Luận án tiến sĩ sử học: Bùi Văn Huỳnh nghiên cứu chợ Nam Định 1831-1890

Cuộc cải cách hành chính Minh Mạng 1831 làm thay đổi căn bản cấu trúc địa giới hành chính miền Bắc. Tỉnh Nam Định ra đời với vị thế then chốt tại đồng bằng Bắc Bộ. Địa hình giáp biển, nằm ở ngã ba các trục sông lớn. Hệ thống đất phù sa màu mỡ thúc đẩy nông nghiệp thâm canh lúa nước. Dân cư tập trung đông đúc tại các phủ, huyện trọng điểm. Mỗi làng xã phát triển các ngành nghề thủ công truyền thống như dệt lụa, làm muối, đúc đồng. Sự đa dạng sản vật đòi hỏi không gian trao đổi thường kỳ. Chợ làng và chợ liên xã xuất hiện đáp ứng nhu cầu tự nhiên của cư dân. Cải cách hành chính cũng tạo điều kiện hoàn thiện bộ máy quản lý địa phương. Các quan chức phủ huyện bắt đầu quan tâm kiểm soát nguồn thu thương mại. Chợ trở thành nơi phản ánh sự ổn định chính trị và trật tự xã hội dưới thời Nguyễn.

Giao thông đường thủy giữ vai trò huyết mạch trong lưu thông hàng hóa. Các nhánh sông lớn kết nối Nam Định với kinh đô Huế và các tỉnh lân cận. Thuyền bè tấp nập vận chuyển thóc gạo, lâm thổ sản và vải vóc. Đường bộ từng bước được đắp đập, mở đường liên huyện. Chính sách kinh tế thương nghiệp triều Nguyễn chú trọng kiểm soát thuế khóa và trật tự trị an. Nhà nước ban hành quy định về lập chợ, mở bến đò và mức thu tiền chợ. Quan lại địa phương chịu trách nhiệm giám sát hoạt động buôn bán, ngăn chặn gian lận thương mại. Mặc dù triều đình duy trì tư tưởng trọng nông ức thương, giao thương tư nhân vẫn phát triển linh hoạt. Mối liên kết giữa các bến bãi và chợ ven sông ngày càng chặt chẽ. Hệ thống giao thông đồng bộ giúp giảm chi phí chuyên chở, mở rộng phạm vi buôn bán ra ngoài ranh giới tỉnh.

Nông nghiệp lúa nước là nền tảng kinh tế cơ bản của cư dân Nam Định. Sản lượng nông sản dồi dào thúc đẩy xuất hiện thặng dư trao đổi. Các nghề thủ công như ươm tơ, dệt vải, làm nón phát triển theo hướng chuyên môn hóa. Cư dân nông thôn kết hợp làm ruộng với hoạt động buôn chuyến nhỏ lẻ. Đời sống làng xã gắn liền với sinh hoạt chợ theo chu kỳ thời gian. Chợ không chỉ là nơi trao đổi kinh tế mà còn là không gian giao lưu cộng đồng. Sự phân công lao động xã hội tạo tiền đề hình thành tầng lớp thương nhân chuyên nghiệp. Mạng lưới buôn bán len lỏi vào từng thôn xóm, kích thích sản xuất hàng hóa tại chỗ. Quan hệ hàng hóa - tiền tệ mở rộng dần phá vỡ tính chất khép kín của nền kinh tế tự cung tự cấp. Thị trường nông thôn Nam Định từng bước hội nhập vào dòng chảy thương mại vùng.

Chợ truyền thống tại Nam Định có nguồn gốc lịch sử lâu đời. Nhiều chợ xuất hiện từ thời Lê sơ, thời Mạc và tiếp tục duy trì sang thời Nguyễn. Hình thức thành lập chợ diễn ra qua hai con đường chính: tự phát do dân gian họp lại hoặc do quan lại địa phương cho phép lập ra. Tên gọi của chợ phản ánh phong tục, địa danh hoặc sản vật địa phương. Cách đặt tên phổ biến nhất là lấy tên làng xã như chợ Giao Cù, chợ Liễu Đề. Một số chợ mang tên theo địa hình như chợ Bến, chợ Cầu, chợ Quán. Tên chợ cũng có thể gắn với mặt hàng chủ lực như chợ Dầu, chợ Gạo, chợ Trâu. Tên gọi dân dã giúp người dân dễ nhớ và định hình thương hiệu buôn bán. Quy ước dân gian về vị trí họp chợ thể hiện tri thức bản địa sâu sắc trong việc tận dụng thủy trình và đường bộ.

Hệ thống chợ Nam Định thế kỷ 19 phân chia thành nhiều cấp độ quy mô rõ rệt. Chợ làng phục vụ nhu cầu mua bán hàng ngày với quy mô nhỏ. Hàng hóa tại chợ làng chủ yếu là rau, cá, muối, gạo và nông cụ thô sơ. Chợ huyện và chợ phủ có quy mô lớn hơn, tập trung tại các trị sở hành chính. Các chợ này họp theo phiên định kỳ, thu hút hàng trăm tiểu thương từ nhiều vùng. Hàng hóa phong phú gồm vải vóc, gốm sứ, kim khí và gia súc lớn. Chợ phủ đóng vai trò trung tâm điều phối hàng hóa cho các chợ làng lân cận. Cơ sở vật chất của chợ cấp phủ, huyện được xây dựng kiên cố hơn với đình chợ, cầu chợ lợp ngói. Sự phân cấp quy mô phản ánh mạng lưới lưu thông hàng hóa nhiều tầng nấc, kết nối nhịp nhàng giữa các khu vực.

Chợ Rồng Nam Định và chợ Vị Hoàng là hai trung tâm thương mại lớn nhất tỉnh thời bấy giờ. Chợ Vị Hoàng nằm sát bờ sông Vị Hoàng, đón nhận nguồn hàng đường thủy dồi dào. Nơi đây tập trung các hiệu buôn lớn, xưởng thủ công và kho chứa ngũ cốc. Chợ Rồng Nam Định giữ vị trí trung tâm buôn bán sầm uất tại khu vực nội thành. Hàng hóa tại các chợ tỉnh rất phong phú, từ tơ lụa cao cấp đến hàng nhập khẩu. Các chợ này hoạt động liên tục các ngày trong tháng, không phụ thuộc vào chu kỳ phiên. Thương nhân khắp nơi đổ về giao dịch tạo không khí buôn bán nhộn nhịp. Sự thịnh vượng của chợ Rồng và chợ Vị Hoàng khẳng định vị thế đô thị Nam Định như trung tâm kinh tế thứ hai của Bắc Kỳ. Đây là đầu mối phân phối sản vật vùng duyên hải đi khắp các tỉnh phía Bắc.

Mô hình chợ phiên Bắc Kỳ chi phối nhịp điệu sinh hoạt kinh tế của nông thôn Nam Định. Mỗi chợ họp theo chu kỳ ngày cố định trong tháng, thường là các ngày âm lịch chẵn hoặc lẻ. Lịch họp chợ được sắp xếp xen kẽ giữa các làng lân cận để người mua kẻ bán tiện di chuyển. Hàng hóa trao đổi chia làm hai nhóm chính: nông sản thực phẩm và sản phẩm thủ công nghiệp. Lương thực như gạo nếp, ngô, khoai và thủy hải sản khô là mặt hàng phổ biến. Sản phẩm làng nghề gồm vải thô, tơ lụa, chiếu cói, đồ đan lát và nông cụ kim khí. Chợ phiên còn là nơi mua bán trâu bò phục vụ sức kéo cày bừa. Vào những ngày giáp Tết, phiên chợ trở nên đông đúc với hoa quả, trầu cau và đồ thờ cúng. Mô hình chợ phiên tạo nên cấu trúc kinh tế tuần hoàn, linh hoạt và gắn kết sâu sắc với đời sống nông nghiệp.

Thương nhân là nhân tố trung tâm thúc đẩy giao thương tại các chợ Nam Định. Lực lượng đông đảo nhất là phụ nữ nông thôn buôn bán nhỏ, bán hàng rong và bán chuyến. Họ đảm bảo hàng hóa luân chuyển đều đặn giữa hộ sản xuất và chợ phiên. Bên cạnh người bản địa, lực lượng thương nhân Hoa kiều Nam Định đóng vai trò rất quan trọng tại các phố thị và chợ lớn. Họ định cư dọc các tuyến phố buôn bán ven sông Đào và thành cổ. Hoa kiều làm chủ nhiều hiệu buôn tạp hóa, hiệu thuốc bắc, xưởng sản xuất dầu đèn và chế biến thực phẩm. Nhờ mạng lưới liên kết bang hội vững chắc và vốn lớn, họ chi phối nhiều nguồn hàng bán buôn giá trị cao. Sự kết hợp giữa tiểu thương người Việt và giới buôn Hoa kiều tạo nên bức tranh thương mại đa dạng, sôi động và giàu tính cạnh tranh.

Triều Nguyễn áp dụng nhiều biện pháp nhằm quản lý trật tự và khai thác nguồn thu từ chợ. Nhà nước thực hiện chính sách kinh tế thương nghiệp triều Nguyễn thông qua việc thu thuế chợ. Mức thu thuế được phân loại dựa trên quy mô chợ và loại hình hàng hóa bày bán. Quan phủ huyện giao khoán việc thu thuế cho các tuần đinh hoặc tư nhân nhận thầu. Người bán hàng trả khoản tiền nhỏ để đổi lấy chỗ ngồi và an ninh trật tự. Chính quyền nghiêm cấm quan lại và trùm chợ thu tiền quá mức quy định gây phiền hà cho dân. Tuy nhiên, tình trạng lạm thu vẫn diễn ra rải rác ở một số địa phương. Dù vậy, thuế chợ vẫn là nguồn thu ngân sách đáng kể cho chính quyền phong kiến. Hệ thống quy định này vừa giúp duy trì trật tự công cộng, vừa phản ánh quyền lực nhà nước tại các tụ điểm giao thương dân gian.

Mật độ chợ tại Nam Định vào nửa sau thế kỷ 19 thuộc nhóm cao nhất miền Bắc. Trung bình mỗi tổng hoặc cụm vài làng đều có ít nhất một điểm chợ. Các huyện đất bãi màu mỡ như Nam Chân, Mỹ Lộc, Vụ Bản có số lượng chợ dày đặc. Ngược lại, các vùng đầm lầy trũng thấp hoặc bãi bồi ven biển mới khai khẩn có ít chợ hơn. Khoảng cách giữa các chợ thường chỉ từ 2 đến 4 cây số, thuận tiện cho việc đi bộ gánh hàng. Sự phân bố không đồng đều này bắt nguồn từ lịch sử định cư và mức độ phát triển ngành nghề. Nơi nào thủ công nghiệp phồn vinh và nông nghiệp đa canh thì chợ họp càng đông đúc. Sự chênh lệch cũng thể hiện qua chủng loại hàng hóa giữa vùng ven biển nhiều muối cá và vùng đồng bằng nhiều ngũ cốc, hoa màu.

Vị trí lập chợ tại Nam Định gắn bó mật thiết với mạng lưới đường thủy tự nhiên. Hoạt động giao thương đường thủy sông Đào sông Hồng định hình các tụ điểm thương mại sầm uất. Đa số các chợ lớn đều nằm sát bến sông, ngã ba sông hoặc cửa lạch thông ra biển. Thuyền buôn từ thượng du xuôi về và từ biển ngược lên dễ dàng bốc dỡ hàng hóa. Bến chợ trở thành điểm trung chuyển quan trọng của các chuyến đò dọc, đò ngang. Người dân tận dụng bờ đê, bãi bồi ven sông làm mặt bằng họp chợ thông thoáng. Thủy triều và con nước quyết định thời điểm tàu thuyền cập bến trao đổi sản vật. Sự gắn kết hữu cơ giữa chợ và dòng sông giúp mở rộng bán kính ảnh hưởng của chợ ra ngoài địa giới tỉnh. Giao thông thủy là yếu tố sống còn duy trì sự phồn thịnh của các trung tâm buôn bán ven sông suốt thế kỷ 19.

Chợ tâm linh là nét văn hóa kinh tế đặc sắc của vùng đất Nam Định. Tiêu biểu nhất là chợ Viềng họp vào đầu xuân tại các huyện Vụ Bản và Nam Trực. Chợ chỉ họp mỗi năm một phiên, kết hợp mua bán với lễ bái đền chùa, lăng tẩm. Người dân đến chợ Viềng quan niệm mua may bán rủi, không đặt nặng mục tiêu kiếm lời. Hàng hóa trao đổi chủ yếu là cây giống, nông cụ sắt, đồ tế khí, đồ cổ và thịt bò thui. Không khí chợ gắn liền với lễ hội Phủ Dầy và các nghi thức tín ngưỡng thờ Mẫu. Ngoài chợ Viềng, nhiều chợ làng khác cũng họp vào dịp hội làng để phục vụ khách hành hương. Sự đan xen giữa hoạt động mua bán vật chất và sinh hoạt tâm linh tạo nên sức hút cộng đồng mãnh liệt. Mô hình này làm phong phú thêm đời sống tinh thần của cư dân nông nghiệp cổ truyền.

Chợ là cầu nối trực tiếp giữa khâu sản xuất và khâu tiêu dùng sản phẩm. Sự tồn tại của chợ khuyến khích người thợ thủ công nâng cao tay nghề và mở rộng quy mô xưởng. Sản phẩm dệt sợi, đúc đồng, chế biến nước mắm có nơi tiêu thụ ổn định để tái sản xuất. Chợ giải quyết đầu ra cho nông sản mùa vụ, giảm thiểu tình trạng dư thừa cục bộ. Chu kỳ lưu thông hàng hóa nhanh chóng làm gia tăng tích lũy tư bản nhỏ trong nhân dân. Mối liên hệ kinh tế giữa các vùng đồng bằng, duyên hải và vùng núi được củng cố thông qua các phiên chợ giao lưu. Nền kinh tế hàng hóa dần len lỏi vào các vùng nông thôn xa xôi, thay đổi tập quán sản xuất tự túc lâu đời. Chợ trở thành chiếc hàn thử biểu đo lường sức khỏe kinh tế và đời sống vật chất của nhân dân địa phương.

Sinh hoạt chợ góp phần làm biến đổi sâu sắc đời sống văn hóa xã hội nông thôn Nam Định. Chợ là nơi gặp gỡ, trò chuyện, giao duyên và tìm hiểu bạn đời của thanh niên nam nữ. Người dân đến chợ để nghe ngóng tin tức thời sự, chính sách mới từ triều đình và các vùng lân cận. Các trò chơi dân gian, hát chèo, múa rối thường biểu diễn cạnh khuôn viên chợ vào dịp lễ hội. Tính chất cởi mở của chợ giúp làm mềm hóa các quy ước làng xã khắt khe thời phong kiến. Phụ nữ khẳng định vai trò trụ cột kinh tế gia đình thông qua hoạt động buôn bán giỏi giang. Chợ còn là môi trường rèn luyện kỹ năng giao tiếp, ứng xử và giữ gìn chữ tín trong kinh doanh. Sự gắn kết cộng đồng qua các phiên chợ tạo nên tinh thần đoàn kết, tương trợ lẫn nhau giữa cư dân các thôn xóm.

Hoạt động thương mại tại các chợ trung tâm là động lực then chốt hình thành đô thị cổ Thành Nam thời Nguyễn. Sự phát triển vượt bậc của chợ Vị Hoàng và chợ Rồng kéo theo sự xuất hiện của các dãy phố buôn bán chuyên doanh. Khu vực phố cổ Nam Định hình thành với các phố Hàng Đồng, Hàng Nón, Hàng Tiện, Hàng Thao. Dân cư khắp nơi đổ về lập nghiệp, chuyển đổi từ làm nông sang làm thợ thủ công và tiểu thương. Cảng sông Nam Định đón nhận các tàu buôn quốc tế đến giao dịch ngũ cốc và vải sợi. Quá trình đô thị hóa diễn ra tự nhiên xung quanh hạt nhân các chợ lớn ven sông. Thành Nam nhanh chóng vươn lên thành đô thị thương mại sầm uất bậc nhất Bắc Kỳ chỉ sau Hà Nội. Di sản đô thị thương mại Nam Định thế kỷ 19 tiếp tục tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển của thành phố trong thời kỳ hiện đại.