Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học: Mạch lạc trong văn bản nghị luận tiếng Việt

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ------------------------------ TỐNG THỊ HƯỜNG MẠCH LẠC TRONG VĂN BẢN NGHỊ LUẬN TIẾNG VIỆT Ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 9 22 90 20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. PHẠM VĂN TÌNH HÀ NỘI - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực, chưa từng được một ai công bố ở đâu và trong bất kì công trình nào khác. Tác giả luận án Tống Thị Hường LỜI CẢM ƠN Tác giả luận án xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo Học viện Khoa học xã hội, lãnh đạo khoa Ngôn ngữ học đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, triển khai đề tài nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Đặc biệt, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS. Phạm Văn Tình, người hướng dẫn khoa học đã luôn tận tình hướng dẫn cho tôi trong quá trình quá trình học tập, nghiên cứu để tôi có thể hoàn thành luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban lãnh đạo Trường Đại học Hải Phòng, Ban chủ nhiệm khoa Ngữ văn - Địa lí đã luôn tạo điều kiện thuận lợi để tôi trong học tập và hoàn thành luận án. Xin cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn quan tâm, động viên và tạo điều kiện để tôi hoàn thành luận án này.

Tác giả luận án Tống Thị Hường MỤC LỤC MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN. Tổng quan vấn đề nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu về mạch lạc trong văn bản.

Tình hình nghiên cứu mạch lạc trong văn bản nghị luận tiếng Việt. Văn bản và một số vấn đề liên quan. Cơ sở lí thuyết về mạch lạc. Văn bản nghị luận.

MẠCH LẠC TRONG SỰ THỐNG NHẤT ĐỀ TÀI - CHỦ ĐỀ Ở VĂN BẢN NGHỊ LUẬN TIẾNG VIỆT. Mạch lạc trong sự thống nhất đề tài-chủ đề ở văn bản nghị luận thể hiện qua kết cấu văn bản. Đảm bảo kết cấu rõ ràng, hợp lí. Sử dụng kiểu quan hệ kết cấu phù hợp.

Mạch lạc trong sự thống nhất đề tài-chủ đề ở văn bản nghị luận thể hiện qua các phép liên kết. Các phép liên kết duy trì đề tài-chủ đề tạo mạch lạc trong văn bản nghị luận tiếng Việt. Các phép liên kết phát triển đề tài-chủ đề tạo mạch lạc cho văn bản nghị luận tiếng Việt. Phân tích trường hợp: Mạch lạc trong thống nhất đề tài-chủ đề qua một số văn bản cụ thể.

101 CHƯƠNG 3 MẠCH LẠC TRONG QUAN HỆ LẬP LUẬN Ở VĂN BẢN NGHỊ LUẬN TIẾNG VIỆT. Mạch lạc biểu hiện qua việc sử dụng kiểu lập luận phù hợp. Lập luận theo logic hình thức của luận cứ và kết luận. Lập luận tường minh và lập luận hàm ẩn.

Lập luận phức. Mạch lạc biểu hiện qua đặc điểm của các thành lập luận. Đặc điểm của luận cứ. Đặc điểm của kết luận trong lập luận của văn bản nghị luận.

Mạch lạc biểu hiện qua các yếu tố có giá trị lập luận ở văn bản nghị luận. Kết tử lập luận trong văn bản nghị luận. Một số biện pháp tu từ có giá trị lập luận trong văn bản nghị luậnError! Bookmark not defined 3. Các từ ngữ xưng hô.

Hiện tượng đa thanh trong lập luận ở văn bản nghị luận. Hiện tượng đa thanh trong lập luận đồng hướng. Hiện tượng đa thanh trong lập luận nghịch hướng. 148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG BIỂU, MÔ HÌNH Bảng 2.

Thống kê kiểu kết cấu văn bản nghị luận. Thống kê về kiểu quan hệ kết cấu ở cấp độ văn bản trong VBNL. Thống kê về tần suất xuất hiện của các phép liên kết trong VBNL. Thống kê về tần suất xuất hiện phép lặp từ vựng trong văn bản nghị luận tiếng Việt.

Thống kê về tần suất xuất hiện phép thế trong văn bản nghị luận tiếng Việt66 Bảng 2. Thống kê về tần suất xuất hiện phép tỉnh lược trong VBNL tiếng Việt. Thống kê về tần suất xuất hiện phép dùng từ ngữ đồng nghĩa trong VBNL tiếng Việt. Bảng thống kê về tần suất xuất hiện phép quy chiếu trong VBNL tiếng Việt75 Bảng 2.

Bảng thống kê về tần suất xuất hiện phép phối hợp từ ngữ trong văn bản nghị luận tiếng Việt. Bảng thống kê về tần suất xuất hiện phép dùng từ ngữ trái nghĩa trong VBNL tiếng Việt. Thống kê về tần suất xuất hiện kiểu lập luận. Mô hình kết cấu của văn bản nghị luận.

Mô hình kết cấu của văn bản Tuyên ngôn độc lập. Mô hình kết cấu của văn bản Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng trong văn nghệ của dân tộc. Mô hình kết cấu của văn bản Chuẩn bị hành trang vào thế kỉ mới. Mô hình cấu trúc lập luận của văn bản Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng trong văn nghệ của dân tộc.

Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu 1. Liên kết (cohesion) và mạch lạc (coherence) là hai vấn đề liên quan tới đặc trưng của mọi loại thể văn bản. Một văn bản "chính danh" muốn đạt được hiệu quả giao tiếp tốt nhất phải có mạch lạc. Mạch lạc có vai trò vô cùng quan trọng, quyết định “chất văn bản” của văn bản.

Mạch lạc là yếu tố quyết định việc tạo thành văn bản, trong đó nổi rõ lên việc tạo thành tính thống nhất chủ đề của văn bản. Trước đây, các nhà nghiên cứu ngữ pháp văn bản thường xem mạch lạc là một mặt biểu hiện của liên kết nội dung. Gần đây, khi ngữ pháp chức năng ra đời, mạch lạc được nghiên cứu và được xem như một bộ phận quan trọng cấu thành văn bản. Diệp Quang Ban đã tiếp thu quan điểm, tinh thần của ngữ pháp chức năng vào nghiên cứu văn bản tiếng Việt trong [7], [8], [11], [12].

Trong các công trình này, Diệp Quang Ban đã nhắc tới vai trò của mạch lạc trong văn bản: “chính mạch lạc là cái làm cho văn bản là một văn bản.) và mạch lạc cũng là yếu tố có mặt trong văn bản lập luận như một yếu tố bắt buộc”[8, tr. Mạch lạc tuy là yếu tố khó xác định rạch ròi nhưng việc thể hiện nó ở những loại hình văn bản khác nhau có những điểm đặc trưng đáng chú ý. Vì thế, việc hiểu rõ về mạch lạc (về vai trò và những biểu hiện) gắn với đặc trưng loại hình là vô cùng cần thiết khi tạo lập hay tiếp nhận một văn bản nào đó. Văn bản nghị luận (VBNL) là loại văn bản dùng để trình bày, bình luận, đánh giá theo một quan điểm nhất định các vấn đề trong các lĩnh vực chính trị - xã hội, thực hiện chức năng thuyết phục, lôi cuốn, động viên.

VBNL thể hiện quan điểm, “bản lĩnh” của người viết khi trình bày, bình giá về một sự kiện, một vấn đề chính trị - xã hội cụ thể. VBNL thể hiện rất rõ ràng tính bình giá công khai, tính lập luận chặt chẽ và tính truyền cảm mạnh mẽ. VBNL là loại văn bản quan trọng trong xã hội xưa (với các thể loại như hịch, cáo, chiếu, biểu) và thường gặp trong cuộc sống hàng ngày ở xã hội nay (các bài bình luận, xã luận trên các phương tiện thông tin đại chúng). Hơn nữa, trong nhà trường, VBNL có một vị trí quan trọng, được giới thiệu và giảng dạy từ bậc trung học cơ sở đến bậc trung học phổ thông (lớp 7 - lớp 12).

Văn nghị luận trong nhà trường là thể loại giúp học sinh rèn luyện tư duy, lập luận một cách logic, chặt chẽ, thể hiện được cách nhìn nhận, đánh giá mang tính thuyết phục một vấn đề nào đó về hai lĩnh vực xã hội và văn học. VBNL có mạch lạc mới đạt được mục đích và thực hiện được chức năng của nó. Vậy một VBNL mạch lạc là một văn bản như thế nào và những biểu hiện nào của mạch lạc gắn với đặc trưng thể loại mà khi tiếp nhận hoặc tạo 1 lập VBNL cần chú ý? Đây là câu hỏi mà chúng tôi mong muốn có được câu trả lời khi chọn đề tài nghiên cứu, bởi vì, theo sự tìm hiểu của chúng tôi, đến nay, chưa có ai đi sâu vào nghiên cứu mạch lạc trong VBNL (những nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở hai hoặc ba văn bản hoặc là nghiên cứu riêng về một tác giả nghị luận nào đó). Do đó, việc tìm hiểu mạch lạc và những biểu hiện của nó gắn với đặc trưng thể loại trong VBNL, theo chúng tôi, là một việc làm hết sức cần thiết cho những ai quan tâm đến VBNL, đặc biệt là giáo viên, học sinh và sinh viên.

Với những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài “Mạch lạc trong văn bản nghị luận tiếng Việt” nhằm góp phần khẳng định vai trò, tầm quan trọng của mạch lạc trong các loại văn bản nói chung và VBNL nói riêng, đồng thời khẳng định những biểu hiện “đậm nét” mang tính đặc trưng của mạch lạc trong VBNL, từ đó giúp cho việc tìm hiểu, nghiên cứu, giảng dạy và tạo lập VBNL trong nhà trường đạt được hiệu quả như mong muốn. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận án là mạch lạc và biểu hiện của mạch lạc trong VBNL tiếng Việt. Phạm vi nghiên cứu và nguồn ngữ liệu 2.

Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu của luận án được xác định là mạch lạc và một số biểu hiện của mạch lạc trong VBNL tiếng Việt, cụ thể là hai biểu hiện: Mạch lạc trong sự thống nhất đề tài-chủ đề và mạch lạc trong quan hệ lập luận. Lí do lựa chọn hai biểu hiện này của mạch lạc để nghiên cứu trong VBNL được luận án trình bày cụ thể ở mục 1. Phạm vi về nguồn ngữ liệu Văn bản nghị luận tiếng Việt rất phong phú về kiểu loại, đồ sộ về số lượng, cho nên để đảm bảo tính đại diện, tính chọn lọc và độ tin cậy, luận án xác định ngữ liệu nghiên cứu là 326 VBNL được lấy từ các nguồn sau: 1. Sách giáo khoa Ngữ văn 7, tập 1+2, (2008), Nxb Giáo dục, Hà Nội.

Sách giáo khoa Ngữ văn 8, tập 1+2, (2008), Nxb Giáo dục, Hà Nội. Sách giáo khoa Ngữ văn 9, tập 1+2, (2008), Nxb Giáo dục, Hà Nội. Sách giáo khoa Ngữ văn 10, tập 1+2, (2008), Nxb Giáo dục, Hà Nội. Sách giáo khoa Ngữ văn 11, tập 1+2, (2008), Nxb Giáo dục, Hà Nội.

Sách giáo khoa Ngữ văn 12, tập 1+2, (2008), Nxb Giáo dục, Hà Nội.