Luận án: Ngôn ngữ học tri nhận về từ ngữ bộ phận cơ thể trong tục ngữ, ca dao Việt-Hán

ĐẠI HỌC HUẾ LIÊU THỊ THANH NHÀN TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC --*-- LIÊU THỊ THANH NHÀN * TỪ NGỮ CHỈ BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC TRONG TỤC NGỮ, CA DAO TIẾNG HÁN VÀ TIẾNG VIỆT DƯỚI GÓC NHÌN NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC * Huế Huế ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC --*-- LIÊU THỊ THANH NHÀN TỪ NGỮ CHỈ BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI TRONG TỤC NGỮ, CA DAO TIẾNG HÁN VÀ TIẾNG VIỆT DƯỚI GÓC NHÌN NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 62220240 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Trương Thị Nhàn 2. Nguyễn Phước Lộc Huế LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình của riêng tôi. Các số liệu, kết quả được nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình khoa học nào.

Tác giả luận án Liêu Thị Thanh Nhàn Lời Cảm Ơn Luận án này được hoàn thành tại trường Đại học Khoa học – Đại học Huế với sự giúp đỡ quý báu của nhiều tập thể và cá nhân. Trước tiên, tôi xin gửi lời tri ân sâu sắc nhất tới PGS. Trương Thị Nhàn, và TS. Nguyễn Phước Lộc, hai giảng viên đã luôn quan tâm khích lệ, tận tình hướng dẫn, truyền nhiệt huyết cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu.

Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo trường Đại học Khoa học, Đại học Sư phạm, Đại học Huế, Viện Ngôn ngữ học, Viện Từ điển học và Bách khoa thư và các nhà khoa học đã trang bị kiến thức, chỉ bảo cho tôi trong quá trình học tập, nâng cao chất lượng đề tài nghiên cứu. Tôi đặc biệt biết ơn Ban Giám hiệu – Lãnh đạo trường Đại học Ngoại ngữ, các Phòng ban, Khoa – Bộ môn và đồng nghiệp đã động viên, giúp đỡ và chia sẻ với tôi về mọi mặt trong suốt chương trình học tập Nghiên cứu sinh. Tôi xin cảm ơn Khoa Ngữ văn, Phòng Sau Đại học trường Đại học Khoa học đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận án. Tôi ghi nhớ và trân trọng tình cảm, sự nhiệt tình của anh chị em Nghiên cứu sinh, bạn bè đã cùng tôi vượt qua nhiều thử thách, góp ý cho tôi để tôi có thể đạt kết quả nghiên cứu trọn vẹn.

Trân trọng! Tác giả luận án Liêu Thị Thanh Nhàn MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu.

Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.

Ngữ liệu nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Về thực tiễn.

Cấu trúc luận án. TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến ẩn dụ tri nhận về từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người.

Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến hoán dụ tri nhận về từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người. Cơ sở lí thuyết cho việc nghiên cứu. Khái niệm cơ thể người. Khái quát về nhóm từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người.

Khái quát về tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt. Tính nghiệm thân (embodiment). Ẩn dụ ý niệm (cognitive metaphor). Hoán dụ ý niệm (conceptual metonymy).

Sơ đồ tâm lan tỏa. Ngôn ngữ học tri nhận và cơ thể con người. Ngữ cảnh tri nhận. Văn hóa dân tộc liên quan đến từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người.

ẨN DỤ Ý NIỆM VÀ HOÁN DỤ Ý NIỆM MIỀN “BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI” TRONG TỤC NGỮ VÀ CA DAO TIẾNG HÁN. Sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính “bộ phận cơ thể người” điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán. Nhóm từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán. Nhóm từ ngữ kết hợp với danh từ chỉ bộ phận cơ thể người trong việc tạo nên ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm.

Mô hình tổng quát về sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích. Thiết lập sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của hoán dụ ý niệm bộ phận cơ thể người trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán.

ẨN DỤ Ý NIỆM VÀ HOÁN DỤ Ý NIỆM MIỀN "BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI" TRONG TỤC NGỮ VÀ CA DAO TIẾNG VIỆT. Sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt. Nhóm từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt. Nhóm từ ngữ kết hợp với các danh từ chỉ bộ phận cơ thể người trong việc tạo nên ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm.

Mô hình tổng quát về sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt. Thiết lập sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm miền “bộ phận cơ thể người” trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm “bộ phận cơ thể người” trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của hoán dụ ý niệm bộ phận cơ thể người trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt.

NHỮNG ĐIỂM TƯƠNG ĐỒNG VÀ DỊ BIỆT CỦA ẨN DỤ Ý NIỆM, HOÁN DỤ Ý NIỆM MIỀN “BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI” TRONG TỤC NGỮ, CA DAO TIẾNG HÁN VÀ TIẾNG VIỆT. Những điểm tương đồng và dị biệt của ẩn dụ ý niệm “bộ phận cơ thể người” trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt. Những điểm tương đồng của ẩn dụ ý niệm “bộ phận cơ thể người” trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt. Những điểm dị biệt của ẩn dụ ý niệm “bộ phận cơ thể người” trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt.

Những điểm tương đồng và dị biệt của hoán dụ ý niệm bộ phận cơ thể người trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt. Những điểm tương đồng của hoán dụ ý niệm bộ phận cơ thể người trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt. Những điểm dị biệt của hoán dụ ý niệm bộ phận cơ thể người trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt.139 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.142 TÀI LIỆU THAM KHẢO.143 TỪ ĐIỂN TRA CỨU.149 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT BPCTN : BPCTN NNHTN : Ngôn ngữ học tri nhận ADYN : Ẩn dụ ý niệm HDYN : Hoán dụ ý nhiệm NCTN : Ngữ cảnh tri nhận TN : Tục ngữ CD : Ca dao VC : Vật chứa CT : Cấu trúc ĐH : Định hướng PT&ĐT : Phạm trù và đặc trưng PT&YT : Phạm trù và yếu tố ST : Sở thuộc HV : Hành vi TC : Tổng cộng Nxb : Nhà xuất bản DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1. Danh sách các danh từ chỉ BPCTN trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt.

Nhóm danh từ chỉ BPCTN và nhóm từ ngữ kết hợp với danh từ chỉ BPCTN trong việc tạo nên ADYN và HDYN trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán. Miền nguồn và miền đích của ADYN "BPCTN" trong tục ngữ tiếng Hán. Miền nguồn và miền đích của ADYN "BPCTN" trong ca dao tiếng Hán. Miền nguồn và miền đích của HDYN "BPCTN" trong tục ngữ tiếng Hán.

Miền nguồn và miền đích của HDYN “BPCTN” trong ca dao tiếng Hán. Nhóm danh từ chỉ BPCTN và nhóm từ ngữ kết hợp với danh từ chỉ BPCTN trong việc tạo nên ADYN và HDYN trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt. Miền nguồn và miền đích của ADYN "BPCTN" trong tục ngữ tiếng Việt. Miền nguồn và miền đích của ADYN "BPCTN" trong ca dao tiếng Việt.

Miền nguồn và miền đích của HDYN “BPCTN” trong tục ngữ tiếng Việt. Miền nguồn và miền đích của HDYN “BPCTN” trong ca dao tiếng Việt. Kết quả phép thế từ ngữ “tim” và từ ngữ “bụng” thay cho từ ngữ “lòng”. Số lượng và tỉ lệ của danh từ chỉ BPCTN tham gia vào việc cấu tạo nên ADYN trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt.

Số lượng và tỉ lệ của các miền đích của ADYN trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt. Số lượng và tỉ lệ của danh từ chỉ BPCTN tham gia vào việc cấu tạo nên HDYN trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt. Số lượng và tỉ lệ của các miền đích của HDYN trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt. Sơ đồ tâm lan tỏa của phạm trù ngữ nghĩa.

Mối quan hệ giữa ngôn ngữ, cơ thể và tri nhận. Sơ đồ hình ảnh “VẬT CHỨA LÀ TIM”. Sơ đồ hình ảnh “VẬT CHỨA LÀ BỤNG”. Sơ đồ hình ảnh của câu tục ngữ “Chân đá sau gáy”.

Sơ đồ tâm lan tỏa của ADYN và HDYN “ 心 (tim)” trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán. Sơ đồ hình ảnh VẬT CHỨA ><LÒNG, VẬT CHỨA><DẠ. Sơ đồ hình ảnh của câu tục ngữ “Mất miếng ăn lộn gan lên đầu”. Sơ đồ tâm lan tỏa của ADYN và HDYN “Tay” trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt.106 DANH MỤC MÔ HÌNH Mô hình 1.

Thí nghiệm luân phiên “hình và nền”. Mô hình ánh xạ ADYN KẾT QUẢ CỦA MỘT SỰ VIỆC LÀ SỰ TIẾP XÚC VẬT LÍ CỦA CHÂN. Cơ chế tri nhận HDYN của câu “心肠掉在肚皮外”。. Cơ chế tri nhận ẩn hoán dụ của ví dụ “ 抽了腿、缩了脖儿。 ” (Co đùi, thụt cổ).

Mô hình tri nhận ADYN KINH TẾ KHÔNG RA GÌ LÀ TRONG TAY KHÔNG CÓ GÌ. Mô hình tri nhận ADYN ÁNH MẮT LÀ SỰ SỜ MÓ. Mô hình ánh xạ ẩn dụ xuyên miền chỉ kỹ năng. Lý do chọn đề tài Tục ngữ, ca dao là thành phần không thể thiếu trong việc thể hiện tư duy, tình cảm và kinh nghiệm sống quí báu của con người.

Mỗi quốc gia đều có sự khác nhau về điều kiện tự nhiên, địa lý, văn hóa và lịch sử phát triển, do đó, tục ngữ, ca dao trong mỗi ngôn ngữ đều chứa đựng những đặc sắc dân tộc và đặc trưng văn hóa sâu đậm riêng, và chúng đã trở thành đối tượng hết sức hấp dẫn đối với các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học.