Luận án tiến sĩ: Ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt - Nghiên cứu của Nguyễn Thị Liên, Đại học Huế

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC  NGUYỄN THỊ LIÊN ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC TRONG TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Huế, tháng 2 năm 2022 ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC  NGUYỄN THỊ LIÊN ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC TRONG TIẾNG VIỆT Ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 92 29 020 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1.TS Trương Thị Nhàn 2.TS Trần Văn Sáng Huế, tháng 2 năm 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình của riêng tôi. Các số liệu, kết quả thu được trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào. Tác giả luận án Nguyễn Thị Liên LỜI CẢM ƠN Tôi xin trân trọng cảm ơn Đại học Huế, quý thầy cô trường Đại học Khoa học Huế, khoa Ngữ văn trường Đại học Khoa học Huế đã tạo điều kiện học tập, giảng dạy, truyền đạt cho tôi những kiến thức về ngôn ngữ học. Đặc biệt, xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.

Trương Thị Nhàn, PGS. Trần Văn Sáng đã tận tình hướng dẫn, cho tôi những lời khuyên quý báu, giúp tôi hoàn thành luận án này. Đồng thời, tôi xin được cảm ơn gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã tạo điều kiện, giúp đỡ tôi cả về vật chất lẫn tinh thần trong suốt quá trình học tập và viết luận án. MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC BẢNG QUY ƯỚC CÁCH VIẾT TẮT DÙNG TRONG LUẬN ÁN DANH MỤC BẢNG DANH MỤC BIỂU ĐỒ DANH MỤC SƠ ĐỒ MỞ ĐẦU.

Lí do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp mới của luận án. Cấu trúc luận án. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

Tổng quan nghiên cứu về “màu sắc” trong ngôn ngữ. Trên thế giới. Tổng quan nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm màu sắc. Trên thế giới.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU. Một số khái niệm liên quan đến ẩn dụ ý niệm. Không gian tinh thần (mental space) và mô hình tri nhận (cognitive models). Tính nghiệm thân (embodiment).

Lược đồ hình ảnh (image schema). Lý thuyết ẩn dụ ý niệm. Khái niệm về ẩn dụ ý niệm. Cấu trúc của ẩn dụ ý niệm.

Phân loại ẩn dụ ý niệm. Một số vấn đề lý luận liên quan đến “màu sắc” và ADYN màu sắc trong ngôn ngữ. Khái niệm “màu sắc” và phạm trù màu sắc trong ngôn ngữ. Khái niệm ẩn dụ ý niệm màu sắc.

Những thuộc tính của màu sắc trong mô hình tri nhận nguồn. MÔ HÌNH CẤU TRÚC ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC TRONG TIẾNG VIỆT. SỰ CHỌN LỌC THUỘC TÍNH ĐIỂN DẠNG CỦA MÀU SẮC TRONG Ý NIỆM NGUỒN - ĐÍCH. Nhóm từ đơn tiết định danh màu.

Nhóm từ đơn tiết chỉ hoạt động của con người với màu sắc. Nhóm từ đa tiết biểu đạt màu, dạng thể liên quan đến màu sắc. Quan hệ tương ứng về thuộc tính giữa mô hình tri nhận nguồn và mô hình tri nhận đích với ý niệm màu sắc. THIẾT LẬP SỰ ÁNH XẠ CỦA MÔ HÌNH TRI NHẬN ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC TRONG TIẾNG VIỆT.

Sự ánh xạ của mô hình tri nhận ẩn dụ ý niệm con người. Sự ánh xạ thuộc tính sắc độ của miền nguồn màu sắc sang miền đích đối tượng thuộc miền ý niệm con người. Sự ánh xạ thuộc tính độ sáng của miền nguồn màu sắc sang miền đích con người. Sự ánh xạ thuộc tính tính nhiệt của miền nguồn màu sắc sang miền đích đặc điểm, tính chất của miền đích con người.

Sự ánh xạ thuộc tính độ sáng của màu sắc sang miền đích hoạt động xã hội của con người. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận ẩn dụ ý niệm màu sắc về đời sống xã hội và hiện tượng tự nhiên trong tiếng Việt. Sự ánh xạ thuộc tính độ sáng của miền nguồn màu sắc sang miền đích đối tượng thuộc miền ý niệm đời sống xã hội. Sự ánh xạ thuộc tính độ sáng, giá trị tri nhận của miền nguồn màu sắc sang miền đích tự nhiên.

ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC VỀ CON NGƯỜI TRONG TIẾNG VIỆT. MÔ HÌNH TRI NHẬN ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC VỀ CON NGƯỜI TRONG TIẾNG VIỆT. Sự ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích con người tâm lý, tình cảm, tinh thần. Ẩn dụ ý niệm CẢM XÚC CON NGƯỜI LÀ MÀU SẮC.

Ẩn dụ ý niệm TÌNH CẢM CON NGƯỜI LÀ MÀU SẮC. Sự ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích con người xã hội. Ẩn dụ ý niệm SỰ TƯƠNG TÁC CỦA CON NGƯỜI LÀ MÀU SẮC. Ẩn dụ ý niệm TƯ DUY LÀ MÀU SẮC.

Ẩn dụ ý niệm CUỘC ĐỜI LÀ MÀU SẮC. Sự ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích con người sinh học. Ẩn dụ ý niệm TUỔI TRẺ LÀ MÀU HỒNG/ MÀU XANH. Ẩn dụ ý niệm TUỔI GIÀ LÀ MÀU VÀNG.

Sự ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích con người tâm linh. Ẩn dụ ý niệm THỜI VẬN TỐT LÀ MÀU ĐỎ. Ẩn dụ ý niệm THỜI VẬN XẤU LÀ MÀU ĐEN/MÀU BẠC .101 CHƯƠNG 4 ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC VỀ ĐỜI SỐNG XÃ HỘI, HIỆN TƯỢNG TỰ NHIÊN TRONG TIẾNG VIỆT. MÔ HÌNH TRI NHẬN CỦA ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC VỀ ĐỜI SỐNG XÃ HỘI VÀ HIỆN TƯỢNG TỰ NHIÊN TRONG TIẾNG VIỆT.

Sự ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích đời sống xã hội. Ẩn dụ ý niệm màu sắc về lĩnh vực Kinh tế. Ẩn dụ ý niệm màu sắc về lĩnh vực Giáo dục. Ẩn dụ ý niệm màu sắc về lĩnh vực Chính trị - xã hội.

Ẩn dụ ý niệm màu sắc về khái niệm trừu tượng thuộc đời sống tinh thần, xã hội. Sự ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích hiện tượng tự nhiên. Ẩn dụ ý niệm THỜI GIAN LÀ MÀU SẮC. Ẩn dụ ý niệm SỰ VẬT LÀ MÀU SẮC.

132 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ. 135 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 136 PHỤ LỤC BẢNG QUY ƯỚC CÁCH VIẾT TẮT DÙNG TRONG LUẬN ÁN Viết tắt Viết đầy đủ AD Ẩn dụ ADYN Ẩn dụ ý niệm Đ Nguồn ngữ liệu trích từ Điển ĐSXH Đời sống xã hội HTTN Hiện tượng tự nhiên NNHTN Ngôn ngữ học tri nhận NXB Nhà xuất bản PTTT Phương tiện truyền thông TPVH Tác phẩm văn học Nguồn ngữ liệu trên các T Phương tiện truyền thông TĐ Từ điển V Nguồn ngữ liệu trích từ TPVH YN Ý niệm DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1: Biểu thức ngôn ngữ biểu đạt màu sắc trong tiếng Việt .2: Nhóm từ đa tiết biểu đạt màu sắc trong tiếng Việt. Sự chuyển di YN từ miền nguồn màu sắc đến những đích trong tiếng Việt.

Số lượng và tỉ lệ ẩn dụ theo ý niệm nguồn màu sắc trong tiếng Việt. Mô hình tri nhận tổng loại ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt. Số lượng và tỉ lệ ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt. Số lượng và tỉ lệ ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt.

Số lượng và tỉ lệ ẩn dụ ý niệm màu sắc về con người trong tiếng Việt. Mô hình và tỉ lệ ẩn dụ ý niệm màu sắc về con người trong tiếng Việt. Sự ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích tình yêu trong tiếng Việt. Sự ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích cuộc đời trong tiếng Việt.

Thuộc tính tương ứng giữa miền nguồn màu xanh/hồng và miền đích Tuổi trẻ/sinh lực con người. Thuộc tính tương ứng giữa miền nguồn màu đỏ và miền đích thời vận. Số lượng và tỉ lệ ẩn dụ ý niệm về đời sống xã hội, hiện tượng tự nhiên 103 trong tiếng Việt. Mô hình và tỉ lệ Ẩn dụ ý niệm màu sắc về đời sống xã hội, hiện tượng tự nhiên trong tiếng Việt.

Thuộc tính tương ứng giữa miền nguồn màu đen/xám và miền đích .112 sự trì trệ/suy giảm của nền kinh tế. Thuộc tính tương ứng giữa miền nguồn xanh và miền đích sự phát triển, trường tồn của sáng tạo nghệ thuật .121 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 2. Biểu đồ so sánh các quá trình chuyển di ý niệm màu sắc. Tỉ lệ ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích khác trong tiếng Việt.

Tỉ lệ ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích con người. Sơ đồ ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích con người tâm lí, tình cảm, tinh thần. Sơ đồ ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến miền đích Tình yêu. 3 Sơ đồ ánh xạ từ miền nguồn màu đen/xám đến miền đích cuộc đời.

Lí do chọn đề tài Phát triển từ những năm 1980 đến nay, lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận (NNHTN) đã và đang tiếp tục được đón nhận như một nền tảng khoa học giàu năng lực giải thích, hữu ích cho việc nhận thức và lý giải các phạm trù thế giới thông qua hệ thống các ý niệm (YN) được nghiệm thân trong ngôn ngữ. Sự soi rọi của NNHTN theo hướng “nghiên cứu ngôn ngữ trên cơ sở vốn kinh nghiệm và cảm thụ của con người về thế giới khách quan cũng như cách thức con người tri giác và ý niệm hóa các sự vật của thế giới khách quan đó” [7; tr.279] đã mở ra đường hướng mới trong nghiên cứu ẩn dụ (AD). Theo đó, ẩn dụ ý niệm (ADYN) được nhìn nhận là cách con người suy nghĩ, hiểu biết thế giới xung quanh thông qua hệ thống YN, chứ không chỉ là cách thức diễn đạt ngôn ngữ. Với vai trò là một hình thức tư duy, ADYN đem lại “sự mở mang kiến thức, cung cấp sự hiểu biết về một đối tượng này thông qua sự hiểu biết về một đối tượng khác đã biết” [7; tr.324], nhờ đó con người nhận thức và giải thích thế giới rõ ràng, cụ thể hơn.

Một cách tự nhiên, “ẩn dụ thâm nhập khắp trong cuộc sống hàng ngày, không chỉ trong ngôn ngữ mà còn cả trong tư duy và hành động” [162; tr. Trong quá trình nhận thức và tư duy, con người nói chung và người Việt nói riêng đã sử dụng ADYN như một phương tiện hữu hiệu để tri nhận thế giới thông qua các phạm trù tri nhận. Theo đó, cùng với hàng loạt các phạm trù cơ bản khác trong phân loại, ý niệm hóa thế giới như phạm trù đồ vật, phạm trù thực vật, phạm trù lửa, v.