Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học: Thời trong tiếng Nhật và biểu hiện tương đương trong tiếng Việt - Vũ Thúy Nga

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện. Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án này là hoàn toàn trung thực, khách quan, nghiêm túc và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Vũ Thúy Nga MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI.

MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. NGỮ LIỆU NGHIÊN CỨU.

ĐÓNG GÓP MỚI VỀ KHOA HỌC CỦA LUẬN ÁN. Ý NGHĨA LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN. 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN PHỤC VỤ NGHIÊN CỨU.

TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu thời trên thế giới nói chung. Tình hình nghiên cứu thời tại Nhật Bản. Tình hình nghiên cứu thời tại Việt Nam.

CƠ SỞ LÝ LUẬN PHỤC VỤ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN. Biểu hiện thời gian và phạm trù Thời. Phạm trù thời nói chung và quan điểm làm việc của luận án. Phạm trù thời trong mối quan hệ với thể và tình thái.

Những vấn đề đối chiếu và dịch thuật liên quan đến đề tài nghiên cứu. THỜI TRONG TIẾNG NHẬT. Sự đối lập lưỡng phân và phạm vi biểu hiện thời trong tiếng Nhật. Thời tuyệt đối và thời tương đối.

39 CHƢƠNG 2 PHÂN TÍCH BIỂU HIỆN CỦA THỜI TIẾNG NHẬT TỪ GÓC ĐỘ HÌNH THÁI VÀ NGỮ NGHĨA. PHÂN TÍCH BIỂU HIỆN CỦA THỜI TIẾNG NHẬT TỪ GÓC ĐỘ HÌNH THÁI CỦA VỊ TỪ 42 2. Biểu hiện của thời tuyệt đối. Biểu hiện của thời tương đối.

PHÂN TÍCH BIỂU HIỆN NGỮ NGHĨA CỦA THỜI TIẾNG NHẬT TỪ GÓC ĐỘ TÍNH CHẤT CỦA VỊ NGỮ. Biểu hiện ngữ nghĩa của thời trong vị ngữ trạng thái. Biểu hiện ngữ nghĩa của thời trong vị ngữ hành động. PHÂN TÍCH BIỂU HIỆN NGỮ NGHĨA CỦA THỜI TIẾNG NHẬT TRONG CẤU TRÚC CÚ PHÁP CÓ/ VẮNG (T) TRONG QUAN HỆ TƢƠNG TÁC VỚI (Pht).

Biểu hiện của thời trong cấu trúc câu không có (T). Biểu hiện của thời trong cấu trúc câu có chứa (T). Biểu hiện ngữ nghĩa của thời trong cấu trúc câu có chứa phó từ liên quan đến yếu tố thời gian. Mối liên hệ giữa (T) và (Pht) trong cấu trúc câu ghép.

81 CHƢƠNG 3 PHÂN TÍCH BIỂU ĐẠT CỦA THỜI TIẾNG NHẬT QUA ĐỐI CHIẾU VỚI CÁCH BIỂU ĐẠT THỜI GIAN TƢƠNG ỨNG TRONG TIẾNG VIỆT TRÊN CỨ LIỆU DỊCH NHẬT - VIỆT VÀ VIỆT - NHẬT. PHÂN TÍCH BIỂU ĐẠT THỜI TIẾNG NHẬT QUA CÁC BIỂU ĐẠT TƢƠNG ỨNG TRONG TIẾNG VIỆT TRÊN CỨ LIỆU DỊCH NHẬT - VIỆT. Đối chiếu thời tuyệt đối tiếng Nhật với các biểu hiện tương đương trong tiếng Việt trên cứ liệu dịch Nhật - Việt. Xem xét thời tương đối và các biểu đạt tương đương trong tiếng Việt trên cứ liệu dịch Nhật - Việt.

PHÂN TÍCH BIỂU ĐẠT THỜI TIẾNG NHẬT QUA CÁC BIỂU ĐẠT TƢƠNG ỨNG TRONG TIẾNG VIỆT TRÊN CỨ LIỆU DỊCH VIỆT - NHẬT. Xem xét các phát ngôn không có yếu tố (T) và (P) trong tiếng Việt được dịch sang tiếng Nhật. Xem xét các phát ngôn có chứa các yếu tố ngữ pháp biểu hiện thời gian (P) được dịch sang tiếng Nhật. 123 CHƢƠNG 4 KHẢO SÁT CÁCH NẮM BẮT VÀ SỬ DỤNG THỜI TRONG TIẾNG NHẬT CỦA SINH VIÊN VIỆT NAM - ĐỀ XUẤT LƢU Ý TRONG DẠY VÀ HỌC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN THỜI.

XEM XÉT CÁCH NẮM BẮT VÀ SỬ DỤNG THỜI TIẾNG NHẬT QUA KHẢO SÁT VĂN BẢN DỊCH CỦA SINH VIÊN. Khảo sát lần thứ nhất. Phân tích kết quả khảo sát lần thứ nhất. Khảo sát lần thứ hai.

Phân tích kết quả khảo sát lần thứ hai. ĐỀ XUẤT MỘT SỐ LƢU Ý TRONG DẠY - HỌC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN THỜI. Thực trạng công tác giảng dạy tiếng Nhật có liên quan đến thời. Một số lưu ý trong dạy - học liên quan đến thời cho sinh viên Việt Nam.

148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN CỦA TÁC GIẢ. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 DANH MỤC KÍ HIỆU VIẾT TẮT CÁC THUẬT NGỮ Ký hiệu Ý nghĩa biểu thị (P) Phó từ ngữ pháp chỉ thời gian (Pht) Phó từ chỉ tần suất, mức độ (T) Trạng từ chỉ thời gian C-P Chính - phụ DT Danh từ ĐT Động từ Mđc Mệnh đề chính Mđp Mệnh đề phụ PQK Phi quá khứ PQK TĐ Phi quá khứ tuyệt đối PQK tđ Phi quá khứ tƣơng đối QK Quá khứ QK TĐ Quá khứ tuyệt đối QK tđ Quá khứ tƣơng đối Thời TĐ Thời tuyệt đối Thời Tđ Thời tƣơng đối TT Tính từ VNĐT Vị ngữ động từ VNTT Vị ngữ tính từ DANH MỤC KÍ HIỆU VIẾT TẮT NGUỒN NGỮ LIỆU KHẢO SÁT Ký hiệu Tên ngữ liệu C Tác phẩm tiếng Nhật 『コインロッカー・ベイビーズ』―Những đứa trẻ bị bỏ rơi trong tủ gửi đồ‖ CH Tác phẩm tiếng Nhật 『注文の多い料理店』―Quán ăn mè nheo lắm chuyện‖ D Tác phẩm tiếng Việt ―Dây neo trần gian‖『この世との絆』 G Tác phẩm tiếng Việt ―Gió lạnh đầu mùa‖ 『季節初めの北風』 H Tác phẩm tiếng Việt ―Hai đứa trẻ‖ 『二人の子供』 K Bài báo nghiên cứu tiếng Nhật「ベトナム国における橋梁マネジ メントシステムの適用と課題」―Áp dụng hệ thống quản lý cầu đường ở Việt Nam và những vấn đề‖ N Tác phẩm tiếng Việt ―Nắng trong vƣờn‖『農園の日差し』 Nđ Tác phẩm tiếng Việt ―Ngƣời đầm‖ 『フランス婦人』 Ns.1 Bản tin tiếng Nhật 1『オバマ大統領が折った折り鶴きょうから 公開』 ―Từ hôm nay sẽ trưng bày những con hạc giấy mà tổng thống Obama gấp‖ Ns.2 Bản tin tiếng Nhật 2『世界が注目！日本生まれの帽子手帳』 ―Thu hút thế giới! Cuốn sổ tay bà mẹ và trẻ sơ sinh của Nhật Bản‖ Ns.3 Bản tin tiếng Nhật 3『ＴＰＰ ロシアは米中心の経済圏に警戒 感』 ―TPP Nga cảnh báo vùng kinh tế với trung tâm là Hoa Kì‖ Ns.4 Bản tin tiếng Nhật 4『村上春樹さんのファンが集まり発表を待 つ』 ―Người hâm mộ nhà văn Mưrakami Haruki tập trung chờ công bố giải thưởng của tác giả‖ Ns.5 Bản tin tiếng Nhật 5『ＪＩＣＡ新理事長「ＯＤＡ 柔軟化する 」』 ―Chủ tịch Jica「 Cần linh hoạt với nguồn vốn ODA」‖ S Chuyên luận tiếng Nhật『知らなきゃ恥ずかしい日本文化』 ―Văn hóa Nhật – Những điều không thể không biết‖ Y Tác phẩm tiếng Nhật『藪の中』―Bốn bề bờ bụi‖ DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN Bảng Tên bảng Trang 1.1 Dạng thức biến đổi vĩ tố trong tiếng Nhật (theo chức năng 29 biểu đạt) 1.2 Dạng ―ru‖ và dạng ―ta‖ ở thời tuyệt đối 31 1.3 Mối quan hệ giữa thời và thể trong tiếng Nhật 36 1.4 Phân bậc các cấp độ biểu hiện thể trong tiếng Nhật 36 1.5 Cấu trúc vị ngữ của câu tiếng Nhật gồm thời, thể, tình thái 37 2.1 Biểu hiện thời trong tiếng Nhật từ góc độ hình thái 42 2.2 Tỉ lệ vị ngữ biểu hiện thời ở động từ, tính từ và hệ từ trong 42 ngữ liệu 2.3 Tỉ lệ thời tuyệt đối, thời tƣơng đối trong ngữ liệu 43 2.4 Vị ngữ biểu hiện thời trong câu đơn/ câu ghép không có (T) 65 và có (T) 3.1 Biểu hiện thời tuyệt đối không có (T) dịch sang tiếng Việt 92 3.2 Biểu hiện thời tuyệt đối có (T) dịch sang tiếng Việt 100 3.3 Biểu hiện thời tƣơng đối không có (T) dịch sang tiếng Việt 106 3.4 Biểu hiện thời tƣơng đối có (T) đƣợc dịch sang tiếng Việt 110 3.5 Biểu hiện đối ứng giữa ―đã‖ với cấu trúc ngữ pháp trong 117 tiếng Nhật 3.6 Biểu hiện đối ứng giữa ―vẫn‖ với các cấu trúc ngữ pháp trong 119 tiếng Nhật 3.7 Biểu hiện đối ứng giữa ―đang‖ với các cấu trúc ngữ pháp 121 trong tiếng Nhật 3.8 Biểu hiện đối ứng giữa ―sẽ, sắp‖ với các cấu trúc ngữ pháp 122 trong tiếng Nhật DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ TRONG LUẬN ÁN Biểu đồ Tên biểu đồ Trang 3.1 Tỉ lệ thời tuyệt đối không có (T) trong tiếng Nhật dịch sang 91 tiếng Việt 3.2 Tỉ lệ thời tuyệt đối có (T) trong tiếng Nhật dịch sang tiếng 100 Việt 3.3 Tỉ lệ biểu hiện thời gian trong tiếng Việt dịch sang tiếng Nhật 122 MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Những năm gần đây, trong xu thế hội nhập toàn cầu và đặc biệt, trong sự phát triển mạnh mẽ quan hệ hợp tác giữa Việt Nam và Nhật Bản, công tác nghiên cứu, giảng dạy tiếng Nhật tại Việt Nam ngày càng đƣợc phát triển theo hƣớng mở rộng và chuyên sâu.

Các nội dung liên quan đến ngữ pháp, từ vựng v. của tiếng Nhật cũng đã bắt đầu đƣợc chú ý nghiên cứu sâu sắc hơn cả từ góc độ lí luận đến thực tế hành chức. Tuy nhiên, cũng còn nhiều vấn đề cần phải tiếp tục nghiên cứu một cách thấu đáo và toàn diện hơn. Nghiên cứu thời trong tiếng Nhật là một sự tiếp tục bổ sung nhằm đáp ứng tính cấp thiết đặt ra cho công tác nghiên cứu, giảng dạy tiếng Nhật tại Việt Nam trong bối cảnh phát triển của xã hội.

Thời đƣợc coi là một phạm trù ngữ pháp trong nhiều ngôn ngữ và là mảng đề tài thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu nổi tiếng trên thế giới. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc hiểu và sử dụng đúng thời sẽ giúp cho việc lý giải và xử lý các tài liệu, văn bản đảm bảo tính logic chặt chẽ và nâng cao hiệu quả sử dụng ngôn ngữ. Trong tiếng Nhật, thời đƣợc khẳng định là một phạm trù ngữ pháp cơ bản và quan trọng. Đã có rất nhiều nghiên cứu của các nhà Nhật ngữ về thời trong tiếng Nhật, hơn nữa, cũng có những nghiên cứu đối chiếu giữa thời trong tiếng Nhật với các biểu hiện thời gian trong các ngôn ngữ khác nhƣ tiếng Anh, tiếng Trung, tiếng Hàn v.

Tuy nhiên, tại Việt Nam, các kết quả nghiên cứu về thời trong tiếng Nhật hầu nhƣ chƣa đƣợc biết đến, đặc biệt, có thể thấy, đến thời điểm hiện tại, ở Nhật Bản cũng nhƣ tại Việt Nam, vẫn chƣa có một nghiên cứu đối chiếu nào liên quan đến thời giữa tiếng Nhật và tiếng Việt đƣợc thực hiện. Tiếng Việt thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập, một loại hình ngôn ngữ không sử dụng thời nhƣ một ngữ pháp bắt buộc. Do đó, với ngƣời Việt, việc hiểu và sử dụng tốt thời trong tiếng Nhật - một loại hình ngôn ngữ chắp dính hoàn toàn khác biệt là một khó khăn không hề nhỏ. Để giúp ngƣời Việt có thể hiểu và vận dụng đúng thời tiếng Nhật hay giúp ngƣời Nhật nắm bắt đƣợc các biểu đạt thời gian trong ngôn ngữ không bị ngữ pháp hóa về thời nhƣ tiếng Việt đòi hỏi cần có những nghiên cứu về mặt lý 1 luận và đối chiếu của các nhà nghiên cứu, giảng dạy ở cả hai ngôn ngữ tiếng Nhật và tiếng Việt.

Với những lí do trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đối chiếu ―Thời trong tiếng Nhật và các biểu hiện tương đương trong tiếng Việt‖ làm đề tài nghiên cứu của luận án.