảo tồn văn hoá dân tộc. Đối với các quốc gia đa dân tộc, đa ngôn ngữ, đa văn hoá, đa tôn giáo như Indonesia và Malaysia vấn đề ngôn ngữ và dân tộc bao giờ cũng là vấn đề chính trị xã hội, văn hoá phức tạp và hết sức nhạy cảm, nhất là ở những nước còn có sự bất bình đẳng giữa các dân tộc, các ngôn ngữ, các tôn giáo mà đằng sau nó là xung đột chính trị. Chính vì vậy, việc xây dựng CSNN dân tộc là một trong những vấn đề hàng đầu trong sự phát triển đất nước của các nước này.

Nhận thức được tầm quan trọng như vậy nên đã từ lâu CSNN đã được các học giả phương Đông và phương Tây quan tâm xem xét. Tuy nhiên trong lịch sử nghiên cứu, CSNN ở các nước Indonesia và Malaysia cũng chỉ được khảo sát và nghiên cứu riêng biệt từng nước hoặc chỉ xem xét từng mặt của vấn đề chứ chưa đưa ra được một cái nhìn tổng quan về CSNN trên tất cả các mặt. 1 Việc nghiên cứu ngôn ngữ và CSNN ở các nước này mới bắt đầu tại Việt Nam được chưa lâu. Đặt nền móng cho việc tìm hiểu về các nước trong khu vực, các học giả Việt Nam đã cho ra đời rất nhiều các công trình nghiên cứu trên tất cả các mặt như lịch sử, văn hoá, xã hội của các quốc gia trong khu vực như Thái Lan, Lào, Campuchia, Philipines, Brunei Darussalam.

“Tìm hiểu văn hoá Indonesia” và “Liên bang Malaysia - Lịch sử, văn hoá và những vấn đề hiện đại” là hai cuốn sách giúp người đọc có được cái nhìn tổng quan chung về hai nước, trong đó có đề cập đến vấn đề ngôn ngữ. Nghiên cứu về Ngôn ngữ học xã hội không thể không nhắc đến hai chuyên luận “Ngôn ngữ học xã hội - những vấn đề cơ bản” (NXB Khoa học Xã hội 1999) và “Kế hoạch hoá ngôn ngữ - Ngôn ngữ học xã hội vĩ mô”(NXB Khoa học Xã hội 2003) của học giả Nguyễn Văn Khang. Trong hai tác phẩm này, tác giả đã bàn luận rất sâu sắc về các vấn đề lý thuyết của ngôn ngữ học xã hội, đặc biệt là KHHNN và CSNN… cũng như tình hình thực tế của việc thực hiện CSNN của các quốc gia trên thế giới. Đây là hai công trình rất hữu ích cho những người quan tâm đến ngôn ngữ học xã hội.

Năm 1997, Viện Ngôn Ngữ học đã cho ra đời cuốn sách “Cảnh huống và Chính sách ngôn ngữ ở các quốc gia đa dân tộc”. Đây là một tập hợp các bài viết, chủ yếu của các nhà ngôn ngữ học Nga về các vấn đề liên quan đến cảnh huống ngôn ngữ và CSNN ở một số quốc gia đa dân tộc trên thế giới như cảnh huống ngôn ngữ, xung đột ngôn ngữ, các đạo luật về ngôn ngữ, xây dựng luật ngôn ngữ, CSNN, KHHNN, sự đảm bảo pháp luật đối với ngôn ngữ (ở Liên bang Nga, Thái Lan, Lào, Philipines, Canada, Trung Quốc, các nước Châu Phi. Đến năm 1998, Viện Ngôn Ngữ học đã hoàn thành chương trình cấp nhà nước: “Chính sách của nhà nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam trong lĩnh vực ngôn ngữ”, trong đó có một đề tài nhánh là “Một số vấn đề về chính sách ngôn ngữ ở các quốc gia khu vực Đông Nam Á”.