Ngữ nghĩa và kết hợp nhóm từ nói về ăn trong tiếng Việt

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI KHƯƠNG THỊ LAN PHƯƠNG NHÓM TỪ, NGỮ NÓI VỀ “ĂN” TRONG TIẾNG VIỆT LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI, 2020 luan an VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI KHƯƠNG THỊ LAN PHƯƠNG NHÓM TỪ, NGỮ NÓI VỀ “ĂN” TRONG TIẾNG VIỆT Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 8 22 90 20 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC : TS. NGUYỄN THỊ BÍCH HẠNH HÀ NỘI, 2020 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, không sao chép của ai. Các kết quả khảo sát và nghiên cứu đã nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN VĂN Khương Thị Lan Phương luan an LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS.

Nguyễn Thị Bích Hạnh, đã tận tình hướng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn này. Tôi xin chân thành cảm ơn các Thầy Cô giáo trong Khoa Ngôn ngữ học, Học viện Khoa học Xã hội đã tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu tại trường. Hà nội, ngày 13 tháng 6 năm 2020 Tác giả luận văn Khương Thị Lan Phương luan an MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Khái niệm từ và những khái niệm liên quan.

Nghĩa của từ và hiện tượng đồng nghĩa. Sự phát triển nghĩa của từ. Hiện tượng chuyển nghĩa của từ. NGỮ NGHĨA CỦA TỪ “ĂN” VÀ KHẢ NĂNG KẾT HỢP CỦA NÓ TRONG TIẾNG VIỆT………………………………………………….

Ngữ nghĩa của từ “ăn” trong tiếng Việt. Khả năng kết hợp của từ “ăn” trong tiếng Việt. NGỮ NGHĨA VÀ KHẢ NĂNG KẾT HỢP CỦA NHÓM TỪ ĐỒNG NGHĨA VỚI TỪ “ĂN” TRONG TIẾNG VIỆT. Nhóm từ đồng nghĩa với từ “ăn” trong tiếng Việt.

Khả năng kết của những từ đồng nghĩa với từ “ăn” trong tiếng Việt…….75 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN…………………………………………………………….79 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .78 luan an MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong quan niệm của người Việt Nam, gia đình là tế bào của xã hội, và cuộc sống sinh hoạt luôn gắn liền với bữa cơm gia đình – nơi ẩn chứa nhiều đạo lý, thể hiện tình cảm, yêu thương gắn kết giữa các thành viên, là linh hồn của hạnh phúc, và cũng là nơi truyền đạt những tư tưởng, truyền thống, những đạo lý từ thế hệ này qua thế hệ khác. Từ những phép cư xử tưởng chừng đơn giản thông qua cách ăn uống: Ăn trông nồi, ngồi trông hướng đến quan niệm về cái ăn, cái mặc: Ăn lấy chắc, mặc lấy bền; Một miếng giữa làng bằng một sàng xó bếp… ông bà ta muốn trao gửi đến thế hệ con cháu những thông điệp đầy chất nhân văn, một trong những điều đầu tiên, cơ bản nhất mà mỗi người đều cần phải học đó là “Học ăn, học nói, học gói, học mở”. Như vậy, “ăn” không còn đơn giản chỉ là câu chuyện của việc duy trì sự sống, mà còn ẩn chứa trong đó những bài học về nhân cách, là quan niệm về nhân sinh, về cuộc sống và các đạo lý, các cách hành xử trong xã hội của con người.

Có thể nói hoạt động ăn của con người không chỉ là hoạt động mang tính sinh học để duy trì sự sống mà còn mang tính văn hóa, gắn với mỗi cộng đồng với những thói quen, tập tục. Thông qua thói quen ăn uống, chúng ta có thể hiểu được phần nào đặc điểm tâm lý dân tộc, tập quán cũng như cách ứng xử của con người với môi trường. Bởi vậy, cùng với sự thay đổi và phát triển không ngừng của xã hội, thì vốn từ vựng trong tiếng Việt nói chung và vốn từ vựng liên quan đến từ “ăn” nói riêng cũng không ngừng tăng lên, hoạt động “ăn” của con người dần vượt lên những giá trị duy trì sự sống, vươn tới tầm nghệ thuật. Điều đó được phản ánh khá sinh động trong ngôn ngữ.

1 luan an Với những lý do nêu trên, tôi lựa chọn đề tài : Nhóm từ, ngữ nói về “ăn” trong tiếng Việt. Với mong muốn thông qua sự nỗ lực tìm hiểu, nghiên cứu sự phát triển của nhóm từ, ngữ nói về “ăn” cùng với quá trình phát triển của dân tộc, cũng như sự phát triển của nhóm từ này trong các mặt khác nhau của cuộc sống dưới góc độ ngôn ngữ học. Thông qua đó có thể góp một phần nhỏ vào nghiên cứu sự phát triển của từ vựng tiếng Việt nói chung, và của nhóm từ liên quan đến từ “ăn” nói riêng. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 2.

Tình hình nghiên cứu về nghĩa và sự phát triển ngữ nghĩa của từ ở Việt Nam Việc nghiên cứu về nghĩa và sự phát triển nghĩa của từ trong tiếng Việt, là một trong những lĩnh vực được khá nhiều nhà ngôn ngữ học quan tâm nghiên cứu. Bởi từ vựng là một bộ phận được coi là không ổn định nhất trong hệ thống ngôn ngữ, kết cấu nghĩa của từ luôn luôn vận động và phát triển, sự biến đổi nghĩa là một sự thực hiển nhiên và không ngừng thay đổi cùng với sự phát triển của xã hội. Ở Việt Nam các công trình nghiên cứu về ngữ nghĩa học, được thể hiện trong một số công trình nghiên cứu về từ vựng học, từ vựng - ngữ nghĩa tiếng Việt của các tác giả như Nguyễn Văn Tu, trong cuốn “Từ vựng học tiếng Việt hiện đại” [40] đã đưa ra được nhiều quan điểm lý thuyết về sự biến đổi nghĩa. Ông đã trình bày về bản chất và nguyên nhân của biến đổi nghĩa, phân loại biến đổi nghĩa.

Còn tác giả Đỗ Hữu Châu cho rằng sự thay đổi nghĩa của từ trong tiếng Việt do nguyên nhân đơn giản là nhằm đáp ứng nhu cầu tạo thêm từ mới của xã hội.[4] Bên cạnh đó, một số tác giả như Lê Quang Thiêm đã dành nhiều sự quan tâm đến biến đổi ý nghĩa của các yếu tố từ vựng. Trong ấn bản chuyên khảo về lịch sử từ vựng (2003), tác giả đã dành một số trang để 2 luan an khảo sát, nghiên cứu sự phát triển nghĩa qua con đường đa nghĩa hóa trong tiếng Việt hiện đại (1858-1930). Đặc biệt, trong cuốn “Sự phát triển nghĩa từ vựng tiếng Việt từ 1945 đến 2005” [35]. Đây là công trình Việt ngữ học nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống và sâu sắc nhất về sự phát triển nghĩa của từ vựng tiếng Việt trên quan điểm đồng đại, vận dụng phương pháp lịch sử so sánh, phân tích cấu trúc – hệ thống… Trên cơ sở đó có thể xác lập được các tầng nghĩa, kiểu nghĩa để từ đó tìm hiểu sự biến đổi, phát triển nghĩa từ vựng qua các mốc thời gian gắn liền với các sự kiện lịch sử và những thăng trầm của đất nước.

Tác giả Nguyễn Đức Tồn trong “Đặc trưng văn hóa - dân tộc của ngôn ngữ và tư duy” [38] đã trình bày về đặc điểm của quá trình chuyển nghĩa của trường từ vựng chỉ động vật, thực vật, bộ phận cơ thể người (so sánh giữa tiếng Việt và tiếng Nga). Tác giả đã phân tích và thống kê lượng nghĩa chuyển, các phương thức chuyển nghĩa từ đó rút ra những nhận định về quá trình chuyển nghĩa của các trường từ vựng này. Tác giả Phạm Văn Lam (2007) trong “Bước đầu khảo sát sự phát triển ngữ nghĩa của một số nhóm từ vựng trong tiếng Việt từ năm 1945 đến nay” [22] đã khảo sát sự phát triển ngữ nghĩa của một số nhóm từ vựng danh từ thường được sử dụng trong lĩnh vực khoa học xã hội – nhân văn từ năm 1945 đến nay. Nghiên cứu cho thấy, sự mở rộng và phát triển nghĩa của các nhóm từ gắn liền với sự phát triển xã hội cũng như tiến trình lịch sử của dân tộc qua quãng thời gian có nhiều biến động và phát triển quan trọng.

Trên cơ sở khảo sát sự phát triển nghĩa theo hướng trí tuệ hóa và biểu trưng hóa, từ đó tác giả chỉ ra các xu hướng, con đường phát triển nghĩa của tiếng Việt, phân tích và lý giải các con đường phát triển ấy. Theo hướng nghiên cứu sự phát triển ngữ nghĩa của từ, từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận, Lý Toàn Thắng trong “Ngôn ngữ học tri nhận nhìn 3 luan an từ lý thuyết đại cương đến thực tiễn tiếng Việt” [31] đã áp dụng những khái niệm cơ bản của ngôn ngữ học tri nhận vào thực tiễn tiếng Việt, đưa ra những luận giải và các kết luận rất có giá trị đối với sự phát triển ngữ nghĩa của từ trong tiếng Việt. Tác giả Nguyễn Văn Hiệp trong bài viết “Ngữ nghĩa của từ “Ra”, “Vào” trong tiếng Việt nhìn từ góc độ nghiệm thân”[17] đã dùng lí thuyết nghiệm thân để lí giải con đường chuyển nghĩa của từ “ra”, “vào” trong tiếng Việt. Hay tác giả Nguyễn Thị Hiền (2018) trong “Sự phát triển ngữ nghĩa của nhóm từ chỉ bộ phận cơ thể người dưới góc độ ngôn ngữ học tri nhận” [15] đã dùng cách tiếp cận của ngôn ngữ học tri nhận để làm rõ hiện tượng phát triển ngữ nghĩa.

Đặc biệt là thông qua hai phương thức chuyển nghĩa ẩn dụ và hoán dụ. Tác giả đã nghiên cứu hiện tượng chuyển nghĩa của từ dưới góc độ ngôn ngữ học tri nhận để từ đó tìm ra các giá trị văn hóa và tư duy đặc thù của dân tộc thông qua việc sử dụng ngôn ngữ. Thông qua các công trình của một số tác giả trên cho thấy, việc nghiên cứu sự phát triển nghĩa trong tiếng Việt nói chung, trong thời gian gần đây đã dành được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu. Đặc biệt là các công trình nghiên cứu sự phát triển ngữ nghĩa của từ, từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận với những cấu trúc ẩn dụ ý niệm trong ngôn ngữ, đa dạng về nghĩa cũng như cách sử dụng, đã tạo nên những nét mới trong nghiên cứu sự phát triển nghĩa của từ trong tiếng Việt.

Tình hình nghiên cứu sự phát triển nghĩa của nhóm từ, ngữ nói về “ăn” trong tiếng Việt Trong tiếng Việt, việc nghiên cứu về nhóm từ, ngữ nói về “ăn”, khởi điểm là Hoàng Tuệ trong bài viết “Câu chuyện tiếp tục về nghĩa của những từ đơn tiết” [43]. Trong bài viết này, tác giả đã phân tích tính đa nghĩa của 4 luan an từ “ăn”, đồng thời chỉ ra gần 40 nghĩa của từ này. Trên cơ sở từ nghĩa gốc của từ “ăn” đã làm nảy sinh bốn dòng nghĩa phái sinh như sau: 1. Dòng nghĩa tiếp thụ 2.

Dòng nghĩa hưởng thụ 3. Dòng nghĩa hài hòa 4.