Luận án tiến sĩ đặc điểm ngôn ngữ vai giao tiếp trong lực lượng công an nhân dân

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN =================== NGUYỄN THỊ THÚY HIỀN ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ VAI GIAO TIẾP TRONG LỰC LƢỢNG CÔNG AN NHÂN DÂN VIỆT NAM (QUA MỘT VÀI KỊCH BẢN PHIM) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI - 2020 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN =================== NGUYỄN THỊ THÚY HIỀN ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ VAI GIAO TIẾP TRONG LỰC LƢỢNG CÔNG AN NHÂN DÂN VIỆT NAM (QUA MỘT VÀI KỊCH BẢN PHIM) Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 62 22 02 40 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: GS.TS NGUYỄN VĂN KHANG HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả đƣợc nêu trong luận án là trung thực và chƣa đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào. Hà Nội, tháng… năm 2020 Tác giả Nguyễn Thị Thúy Hiền LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn đến Ban Chủ nhiệm khoa Ngôn ngữ học, Phòng Đào tạo (Bộ phận Quản lý sau đại học) – Trƣờng Đại học Khoa học xã hội và nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội. Cảm ơn các thầy cô giáo ở Khoa Ngôn ngữ học, Trƣờng Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội đã tận tình giảng dạy, luôn động viên, nhiệt tình giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi suốt quá trình học tập.

Tôi xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS. Nguyễn Văn Khang, ngƣời thày mẫu mực cho tôi tri thức, kinh nghiệm, niềm say mê nghiên cứu để hoàn thành luận án này. Cuối cùng, tôi xin cảm ơn bạn bè và ngƣời thân trong gia đình đã tiếp sức cho tôi, giúp tôi có đƣợc kết quả nhƣ hôm nay. Tôi xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, tháng… năm 2020 Tác giả Nguyễn Thị Thúy Hiền MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC .1 BẢNG KÍ HIỆU CHỮ VIẾT TẮT .4 DANH MỤC BẢNG .5 DANH MỤC BIỂU ĐỒ .TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA LUẬN ÁN.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu về vai giao tiếp. Tình hình nghiên cứu ngôn ngữ của người chiến sĩ công an nhân dân. Một số vấn đề về lí thuyết giao tiếp ngôn ngữ.

Vai giao tiếp. Lí thuyết về xưng hô. Lí thuyết hành vi ngôn ngữ. Tiểu kết chƣơng 1.

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ CÁC VAI GIAO TIẾP TRONG LỰC LƢỢNG CÔNG AN NHÂN DÂN TRONG GIAO TIẾP CHÍNH THỨC. Giới hạn khảo sát. Các vai giao tiếp trong giao tiếp chính thức trong lực lƣợng Công an nhân dân. Cặp vai trên – vai dưới.

Cặp vai ngang. Xƣng hô giữa các vai giao tiếp trong giao tiếp chính thức trong lực lƣợng Công an nhân dân. Các kiểu xưng hô của lực lượng Công an nhân dân. Xưng hô của các cặp vai giao tiếp của chiến sĩ Công an nhân dân.

Những hành vi ngôn ngữ (Speech acts) của các vai giao tiếp trong giao tiếp chính thức trong lực lƣợng Công an nhân dân. Phân loại các hành vi ngôn ngữ của các cặp vai giao tiếp của lực lượng Công an nhân dân trong giao tiếp chính thức. Một số hành vi ngôn ngữ đặc trưng được lực lượng Công an nhân dân sử dụng trong giao tiếp chính thức. Tiểu kết chƣơng 2.

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ CÁC VAI GIAO TIẾP TRONG LỰC LƢỢNG CÔNG AN NHÂN DÂN TRONG GIAO TIẾP PHI CHÍNH THỨC. Giới hạn khảo sát. Các vai giao tiếp trong giao tiếp phi chính thức trong lực lƣợng Công an nhân dân. Tương tác trong nội bộ lực lượng Công an nhân dân.

Tương tác ngoài lực lượng Công an nhân dân. Xƣng hô giữa các vai giao tiếp trong giao tiếp phi chính thức của lực lƣợng Công an nhân dân. Các kiểu xưng hô của lực lượng Công an nhân dân. Cách xưng hô của các cặp vai giao tiếp của lực lượng Công an nhân dân.

Khảo sát trường hợp cặp vai “tôi” – “đồng chí” trong giao tiếp phi chính thức của lực lượng Công an nhân dân. Những hành vi ngôn ngữ tƣơng ứng của các vai giao tiếp trong giao tiếp phi chính thức của lực lƣợng Công an nhân dân. Hành vi ngôn ngữ cùng biểu thức ngôn ngữ của các cặp vai trong lực lượng Công an nhân dân. Hành vi ngôn ngữ của các cặp vai giữa lực lượng Công an nhân dân với đối tượng ngoài lực lượng Công an nhân dân.

Tiểu kết chƣơng 3. 181 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 186 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 187 PHỤ LỤC 3 BẢNG KÍ HIỆU CHỮ VIẾT TẮT CAND Công an nhân dân CB Cán bộ ĐTNN Đối tƣợng nƣớc ngoài ĐTTN Đối tƣợng trong nƣớc HSQ Hạ sĩ quan CN Cá nhân ĐT Đối tƣợng LĐ 1 Lãnh đạo 1 LĐ 2 Lãnh đạo 2 LL CAND Lực lƣợng Công an nhân dân TCTN Tổ chức trong nƣớc TCNN Tổ chức nƣớc ngoài ND Nhân dân NNN Ngƣời nƣớc ngoài Sp1/ S Ngƣời nói (ngƣời viết)/ ngƣời phát Sp2/ H Ngƣời nghe (ngƣời đọc)/ ngƣời nhận IFIDs: Các phƣơng tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời 4 DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1: Thống kê cuộc thoại và nhân vật trong giao tiếp chính thức.2: Phân cấp vị thế của các vai giao tiếp theo vị thế xã hội trong giao tiếp chính thức .3: Các nhóm HVNN của LL CAND .4: Bảng phân loại HVNN của vai lãnh đạo 1 (LĐ 1) .5: Bảng phân loại các nhóm HVNN của vai LĐ 2 với các vai giao tiếp trong và ngoài lực lƣợng CAND.6: Bảng phân loại các nhóm HVNN của vai CB với các vai giao tiếp trong và ngoài lực lƣợng CAND .1: Bảng phân cấp vị thế của các vai giao tiếp trong giao tiếp phi chính thức .2: Các cặp vai của nội bộ LL CAND trong giao tiếp phi chính thức .3: Các cặp vai của nội bộ LL CAND trong giao tiếp phi chính thức .4: Phân loại các nhóm HVNN theo các cặp vai giao tiếp của lực lƣợng CAND .5: Bảng phân loại các nhóm HVNN của các vặp vai trên – vai dƣới .6: Bảng phân loại các nhóm HVNN của các vặp vai trên – vai dƣới .176 5 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Mô hình 2.1: Phân cấp quan hệ bậc dựa theo nhân tố quyền lực của ngƣời chiến sĩ CAND trong giao tiếp chính thức .1 a: Các cặp vai trong nội bộ lực lƣợng CAND .1b: Các cặp vai giữa lực lƣợng CAND và tổ chức, cá nhân ngoài lực lƣợng .2: Các kiểu xƣng hô trong giao tiếp của lực lƣợng CAND .3: Tƣơng quan các kiểu xƣng – hô của cặp vai trong lực lƣợng CAND 76 Biểu đồ 2.4: Tƣơng quan các kiểu xƣng – hô giữa cặp vai giữa lực lƣợng CAND và đối tƣợng ngoài LL CAND trong giao tiếp chính thức .1: Biểu đồ phân loại các cặp vai giao tiếp của LL CAND trong giao tiếp phi chính thức.2: Các kiểu xƣng hô của các vai giao tiếp của LL CAND.

134 trong giao tiếp phi chính thức.3: Phân loại các nhóm HVNN của LL CAND trong giao tiếp phi chính thức .4: Các nhóm HVNN của các cặp vai trong LL CAND .5: Các HVNN trong giao tiếp giữa LL CAND với đối tƣợng ngoài LL CAND. Lí do chọn đề tài 1. Khoảng hai thập niên lại đây hòa cùng xu hƣớng phát triển của ngôn ngữ học thế giới, ngôn ngữ học Việt Nam đã chú trọng nghiên cứu vấn đề giao tiếp với nhiều nội dung, trong đó có vai giao tiếp. Vai giao tiếp đƣợc hình thành từ quan hệ giao tiếp và đóng vai trò quyết định trong việc lựa chọn ngôn ngữ.

Quan hệ giao tiếp là mối quan hệ qua lại giữa những nhân vật tham gia giao tiếp. Quan hệ này đƣợc xây dựng trên cơ sở hệ thống các mối quan hệ xã hội chung và cấu trúc của xã hội đó. Mỗi cá nhân trong xã hội có rất nhiều vai từ gia đình cho đến xã hội. Trong mỗi cuộc giao tiếp, con ngƣời sẽ lựa chọn cho mình một vai giao tiếp phù hợp.

Việc lựa chọn vai giao tiếp phụ thuộc vào rất nhiều các nhân tố nhƣ: hoàn cảnh giao tiếp, nhân vật giao tiếp, chủ đề giao tiếp,. Vì vậy, để cuộc giao tiếp đƣợc thành công thì mỗi nhân vật giao tiếp phải xác định vai giao tiếp của mình và điều này mang tính quyết định trong việc lựa chọn ngôn ngữ giao tiếp của mỗi nhân vật. Trong ngành Công an nhân dân (CAND), vai giao tiếp đƣợc thể hiện và quy định cụ thể trong Điều lệnh Công an nhân dân (CAND). Điều lệnh quy định rõ mô hình xƣng hô “tôi”- “đồng chí”.

Trong các cuộc họp, có thể là lớn nhƣ hội nghị giữa các lãnh đạo cấp cao; có khi chỉ là một cuộc họp tổ, đội, nhóm, sinh hoạt chuyên môn…, cách xƣng hô thông dụng trở thành chính thức mang tính bắt buộc là tôi - đồng chí. Ví dụ, vị công an cấp tƣớng cũng xƣng với vị công an cấp bậc hạ sĩ quan là “tôi” và gọi vị hạ sĩ quân đó là “đồng chí”; ngƣợc lại, vị công an cấp bậc hạ sĩ quan có thể xƣng là “tôi” và gọi vị công an cấp tƣớng là “đồng chí”. Nhƣ vậy, cặp xƣng hô “tôi” – “đồng chí” đƣợc coi là cặp xƣng hô mang tính hạt nhân. Nếu xét thuần túy từ góc độ ngôn từ thì cặp xƣng hô trên là cặp xƣng hô “ngang vai”.

Đây chính là 7 một đặc điểm nổi trội của cách xƣng hô trong lực lƣợng vũ trang nói chung, lực lƣợng CAND nói riêng. Tuy nhiên, trong thực tế giao tiếp, các vai giao tiếp trong lực lƣợng CAND cũng luôn thay đổi sao cho phù hợp với bối cảnh giao tiếp. Không chỉ thể hiện ở xƣng hô, ngôn ngữ vai giao tiếp đƣợc thể hiện ở việc sử dụng hành vi ngôn ngữ khi tham gia giao tiếp gắn với mục đích giao tiếp. Cho đến nay chƣa có công trình nghiên cứu nào về vai giao tiếp trong lực lƣợng CADN.

Vì những lí do trên, chúng tôi chọn “Đặc điểm ngôn ngữ vai giao tiếp trong lực lượng Công an nhân dân Việt Nam (qua một vài kịch bản phim) làm đề tài luận án. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu của luận án Mục đích của luận án là tìm hiểu đặc điểm vai giao tiếp của ngƣời chiến sĩ CAND Việt Nam qua một vài kịch bản phim.