Luận án: Ẩn dụ ngữ pháp tiếng Anh góc nhìn chức năng, liên hệ Việt

- ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ******** ẨN DỤ NGỮ PHÁP TRONG TIẾNG ANH TỪ GÓC NHÌN NGỮ PHÁP CHỨC NĂNG (LIÊN HỆ VỚI TIẾNG VIỆT) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Đà Nẵng- 2024 ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ******* GIÃ THỊ TUYẾT NHUNG ẨN DỤ NGỮ PHÁP TRONG TIẾNG ANH TỪ GÓC NHÌN NGỮ PHÁP CHỨC NĂNG (LIÊN HỆ VỚI TIẾNG VIỆT) Chuyên ngành : Ngôn ngữ học Mã ngành : 9229020 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. PHAN VĂN HÒA Đà Nẵng- Năm 2024 i LỜI CAM ĐOAN ` Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các vấn đề được nghiên cứu, phân tích, mô tả và tổng kết trong luận án này là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Ngày 11 tháng 7 năm 2024 Nghiên cứu sinh Giã Thị Tuyết Nhung ii LỜI CẢM ƠN Trải qua thời gian dài học tập và nghiên cứu miệt mài, tôi đã hoàn thành xong luận án Tiến sĩ ngôn ngữ học.

Trong quá trình học tập, nghiên cứu tôi đã nhận được sự hướng dẫn, giúp đỡ, động viên tận tình của Thầy, Cô, đồng nghiệp, gia đình và bạn bè. Tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Trần Văn Sáng luôn động viên nhắc nhở và cho những ý kiến quý báu trong quá trình làm luận án. Đặc biệt, với tình cảm chân thành, tôi xin bày tỏ sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Phan Văn Hòa đã tận tình hướng dẫn, định hướng nghiên cứu, chia sẻ tài liệu, đôn đốc tiến trình và điều chỉnh kịp thời những hạn chế trong nghiên cứu. Tôi trân trọng cảm ơn quý Thầy Cô trong hội đồng các chuyên đề, seminar, hội đồng cơ sở đã có những ý kiến đóng góp vô cùng quý báu để luận án được hoàn thiện hơn.

Với lòng kính trọng, tôi xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến quý lãnh đạo trường Đại học sư phạm - Đại học Đà Nẵng, quý Thầy Cô giảng dạy các chuyên đề cũng như các Thầy Cô ở khoa, phòng chức năng, đã tạo điều kiện để tôi bảo vệ luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn đến quý lãnh đạo, tổ tiếng Anh và quý Thầy Cô trường THPT Trường Chinh đã luôn tạo điều kiện để tôi tham gia học tập đầy đủ và hoàn thành luận án. Tôi xin tỏ lòng biết ơn đến quý lãnh đạo, quý Thầy Cô trường Đại học Ngoại Ngữ - Đại học Đà Nẵng đã luôn động viên, khích lệ tôi từ khi tôi học thạc sĩ đến nay. Tôi chân thành cảm ơn các Thầy, Cô, đồng nghiệp và bạn bè đã hướng dẫn, giúp đỡ, cộng tác, hỗ trợ tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận án.

Tôi xin tri ân sâu sắc sự khích lệ, hỗ trợ từ Ba Mẹ, gia đình, người thân đã dành cho tôi trong suốt quá trình công tác, học tập và nghiên cứu. Chắc chắn trong luận án còn nhiều thiếu sót, tôi kính mong nhận được sự chỉ dẫn, góp ý, giúp đỡ của quý Thầy, Cô để hoàn thiện hơn. Xin chân thành cảm ơn! Đà Nẵng, ngày 11 tháng 7 năm 2024 iii TRANG THÔNG TIN LUẬN ÁN TIẾN SĨ Tên đề tài: Ẩn dụ ngữ pháp trong tiếng Anh từ góc nhìn ngữ pháp chức năng (liên hệ với tiếng việt) Ngành: Ngôn ngữ học Họ và tên NCS: Giã Thị Tuyết Nhung Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phan Văn Hòa Cơ sở đào tạo: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng Tóm tắt: Hiện nay ngôn ngữ học trên thế giới đã phát hiện nhiều lĩnh vực mới trong nghiên cứu và ứng dụng trong đó có Ẩn dụ ngữ pháp. Đề tài luận án “Ẩn dụ ngữ pháp trong tiếng Anh từ góc nhìn ngữ pháp chức năng (liên hệ với tiếng Việt)” nhằm khám phá cách thức tổ chức của diễn đạt ẩn dụ ngữ pháp trong tiếng Anh liên hệ đến tiếng Việt.

Halliday [99] tiếp tục khẳng định rằng ngôn ngữ là nguồn lực tạo nghĩa và ngôn ngữ cũng là nguồn lực đầy tiềm năng lựa chọn các phương thức diễn đạt nghĩa để phù hợp với ngữ cảnh phát ngôn. Quả vậy, mối quan hệ giữa hai bình diện ngữ nghĩa và ngữ pháp- từ vựng là mối quan hệ tạo nghĩa và diễn đạt nghĩa ở bình diện ngôn cảnh. Cụ thể hơn nữa, do có sự chi phối của ngữ cảnh nên cùng một ý nghĩa có thể có nhiều cách diễn đạt khác nhau. Chính vì thế, ngôn ngữ học chức năng hệ thống chỉ rõ rằng 3 siêu chức năng gồm: Siêu chức năng kinh nghiệm, siêu chức năng liên nhân và siêu chức năng văn bản là ba tuyến nghĩa nền tảng để tạo nghĩa, tạo lời và giao tiếp.

Trên cơ sở đó, luận án xây dựng các phương thức diễn đạt trong môi trường ngữ pháp qua các cơ chế như sau: Cơ chế danh hóa và phi danh hóa đối với Ẩn dụ ngữ pháp tư tưởng, cơ chế chuyển đổi chức năng lời nói đối với Ẩn dụ thức, cơ chế chuyển hóa nhóm động từ tình thái và cơ chế phóng chiếu đối với Ẩn dụ tình thái, và cuối cùng là cơ chế kết nối đối với Ẩn dụ ngữ pháp văn bản. Để thực hiện được các mục đích và nhiệm vụ như vậy, về mặt phương pháp, luận án đã thu thập 1337 mẫu diễn đạt ẩn dụ ngữ pháp từ thể loại văn bản khoa học, văn bản chính luận và văn bản văn chương trong tiếng Anh và trong tiếng Việt. Hai phương pháp chính được sử dụng là (1) phương pháp mô tả, (2) phương pháp định tính và định lượng. Ngoài ra, thủ pháp so iv sánh và đối chiếu cũng được sử dụng ở những mức độ khác nhau trong quá trình liên hệ với tiếng Việt nhằm rút ra những điểm giống nhau và khác nhau cơ bản trong các phương thức diễn đạt; thủ pháp cải biến cũng được sử dụng trong diễn đạt ẩn dụ.

Luận án đã khảo sát, thu thập, mô tả, phân tích, so sánh các mẫu trong tiếng Anh và tiếng Việt trong từng loại ẩn dụ ngữ pháp và thu được những kết quả sau: (1) Luận án chứng minh được rằng ba loại Ẩn dụ ngữ pháp đều xuất hiện trong văn bản khoa học, văn bản chính luận và văn bản văn chương (gồm nhật ký, hồi ký và tiểu thuyết) trong tiếng Anh và tiếng Việt với sự đa dạng về phương thức diễn đạt và phong phú về tần số xuất hiện. Trong Ẩn dụ ngữ pháp tư tưởng, luận án chỉ ra rằng khuynh hướng diễn đạt chủ yếu là “giảm cấp”, và luận án đã xây dựng được 3 phương thức diễn đạt qua danh hóa và 3 phương thức diễn đạt qua phi danh hóa trong tiếng Anh và tiếng Việt; danh hóa được xem là nguồn lực chính để tạo nên Ẩn dụ ngữ pháp tư tưởng trong cả hai ngôn ngữ. Trong tiếng Việt, hệ thống từ chức năng phong phú, một số từ chức năng hàm chứa cả sắc thái, thái độ của chủ thể lập ngôn. Trong Ẩn dụ ngữ pháp liên nhân, luận án khẳng định khuynh hướng chủ yếu là “tăng cấp”.

Luận án đã hệ thống hóa được hai phương thức diễn đạt trong ẩn dụ tình thái và bốn phương thức diễn đạt trong ẩn dụ thức trong tiếng Anh và tiếng Việt. Đối với Ẩn dụ tình thái, phương thức diễn đạt chủ yếu được nhận diện qua mệnh đề phóng chiếu nhằm diễn đạt các ý nghĩa tình thái chủ quan và khách quan. Đối với Ẩn dụ thức, chuyển đổi chức năng lời nói với cấu trúc nghĩa của hệ thống câu hỏi, câu tường thuật, câu cảm thán và câu mệnh lệnh cũng được phân biệt rõ giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Đối với Ẩn dụ ngữ pháp văn bản, luận án khảo sát được bốn phương thức diễn đạt gồm tổ chức bên trong và bên ngoài văn bản, chuyển đổi kép, cấu trúc- phi cấu trúc và yếu tố nối trong tiếng Anh và tiếng Việt.

Các loại Ẩn dụ ngữ pháp có thể xuất hiện chồng lắp trong văn bản (2) Luận án đưa ra một số ứng dụng của Ẩn dụ ngữ pháp trong nghiên cứu và giáo dục ngôn ngữ đồng thời nêu ra một số hạn chế của luận án, chẳng hạn: luận án chưa so sánh, đối chiếu sâu từng loại Ẩn dụ ngữ pháp xuất hiện trong các loại văn bản, đồng thời việc đối chiếu sâu từng phương thức diễn đạt giữa hai ngôn ngữ. (3) Dựa vào tính cấp thiết nghiên cứu Ẩn dụ ngữ pháp ở Việt Nam trong nghiên cứu và giảng dạy, luận án đề xuất Ẩn dụ ngữ pháp cần được nghiên cứu sâu hơn trong v tiếng Anh và tiếng Việt. Trên cơ sở những kết quả của luận án đã đạt được về mặt lý luận cũng như về mặt thực tiễn, có thể nói đây là luận án đầu tiên nghiên cứu một cách có hệ thống ba loại ẩn dụ ngữ pháp trong tiếng Anh liên hệ với tiếng Việt với hy vọng góp phần vào quá trình nghiên cứu sâu hơn về các loại Ẩn dụ ngữ pháp- một lĩnh vực mới với rất nhiều hứa hẹn trong ứng dụng vào nghiên cứu cũng như giảng dạy ngôn ngữ. INFORMATION PAGE OF DOCTORAL THESIS Name of thesis: Grammatical Metaphors in English from Systemic Functional Linguistics (relating to Vietnamese) Major: Linguistics Full name of PhD student: Gia Thi Tuyet Nhung Supervisors: Associate-Prof.

Phan Van Hoa Training institution: University of Science and Education - University of Da Nang Abstract: Currently, linguistics in the world has discovered many new fields in research and application, including Grammatical Metaphor. The topic of the thesis "Grammatical Metaphors in English from Systemic Functional Linguistics (relating to Vietnamese)" aims to discover the organization of grammatical metaphor expressions in English and relate this mechanism to Vietnamese. Halliday [99] continues to assert that language is a resource for creating meaning, and language is also a potential resource for choosing modes of meaning expression to match the utterance context. Indeed, the relationship between the two aspects of semantics and lexicogrammar is the relationship of creating meaning and expressing meaning at the level of context.

More specifically, due to the influence of context, the same meaning can have many different expressions. Therefore, systemic functional linguistics clearly shows that the experiential, interpersonal, and textual metafunctions are the three fundamental lines of meaning for meaning creation, speech generation, and communication. On that basis, the thesis builds expressing modes in the grammatical vi environment through the following mechanisms: The mechanism of nominalization and non- nominalization for Ideational Grammatical Metaphor, the mechanism of speech-function transformation for Metaphor of Mood, the mechanism of modal verb group transformation and the projecting mechanism of mental processes for Metaphor of Modality, and finally, the texturing mechanism for Textual Grammatical Metaphor. In order to accomplish such purposes and tasks, methodically, the thesis has collected 1337 samples of grammatical metaphor expressions from three genres of scientific texts, publicism texts and literary texts in English and in Vietnamese.

The two main methods used are (1) descriptive method, (2) qualitative and quantitative method.