Luận án chuyển nghĩa danh từ sang đại từ và tính từ - Dương Thị Dung

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI DƯƠNG THỊ DUNG NGHIÊN CỨU ĐẶC TRƯNG SỰ CHUYỂN NGHĨA TỪ LOẠI DANH TỪ SANG ĐẠI TỪ VÀ DANH TỪ SANG TÍNH TỪ TRONG TIẾNG VIỆT (TRÊN NGỮ LIỆU MỘT SỐ NHÓM TỪ) Ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 9.20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Hà Nội - 2023 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI DƯƠNG THỊ DUNG NGHIÊN CỨU ĐẶC TRƯNG SỰ CHUYỂN NGHĨA TỪ LOẠI DANH TỪ SANG ĐẠI TỪ VÀ DANH TỪ SANG TÍNH TỪ TRONG TIẾNG VIỆT (TRÊN NGỮ LIỆU MỘT SỐ NHÓM TỪ) Ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 9.20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. LÊ QUANG THIÊM Hà Nội - 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trình bày trong Luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác. Tác giả luận án Dương Thị Dung i MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan. Tình hình nghiên cứu hiện tượng chuyển nghĩa ở ngoài nước và trong nước. Tình hình nghiên cứu chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ và danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ.

Một số lý luận về ngữ nghĩa học từ vựng. Về hiện tượng chuyển nghĩa và chuyển nghĩa từ vựng. Nghĩa của từ trong từ loại tiếng Việt. 47 Chương 2: ĐẶC TRƯNG CHUYỂN BIẾN NGHĨA CỦA DANH TỪ MANG THUỘC TÍNH NGHĨA ĐẠI TỪ (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP).

Giới thiệu về nhóm danh từ lựa chọn để nghiên cứu. Thực tiễn và khả năng chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ. Phân tích và diễn giải nhóm danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ. Trường hợp từ "bác".

Trường hợp từ "cô". Trường hợp cặp từ "ông/bà". Trường hợp cặp từ "cha/mẹ". Đặc trưng ngữ nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ.

Cơ sở của sự chuyển biến nghĩa danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ. Sự phân ly về nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ. Cơ chế chuyển biến nghĩa của các đơn vị danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ. 100 Chương 3: ĐẶC TRƯNG CHUYỂN BIẾN NGHĨA CỦA DANH TỪ MANG THUỘC TÍNH NGHĨA TÍNH TỪ (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP).

Giới thiệu về nhóm danh từ lựa chọn để nghiên cứu. Thực tiễn và khả năng chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ. Phân tích và diễn giải nhóm danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ. Trường hợp từ "anh hùng".

Trường hợp từ "bình dân". Trường hợp từ "cách mạng". Trường hợp từ "phúc". Trường hợp từ "quê".

Trường hợp từ "sách vở". Trường hợp từ "bụi". Trường hợp từ "gan". Đặc trưng ngữ nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ.

Cơ sở của sự chuyển biến nghĩa danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ. Sự phân ly về nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ 149 3. Cơ chế chuyển biến nghĩa của các đơn vị danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ. Nguyên nhân chuyển biến nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ.

155 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ. 159 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 160 NGUỒN NGỮ LIỆU KHẢO SÁT PHỤ LỤC iii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TĐHTC: Đại Nam quấc âm tự vị, Huình Tịnh Paulus Của, Sài Gòn, 1895 -1896. Bản in năm 1975 đổi tên thành Ðại Nam quốc âm tự vị , Nxb Trẻ tái bản mới nhất năm 1998.

TĐKT: Việt Nam tự điển, Hội Khai trí Tiến đức, Hà Nội, 1931; tái bản, 1954 TĐĐVT: Tự điển Việt Nam phổ thông, Đào Văn Tập, Vĩnh – Bảo Sài Gòn. TĐTN: Việt Nam tân tự điển, Thanh Nghị, Sài Gòn, 1952. TĐVT: Từ điển tiếng Việt, Văn Tân, Nguyễn Văn Đạm,. Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1967; tái bản, có sửa chữa, bổ sung, Hà Nội, 1977, 1994.

TĐLVĐ: Việt Nam tự điển, Lê Văn Đức, Nhà sách Khai Trí, Sài Gòn, 1970. TĐHP: Từ điển tiếng Việt, Hoàng Phê (chủ biên), Viện Ngôn ngữ học, Nxb Đà Nẵng, xuất bản lần đầu 1988 và tái bản nhiều lần cho đến năm 2012. TĐTV: Từ điển tiếng Việt. iv DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1: Sự biểu hiện ngữ nghĩa của từ "bác" trong các Từ điển tiếng Việt 55 Bảng 2.2: Sự biểu hiện ngữ nghĩa của từ "cô" trong các Từ điển tiếng Việt.3: Sự biểu hiện ngữ nghĩa của từ "ông" trong các Từ điển tiếng Việt 74 Bảng 2.4: Sự biểu hiện ngữ nghĩa của từ "bà" trong các Từ điển tiếng Việt.5: Sự biểu hiện ngữ nghĩa của từ "cha" trong các Từ điển tiếng Việt 87 Bảng 2.6: Sự biểu hiện ngữ nghĩa của từ "mẹ" trong các Từ điển tiếng Việt 88 Bảng 3.1: Cấu tạo mục từ chuyển biến nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ trong Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê .2: Nguồn gốc mục từ chuyển biến nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ trong Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê .3: Nhóm danh từ thuộc tính nghĩa tính từ trong Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê.

104 v DANH MỤC SƠ ĐỒ Sơ đồ 1: Tầng nghĩa và kiểu nghĩa từ vựng. 32 Sơ đồ 2: Mô hình chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ. 98 Sơ đồ 3: Mô hình chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ 150 vi DANH MỤC TƯ LIỆU TIẾNG VIỆT 1. Đại Nam quấc âm tự vị, Huình Tịnh Paulus Của, 1895 -1896), Sài Gòn.

Bản in năm 1975 đổi tên thành Ðại Nam quốc âm tự vị , Nxb Trẻ tái bản mới nhất năm 1998. Việt Nam tự điển, Hội Khai trí Tiến đức, Hà Nội, 1931; tái bản, S. Tự điển Việt Nam phổ thông, Đào Văn Tập, Vĩnh - Bảo Sài Gòn. Việt Nam tân tự điển, Thanh Nghị, Sài Gòn, 1952.

Từ điển tiếng Việt, Văn Tân, Nguyễn Văn Đạm,. Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1967; tái bản, có sửa chữa, bổ sung, H. Việt Nam tự điển, Lê Văn Đức, Nhà sách Khai Trí, Sài Gòn 1970. Từ điển tiếng Việt, Hoàng Phê (chủ biên), Viện Ngôn ngữ học, Nxb Đà Nẵng, năm 1988 và tái bản năm 2012.

vii MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Ngữ nghĩa học nói chung và ngữ nghĩa học từ vựng nói riêng ngày càng quan trọng trong thuyết ngôn ngữ học. Các nghiên cứu về ngữ nghĩa học trên thế giới và Việt Nam đã đạt được những kết quả đáng khích lệ ở cả mặt đồng đại và lịch đại. Trong nghiên cứu ngữ nghĩa học, các học giả đặc biệt quan tâm đến hiện tượng chuyển nghĩa.

Chuyển nghĩa (Change meaning, shift meaning) còn gọi biến đổi nghĩa (semantic change) là một hiện tượng phổ quát, tồn tại trong hầu hết mọi ngôn ngữ. Sự chuyển nghĩa của các đơn vị từ vựng trong các ngôn ngữ biến hình thường kèm theo những dấu hiệu về hình thái nên rất dễ nhận biết; còn sự chuyển nghĩa của các đơn vị từ vựng trong các ngôn ngữ đơn lập như tiếng Việt được thể hiện qua các dấu hiệu ngữ nghĩa, diễn ra trong nội dung của từ, nên khó nhận biết qua hình thức bên ngoài.Morris - người sáng lập ra ngành kí hiệu học đã phân chia kí hiệu học thành: nghĩa học (semantics), kết học (syntactic) và dụng học (pragmatics). Như vậy nghĩa học (semantics) là lĩnh vực quan trọng và cần được đào sâu nghiên cứu. Tuy nhiên, trong Việt ngữ học, lĩnh vực này còn chưa được quan tâm, đặc biệt là trong việc nghiên cứu kết hợp luận với thực tiễn từ điển học.

Hiện tượng chuyển nghĩa có thể diễn ra trong các phạm vi nội bộ thực từ, nội bộ hư từ hoặc giữa thực từ và hư từ. Nghiên cứu về hiện tượng này có thể kể đến các công trình nghiên cứu của Vũ Văn Thi với luận án Phó tiến sĩ Quá trình chuyển hóa của một số thực từ thành giới từ trong tiếng Việt (1995) và Trần Thị Nhàn với công trình Hiện tượng chuyển hóa từ thực từ sang hư từ trong tiếng Việt (theo thuyết ngữ pháp hóa) (2004). Tuy nhiên, nghiên cứu 1 chuyển nghĩa của danh từ mang thuộc tính đại từ và danh từ mang thuộc tính tính từ chưa được nghiên cứu. Ngôn ngữ học truyền thống coi từ loại thuộc phạm trù từ vựng - ngữ pháp.

Điều này có nghĩa, từ loại trong phạm trù này vừa có đặc tính từ vựng (nghĩa từ vựng) vừa có đặc trưng ngữ pháp (nghĩa ngữ pháp). Vấn đề đặt ra, cần phải trả lời là trong quá trình chuyển nghĩa, nghĩa từ vựng xảy ra như thế nào? Kết quả nghiên cứu của Vũ Văn Thi và Trần Thị Nhàn đã chứng minh có hiện tượng chuyển hóa từ thực từ "sang" hư từ. Vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu nhằm góp phần giải thích sâu hơn về hiện tượng chuyển nghĩa: Một là, đối với sự chuyển nghĩa trong nội bộ thực từ (cụ thể là từ danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ và danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ) xảy ra như thế nào? Hai là, từ loại là một phạm trù từ vựng - ngữ pháp: vậy về mặt nghĩa từ vựng, những đơn vị này chuyển nghĩa như thế nào? Chính vì lẽ đó, chúng tôi chọn đề tài "Nghiên cứu đặc trưng sự chuyển nghĩa từ loại danh từ sang đại từ và danh từ sang tính từ trong tiếng Việt (Trên ngữ liệu một số nhóm từ)" để nghiên cứu. Do sự thay đổi đề tài mà dùng từ "sang", thực chất luận án chỉ tìm hiểu nghĩa của danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ và danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ (trên cơ sở ngữ liệu một số nhóm từ).

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu sự biến đổi và chuyển nghĩa của một số đơn vị từ để làm rõ sự chuyển nghĩa danh từ mang thuộc tính nghĩa đại từ và danh từ mang thuộc tính nghĩa tính từ. Trên cơ sở đó, làm rõ hơn nội dung của sự chuyển nghĩa của đơn vị thực từ.