Luận án: Ngôn ngữ trong văn bản hành chính tiếng Việt - Nghiên cứu từ góc độ dụng học của Đỗ Thị Thanh Nga

h­íng dÉn ®äc toµn v¨n b¸o c¸o KQNC ! B¹n muèn ®äc nhanh nh÷ng th«ng tin cÇn thiÕt ? ! H∙y ®äc qua Môc lôc bªn tay tr¸i b¹n tr­íc khi ®äc b¸o c¸o ( víi Acrobat 4.0 trë lªn, cho trá chuét vµo mçi ®Ò môc ®Ó ®äc toµn bé dßng bÞ che khuÊt ) ! Chän ®Ò môc muèn ®äc vµ nh¸y chuét vµo ®ã ! B¹n muèn phãng to hay thu nhá trang b¸o c¸o trªn mµn h×nh ? ! Chän, nh¸y chuét vµo 1 trong 3 kÝch th th­­íc cã s½n trªn thanh Menu , hoÆc ! Më View trªn thanh Menu, Chän Zoom to ! Chän tû lÖ cã s½n trong hép kÝch th th­­íc muèn,, NhÊn OK hoÆc tù ®iÒn tû lÖ theo ý muèn Chóc b¹n hµi lßng víi nh÷ng th«ng tin ®®­­îc cung cÊp VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC Xà HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC Xà HỘI ĐỖ THỊ THANH NGA NGHIÊN CỨU NGÔN NGỮ TRONG VĂN BẢN HÀNH CHÍNH TIẾNG VIỆT TỪ GÓC ĐỘ DỤNG HỌC Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số : 62.40 LUẬN ÁN TIỄN SĨ NGÔN NGỮ HỌC GƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. VŨ THỊ SAO CHI 2. ĐỖ THỊ HIÊN HÀ NỘI, 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác.

Tác giả luận án Đỗ Thị Thanh Nga LỜI CẢM ƠN Tôi xin chân thành cảm ơn tới Ban lãnh đạo Học viện Khoa học xã hội, lãnh đạo Khoa Ngôn ngữ học cùng toàn thể các cán bộ, các Thầy giáo, Cô giáo của Học viện đã tạo điều kiện cho tôi được học tập, nghiên cứu trong thời gian qua. Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS. Vũ Thị Sao Chi và TS. Đỗ Thị Hiên – tập thể người hướng dẫn khoa học đã luôn tận tình, nghiêm túc và định hướng cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu để tôi có thể hoàn thành luận án của mình.

Xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu Trường Đại học Nội vụ Hà Nội đã quan tâm, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi học tập, nghiên cứu, hoàn thành nhiệm vụ được giao. Cảm ơn đồng nghiệp, bạn bè và gia đình đã luôn đồng hành, động viên để tôi thực hiện luận án được đúng tiến độ. MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. 13 TIỂU KẾT CHƯƠNG 1. 48 CHƯƠNG 2: HÀNH VI NGÔN NGỮ TRONG VĂN BẢN HÀNH CHÍNH TIẾNG VIỆT (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP HÀNH VI TÁI HIỆN). ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU.

KẾT QUẢ KHẢO SÁT CHUNG. HÀNH VI NGÔN NGỮ TÁI HIỆN TRONG VĂN BẢN HÀNH CHÍNH TIẾNG VIỆT. 54 TIỂU KẾT CHƯƠNG 2. 90 CHƯƠNG 3: LẬP LUẬN TRONG VĂN BẢN HÀNH CHÍNH TIẾNG VIỆT.

CẤU TRÚC LẬP LUẬN TRONG VĂN BẢN HÀNH CHÍNH TIẾNG VIỆT 93 3. CÁC CHỈ DẪN LẬP LUẬN TRONG VĂN BẢN HÀNH CHÍNH TIẾNG VIỆT. KHẢO SÁT LẬP LUẬN TRONG VĂN BẢN TỜ TRÌNH. 132 TIỂU KẾT CHƯƠNG 3.

150 DANH MỤC NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA NGHIÊN CỨU SINH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN TỚI LUẬN ÁN. 154 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 165 QUY ƯỚC VIẾT TẮT HVNN Hành vi ngôn ngữ TTr Tờ trình HVTH Hành vi tái hiện HP Hiến pháp HVĐK Hành vi điều khiển Lt Luật HVTB Hành vi tuyên bố L Lệnh HVCK Hành vi cam kết NĐ Nghị định VBHC Văn bản hành chính TT Thông tư VBQPPL Văn bản quy phạm pháp luật CT Chỉ thị VBCB Văn bản cá biệt QĐ Quyết định ĐTNVTH Động từ ngữ vi tái hiện CV Công văn BTNVTH Biểu thức ngữ vi tái hiện BC Báo cáo PNNVTH Phát ngôn ngữ vi tái hiện TB Thông báo LC Luận cứ BB Biên bản KL Kết luận Đ Đơn LCPL Luận cứ pháp lí HĐ Hợp đồng LCTT Luận cứ thực tế VB Văn bản DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN STT Tên bảng biểu, sơ đồ Trang 1 Bảng 1: Thống kê các HVNN trong VBHC 52 2 Bảng 2: Thống kê phương tiện ngôn ngữ biểu hiện Sp1 trong 58 HVTH tường minh 3 Bảng 3: Thống kê sự có mặt - lược bỏ Sp1 trong HVTH tường 59 minh 4 Bảng 4: Thống kê các động từ ngữ vi tái hiện trong HVTH 61 tường minh 5 Bảng 5: Thống kê phương tiện ngôn ngữ biểu hiện Sp2 trong 64 HVTH tường minh 6 Bảng 6: Thống kê sự có mặt - lược bỏ Sp2 trong HVTH tường 65 minh 7 Bảng 7: Thống kê các loại PNNVTH trong VBHC 71 8 Bảng 8: Thống kê các nhóm HVTH trong VBHC 77 9 Bảng 9: Thống kê tần số tác tử lập luận trong VBHC 115 10 Bảng 10: Thống kê kết tử lập luận 2 vị trí trong VBHC thông 121 thường 11 Bảng 11: Thống kê kết tử lập luận 3 vị trí trong VBHC thông 121 thường 12 Bảng 12: Thống kê các kết tử trong TTr 147 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ TRONG LUẬN ÁN STT Tên biểu đồ Trang 1 Biểu đồ 1: Thống kê các HVNN trong VBHC 52 2 Biểu đồ 2: Thống kê phương tiện ngôn ngữ biểu hiện Sp1 58 trong HVTH tường minh 3 Biểu đồ 3: Thống kê sự có mặt - lược bỏ Sp1 trong 59 HVTH tường minh 4 Biểu đồ 4: Thống kê phương tiện ngôn ngữ biểu hiện Sp2 64 trong HVTH tường minh 5 Biểu đồ 5: Thống kê sự có mặt - lược bỏ Sp2 trong 65 HVTH tường minh 6 Biểu đồ 6: Thống kê các loại PNNVTH trong VBHC 71 7 Biểu đồ 7: Thống kê các nhóm HVTH trong VBHC 77 MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Văn bản hành chính tiếng Việt (VBHC) là loại văn bản được sử dụng trong hoạt động quản lí, tổ chức và điều hành xã hội để truyền đạt thông tin quản lí như các quy định, quyết định, mệnh lệnh, ý kiến trao đổi, giao dịch, cam kết, thỏa thuận về công việc…, thực hiện sự giao tiếp giữa các cơ quan, tổ chức, công dân với đối tác liên quan trên cơ sở pháp lí.

VBHC vừa là phương tiện, vừa là sản phẩm của quá trình quản lý, là hình thức để cụ thể hoá pháp luật, điều chỉnh những quan hệ thuộc phạm vi chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan, đơn vị, tổ chức. Nội dung chủ yếu của VBHC là phản ánh các thông tin mang tính pháp lí, quản lí và những thông tin này có sự ảnh hưởng trực tiếp tới hoạt động của các cơ quan, đơn vị, tổ chức trong quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ. Do đó, việc truyền tải thông tin trong VBHC phải đảm bảo sự chính xác, rõ ràng, chặt chẽ. Để biểu đạt thông tin trong VBHC, ngôn ngữ đóng vai trò rất quan trọng.

Muốn VBHC đạt hiệu quả giao tiếp thì ngôn ngữ sử dụng phải phản ánh đúng mục đích giao tiếp của văn bản; ngôn ngữ phải đạt tính trang trọng, lịch sự, tuân thủ đúng tôn ti, trật tự hành chính; phải trình bày vấn đề có lí lẽ, mạch lạc hay nói cách khác là phải lập luận chặt chẽ và nội dung thông tin của văn bản phải được diễn đạt một cách tường minh… Với ý nghĩa quan trọng như vậy, ngôn ngữ VBHC đã được quan tâm từ nhiều phía: Nhà nước, chủ thể soạn thảo, đối tượng tiếp nhận và các nhà nghiên cứu. Chẳng hạn, Nhà nước CHXHCN Việt Nam đã có những quy định về ngôn ngữ trong VBHC tại các văn bản quy phạm pháp luật như Luật Ban hành Văn bản quy phạm pháp luật 2008, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân, Thông tư liên tịch số 55/TTLT- VPCP-BNV ngày 06/5/2005 của Văn phòng Chính phủ và Bộ Nội vụ Hướng dẫn về thể thức và kỹ thuật trình bày văn bản, Thông tư số 25/2011/TT-BTP ngày 27/12/2011 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hướng dẫn thể thức và kĩ thuật trình bày văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, thủ trưởng cơ quan ngang Bộ và văn bản quy phạm pháp luật liên tịch, 1 Thông tư 01/2011/TT-BNV ngày 09/01/2011 của Bộ trưởng Bộ Nội vụ Hướng dẫn thể thức và kĩ thuật trình bày văn bản hành chính. Hoặc các tài liệu hướng dẫn kĩ thuật soạn thảo văn bản của các cơ sở đào tạo nghiệp vụ hành chính cũng dành một phần nhất định hướng dẫn sử dụng ngôn ngữ trong văn bản để đảm bảo tính chính xác, phổ thông, nhất quán. Riêng đối với các nhà nghiên cứu, ngôn ngữ hành chính đã được quan tâm từ phương diện phong cách học.

Các kết quả nghiên cứu đã phần nào làm sáng tỏ đặc điểm cơ bản của ngôn ngữ hành chính hoặc yêu cầu về cách sử dụng ngôn ngữ trong VBHC nhằm đạt hiệu quả giao tiếp. Tuy nhiên, nhìn một cách tổng thể, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, sâu sắc về ngôn ngữ VBHC trên phương diện dụng học. Chúng tôi cho rằng, lí thuyết dụng học – lí thuyết nghiên cứu mối quan hệ giữa tín hiệu với người dùng nếu được soi chiếu vào VBHC thì sẽ làm sáng tỏ được nhiều nội dung của ngôn ngữ VBHC. Chẳng hạn, chúng ta sẽ thấy được trong VBHC, hành vi ngôn ngữ nào là hành vi chủ đạo, các phương tiện ngôn ngữ được sử dụng để thực hiện hành vi đó như thế nào…; hoặc lập luận được tổ chức như thế nào, có khác biệt gì so với lập luận đời thường để đạt hiệu quả giao tiếp hành chính… Từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Nghiên cứu ngôn ngữ trong văn bản hành chính tiếng Việt từ góc độ dụng học” với mong muốn làm sáng tỏ đặc điểm sử dụng ngôn ngữ hành chính trên một số phương diện chủ yếu của dụng học như: hành vi ngôn ngữ (HVNN); cấu trúc, cách thức lập luận và ngữ cảnh sử dụng chúng trong VBHC để đạt hiệu quả giao tiếp.

MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN 2. Mục đích nghiên cứu Thực hiện đề tài này, luận án hướng đến mục đích làm sáng tỏ một số đặc điểm của ngôn ngữ hành chính trên phương diện dụng học như: HVNN, cách thức lập luận, ngữ cảnh chi phối tới cách thức sử dụng HVNN và lập luận… để từ đó giúp cho việc định hướng trong việc sử dụng ngôn ngữ khi soạn thảo VBHC. Nhiệm vụ nghiên cứu Luận án đặt ra những nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau: 2 - Hệ thống hóa một số vấn đề nằm trong lí thuyết đại cương của dụng học về HVNN, lập luận và một số vấn đề lí thuyết cơ bản về VBHC. để làm cơ sở lí luận cho nghiên cứu của đề tài.

- Khảo sát các HVNN có trong VBHC, xác định HVNN chủ đạo trong VBHC. Nghiên cứu trường hợp hành vi tái hiện (HVTH) trong VBHC.