Luận án tiến sĩ hệ thống liên kết lời nói trên cứ liệu tiếng việt luận án pts lý

BỘ GT Ắ o d ụ c và đ Ào tạo TPTTỜNíl f)Ại HỌC Tổ N G HỢP HA nọt N nUY EN THỊ V T Ẹ T T H A N H * m • / HỆ THỐNG LIÊN KỂT lờ i nói (trẽn cứ liệu tiếng Việt) LUẬN ÁN PHÓ TTRN sĩ KHOA Học N G Ữ VAN Chuvên npành: Li luận ntrồn npữ Mã số : 05. 0« Ní?ườt hướnc <i4 n PGS. TP A N Nnry’ THRIT r ĩ \ -ICC 's ^ '£,; 1 *!ÊH V - LẲị^h HÀ NỘI 10 9 'ị M Ụ C L Ự C » Mục ìuc Tranạ M Ở dẨtj f> §1. Đối tươnp và n h i ê m vu của luận án 7 §3.

Ph ươn g ph á p làm viêc Ạ 54. Ngví liêu và cách xủt lý R 55. C ấ n trúc của luận án 11 §6. mới cua luân án 1? Ch^nrno Một: LỜI NỚI va sự liên k Ểt 14 51.

Li ch sử n g h i ề n c ứ u lời nói và h à n h vi lời nói 14 Khái niêm lời nó i và lời nói t r o n g hà nh vi rỉ SÍ30 tiep 1 5 3. Ch ức năn* và KĨ ch thước của 1Ờ1 nói trong mối q u a n hệ với các đơn vi bâc dưới 22 §4. R a n h giới của lời nối 25 4. N h ó m dấu h i ệ u thứ nhất: T h a y đc?i lời nói do thay đôi các thà nh viên giao tiếp: 27 4.

N h ó m dấu h i ê n thứ hai: Thay đổi lời nói do thay đổi muc ríích tấc đông từ p h í a người phát tin. N h ó m dấn h i ệ n thứ ba: T h a y đổi 1ÒM nói rio nhfínfl rhẲn ứng từ phía nơười nhận + ln. Hệ thốnf? 1 iÊn kết trons v ăn bản và trortơ lời nót 76 5. vế khái niệm liên kết 36 - 2 - 5.

về việc ph ân loại các ph ươ ng thức liên kết 37 5. về liên kết n g ữ kết học và liên kết n g ữ đụng học 39 5. Li ê n kết trong lời nói và liên kết ngoài lời nói 41 1 §6. T i ế u kết 44 Ch ư ơ n p Hai LI E N K E T l ờ i Nốĩ BĂNa c Á c p h ư ơ n g thức ngữ k Ết học 47 •ị1.

47 Li ê n kết trong lời: cắc phương thức liên kết cUiy trì chủ đề 48 §3, L i ê n kết trond lời: các ph ươ ng thức liên kết phát tr i ển chủ để 64 §'l. L i ê n kết trong lời: các p hươ ng thức liên kết li^gic 67 §s. Li ê n kết ngv? kết học giữa các lời nói 73 §6. T i ể u kết 96 C h ư ơ n g Ba : L I Ề N kỂ t n g ữ dụng học cửa lời nới 1oo 51.

Tiếu dẩn 100 52 L i ê n kết h à m n«ôn: P hư ơn g thức liên kế t bẩng tiền piẳ đin h 103 ?. Khái n i ệ m tiền tíiả đi nh và liên kết bẩng tiề n R i k đị nh 103 2. L i ê n KPt bẩns tiền giả đ ị n h n gữ nflhĩa 106 ?. Li ê n kpt bẩng tiền giả đi nh nflíí đunsí 1 iri §3, L i ê n kết h à m ngôn: Ph ươ ng thức liên kết băng h à m ý 1 17 3.

Khái n i ê m h à m ý và h à m ý liên nết 1 i7 3. Li ê n kết bẩnp h à m ý n g ữ n g h ĩ a 1 20 é ' - 3 - 3. Liên kết bẩng h à m ý n g ữ dur>« 1S8 3. So sá nh các phươnt? thức liên kết bẩng tiền gíằ đirứi và h à m ý 134 §4 P hư ơn A thức liên kết hầna cvt chỉ, diều bo 135 íị.

củí chỉ điêu bồ tronR (?iao tiếp 135 4. lời nói bấne cử claĩ thuyết mtnh (cử ch ĩ k è m lồri). L i ê n kết lời nót bẩng cử chỉ h à m chỉ (ciỉt chỉ thay lời) 138 a) Liên kết bần« củf chỉ bi ể u thi h à n h vi tiếp nhân giao t i ếp b) Li ê n kết bă'nfl loai củ chỉ tươna \lfní? VỚI môt h à m ý c) Lipn kết. bă'nff loai cii chỉ tương với môt h à n h vj giao ti ếp Hôc 1 âp §5.

L i ê n kết lời nói bấnfi tỉrứi hu ố n g t*ị/ị 5. Tĩnh huốns trong giao tiếp lời nói 1lịiị 5. Tình huống tự thân làm p hư ơ ng tiên liễn kết lời nói i'47 ‘S. Tình huống liên kết lời nói bẩnfl các h tao nên hàm ý 149 5.

T ỉ n h huốn(? liên kết lời nối bẩng cácli tao ra các nf?hĩa khá c n h a u cho củf chỉ, điêu bô. tiếu kết 153 Chrtơnọ nốn : c ơ C H E L I Ẽ N K R T LỜI NOI vÀ L T Ẽ N l. Hệ thỐnR liên kết lời nói ic;g - 4 - §2. Liên kết trong chinh thể đối thoai, liên chỉnh thế rtốl tHoại,đoan thoại 175 2.

Chỉnh thế đốl thoại 175 2. Liên chỉnh thế đối thoại 177 2. Đoạn thoai ISO 13. Môt số Kipn nghị và ứng dụng của luận án 180 3.

Quắ trỉnh văn bản hoắ lời nól 182 a) Hình thức tồn tại của lời nói trong văn bẳn b) Việc tạo môi trường cho lời nói tồn tạl và hoạt độriB c) Vấn ctể dấu câu khi văn bẲn hoá lời nốỉ. Quá trỉnh lời nói hoá văn bản 1^0 k Ểt luận 190 » Phu lục: Tư liệu lời nói thu bang * Danh mục tư liều ỉơiầo sát * Thi liệu tham Khao - 6 - 2 _ o' M Ớ Ĩ5AƯ 51. TÍNH THỜI Sự CỬA LƯẠN Á n Nghiên cứu ngôn ngữ trong hoạt đông hành chức là đặc trưng chủ đạo của ngôn ngữ học hiện đại. Ngôn ngữ không còn chỉ được nghiên cứu như một hệ thống với các yếu tế, các cấp đô, mà còn đươc nghiên cứu cả trong quá trinh tồn tai^ trong hoat đông giao tiếp của xẵ hội loài người.

Trong quá trình sử dụng,sẳn phẩm của hành vi ngôn ngữ tển tại dưối hai dạng: vần bản và lồi nói. Tuy đều là san rhẩm của hành vi giao tiếp rìhưng vấn bần và lời nói mang nhữníí ctăc trưng khác nhau phuc vu cho những muc đích Khác nhau. Vấn bần nối chung và văn bản tiếng Viêt vớt những đăc trưnẹí ngữ pháp, ngữ nghĩa, ngữ dung đẵ rỈTíơc nchlên cứu khá RĨ trong các công trinh về ngữ pháp văn bản của các tác giả trong và ngoài nước. còn lời nói thì tuy từ trước tới nay hầu như nhà nghiên cứu neỗn ngữ nào cũng đều có để câp đến, nhưng lời nối tiếng Việt rih.ư môi đơn vị giao tiếp thỉ mới chỉ được bất đầu quan tâm đến trong thời gian grần rtây, từ #óc độ đạy tiếnp Việt cho người miốc naoầi (như t.rong cắc cônp trĩnh cua Hoàng TrọnR Phiến và nhóm Khoa Tteng Việt, Trưèms Dại học Tổn« hợp Hà Mội), từ góc độ xã hội - nsôn ngữ học (như troní các công trình của Níiuyen Như Ý và nhóm xã hội - Ngôn ngữ học của Viện ngôn nflữ), lừ góc độ ngữ dụng học (như trong các công trinh của Ĩ)S Hữu Châu và nhóm Đại học sư phạm ĩ Hà Hội), còn lồi nói với tư cách là ắúi - 7 - tượng của mệt còng trình Khảo cữu riềng, níòt đơn vị KÍ ao tiếp trons mối liến hế chạt chẽ với vãn bần thỉ cho đến nay vấn là mọt 1 ĩrửi vực còn đế ngỏ hoàn toàn.

Điều rió quy đinh tính thời sự của luận án. Đối TƯỢNG VÀ NHIỆM vụ CỦA LUẠN Án Đi theo hướng đố, luận ấn của chúng tôi lấy sự liến kết của lài nói (trên cứ liệu tiấng Viết) như mòt hệ thống tronfi mọi dang thức biểu hiện của nó làm âúi tượng của mình. Đối tượng này đòi hỏi được khẳo sát trong hàng loat mối quan hệ: lời nói với văn bản, liên kết lời nói với liên kết văn bản, liên kết tronR lời nói và liên kết giữa cắc lời nói trong một chỉnh t.hể ầni thoại, liên kết giữa rác chỉrửi thế đối thoại với nhau, liên kết trên bĩnh diện ngữ kết - ngữ nghĩa học (syntaxtic-semantics) và ngữ dung - ngữ nghĩa hoc (pragmatlc-semantics). với môt đối tương trong cấc mối quan hệ áhư vậy, những nhiệm vụ chính, của luân án sẽ là: a) xác định rõ ranh giới của lời nóỉ và khái niệm lời nói trong quan hê với văn bần; b) xác định các phương thức, phương tiện được sử dụng đế liên kết trong lời nói và liên lời nói; trên phương diện ngữ kết - ngữ nghĩa học và ngữ dụng - ngữ nghĩa học; c) TĨm hiếu mối quan hệ hệ thống - cấu trúc (íiữa các phươnR thức, phương tiện liên kết lời nói với nhau và vối hệ thống liên kết văn bần.

Trên cơ sở các kết quả khầo sát, trong luận án sẽ đưa ra một số đề xuất, Kiến nghị có tính chất ứng dụng nh ẩm nâng - 8 - cao hiệu quả hoạt động và s\i dụng của ĩời nói tron? liài sốn« xã hội. PHƯƠNG PHÁP LÀM việc Đe giải quyết các vấn để cfẵ nêu, luận ấn sử đụng một số phương pháp như : hêthốniịí - cấu trúc, so sánh. - đối chiếu, phân tích,. và phần nào phiíơng pháp thốnR kê cùng với các thao tác cải biểrii ìươc b ỏ .Phiíơng phấp thống k “ Khôn* ri\j<ỵc xem như một phương pháp chính vì mur tiêu của luận án là đi tìm hệ thốnơ liên kết lời nól tronR tính chỉnh thể cùa nó, mà điều đó có nghĩa là rtìảl làm viêc với một phạm vi rộntì các tư liệu, các bộ phân của hệ thốns liễn kết.

này, điều này khôns!cho phép thưc hiên các thao tác thống Rê một cách toàn điện và trlêt riể. NGỮ LIỆU VÀ CÁCH XỬ LY 4. Lời nói tronR dang biếu hiên tư nhiên nhất và : và thõnR thường nhất là lời nói âm thanh. Do vây, lẽ hiển nhiên là muốn nghiên cứu lời nối thì phải xem xét chứng trong đạn« biểu hiện tư nhiên và thông thường nhất ấy.

Tuy nhiên, trên thực tế thì. trong nhiều năm, việc ncbiên cứu 1ÔM nói từ nhíĩnt? côriR trình của L. JaKubinsklJ (192?) cho đến những tác ph^m gần riẵy chủ yếu được tiến hành trên cơ sỗ tư liệu lời nói ríẵ được văn bản hoá hoặc văn tự hoá. Tình trạng này do hai nguyên nhân:Thứ nhất là đo nhvínạ hạn chế về khả nãng kĩ thuât ♦.