Câu cảm thán tiếng Việt: Hình thức, ngữ nghĩa, ngữ dụng - Luận án TS Nguyễn Thị Hồng Ngọc

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ HỒNG NGỌC CÂU CẢM THÁN TRONG TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Hà Nội - 2004 1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ HỒNG NGỌC CÂU CẢM THÁN TRONG TIẾNG VIỆT Chuyên ngành : Lý luận ngôn ngữ Mã số : 5. 08 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. LÝ TOÀN THẮNG Hà Nội - 2004 2 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ HỒNG NGỌC CÂU CẢM THÁN TRONG TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Hà Nội - 2004 1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ HỒNG NGỌC CÂU CẢM THÁN TRONG TIẾNG VIỆT Chuyên ngành : Lý luận ngôn ngữ Mã số : 5. 08 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.

LÝ TOÀN THẮNG Hà Nội - 2004 2 MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 9 I. Lý do chọn đề tài 9 II. Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11 III. Phương pháp nghiên cứu 14 IV.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 14 V. Cái mới của luận án 15 VI. Cơ cấu của luận án 16 CHƢƠNG I TỔNG QUAN 18 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 18 1.

Những khái niệm lý thuyết cơ bản liên quan đến đề tài 25 1. Tiểu kết chương. 36 CHƢƠNG II NHỮNG ĐẶC ĐIỂM VỀ HÌNH THỨC CỦA CÂU CẢM THÁN TRONG TIẾNG VIỆT 38 2. Các đặc điểm về hình thức 38 2.

Các phương tiện biểu thị cảm thán trong câu cảm thán tiếng Việt 38 2. Từ cảm thán 38 a/ Vai trò của từ cảm thán trong việc tạo lập câu cảm thán 38 b/ Phân loại từ cảm thán trong tiếng Việt 42 c/ Mô tả vị trí, cách dùng từ cảm thán trong câu cảm thán 43 2. Các phương tiện biểu thị cảm thán khác 54 a/ Các thực từ biểu thị ý cảm thán 54 b/ Các phó từ biểu thị ý cảm thán 61 c/ Trợ từ biểu thị ý cảm thán 67 4 d/ Kết từ biểu thị ý cảm thán 71 e/ Một số từ dùng để gọi- đáp biểu thị ý cảm thán 73 g/ Các từ tục, ngữ tục biểu thị ý cảm thán 77 h/ Ngữ cảm thán 81 i/ Ngữ phủ định đặc biệt biểu thị ý cảm thán 86 k/ Một số hình thức hỏi biểu thị ý cảm thán 88 2. Ngữ điệu cảm thán 96 2.

Trật tự từ 101 2. Cấu trúc cú pháp của câu cảm thán tiếng Việt 110 2. Phân loại câu cảm thán tiếng Việt theo cấu trúc cú pháp 110 2. Phân tích cấu trúc cú pháp của câu cảm thán tiếng Việt 111 a/ Kiểu loại 1: Câu cảm thán không có nòng cốt câu 111 b/ Kiểu loại 2: Câu cảm thán dùng từ cảm thán với cấu trúc câu: "Từ cảm thán + NCC" 114 c/ Kiểu loại 3: Câu cảm thán có cấu trúc: "YCT + NCC" 116 d/ Kiểu loại 4: Câu cảm thán có cấu trúc: "NCC + Y CT" 118 e/ Kiểu loại 5: Câu cảm thán có yếu tố cảm thán xen vào giữa nòng cốt câu 119 g/ Kiểu loại 6: Câu cảm thán có yếu tố cảm thán nằm trong thành phần câu ghép.

Tiểu kết chương 121 CHƢƠNG III CÂU CẢM THÁN - NHÌN TỪ GÓC ĐỘ NGỮ NGHĨA VÀ NGỮ DỤNG 126 3. Vài nét mở đầu 126 3. Một số nét về lý thuyết tam phân trong ngôn ngữ học hiện đại 126 3.Sự cần thiết phải xem xét câu cảm thán từ góc độ ngữ nghĩa, 5 ngữ dụng. Một số vấn đề về câu cảm thán nhìn từ góc độ ngữ nghĩa và ngữ dụng.

Câu cảm thán - nhìn từ góc độ ngữ nghĩa 130 3. Mối quan hệ giữa cấu trúc cú pháp và cấu trúc ngữ nghĩa của câu cảm thán 130 3. Mối quan hệ tương ứng (đối xứng) 132 3. Mối quan hệ không tương ứng (phi đối xứng) 135 3.

Các cung bậc sắc thái tình cảm khác nhau thể hiện qua câu cảm thán 138 3. Câu cảm thán - nhìn từ góc độ ngữ dụng 146 3. Các cặp đối lập tương ứng trong cảm thán 147 3. Cảm thán hiển ngôn và cảm thán hàm ngôn 147 3.

Cảm thán chân và cảm thán nguỵ (cảm thán thật và cảm thán giả) 153 3. Cảm thán hướng nội và cảm thán hướng ngoại 157 3. Cảm thán độc thoại và cảm thán đối thoại 159 3. Cảm thán đơn và cảm thán kép 163 3.

Mối quan hệ giữa "cái chủ quan"và "cái thực tại khách quan" 165 3. Vai trò của một số yếu tố đồng văn bản trong cảm thán 172 3. Vai trò của đồng văn bản kế cận câu cảm thán trong việc tạo tiền đề cảm thán và lý giải cảm thán 172 3. Vai trò của các từ dẫn nhập cảm thán và xác nhận cảm thán 182 3.

Tiểu kết chương 185 6 KẾT LUẬN 186 NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN CẦN ĐƢỢC TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU 189 NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 190 TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH 191 NGUỒN TƢ LIỆU KHẢO SÁT CHÍNH 198 7 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT CCT : Câu cảm thán YCT : Yếu tố cảm thán NCC : Nòng cốt câu C : Chủ ngữ V : Vị ngữ VT : Vị ngữ tính từ VĐ : Vị ngữ động từ BN : Bổ ngữ TC - GT : Tuyển chọn - giới thiệu [.] : Câu đi trước hoặc sau câu cảm thán. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI: 1. Trong Tiếng Việt, câu cảm thán là một loại câu mà các nhà Việt ngữ học đều đã ít nhiều đề cập đến. Mỗi nhà nghiên cứu có những cách tiếp cận riêng, có cách lý giải khác nhau.

Có nhà nghiên cứu đề cập đến các câu có yếu tố cảm thán; có nhà nghiên cứu đề cập đến các yếu tố tình thái, có nhà nghiên cứu đề cập đến chức năng biểu hiện của câu cảm thán. Tuy nhiên, đây là một vấn đề đa dạng, phức tạp, gắn với loại hình ngôn ngữ nên khó có thể đi đến một quan niệm hoàn toàn thống nhất. Việc phân loại câu trong ngôn ngữ học cho đến nay cũng có nhiều quan điểm không thống nhất. Có nhiều cách phân loại khác nhau tùy theo từng trường phái và dựa vào những tiêu chuẩn rất khác nhau.

Hiện nay có ba cách phân loại chính: dựa vào cấu tạo; dựa vào mối quan hệ với hiện thực; phân loại theo mục đích giao tiếp: - Dựa vào cấu tạo để phân loại câu sẽ được hai kiểu loại: câu đơn và câu ghép. - Dựa vào mối quan hệ với hiện thực sẽ có hai kiểu câu: câu khẳng định và câu phủ định. - Chia theo mục đích phát ngôn, xem xét câu trong hoạt động của nó sẽ có 4 loại câu: + Câu tường thuật: có mục đích kể cho người khác biết về đặc trưng (hoạt động, trạng thái, tính chất, quan hệ của đối tượng). + Câu nghi vấn: có mục đích nêu lên sự hoài nghi của người nói và chờ đợi sự trả lời, giải thích của người tiếp nhận câu đó.

+ Câu cầu khiến (câu mệnh lệnh): có mục đích nói lên ý chí của 9 người nói bày tỏ ý mong muốn yêu cầu, đòi hỏi, bắt buộc người nghe thực hiện điều được đặt ra trong câu. + Câu cảm thán: có mục đích nói lên các tình cảm khác nhau của người nói, được dùng khi cần thể hiện đến một mức độ nhất định những tình cảm khác nhau, thái độ đánh giá, những trạng thái tinh thần khác thường của người nói đối với sự vật hay sự kiện mà câu nói đề cập hay ám chỉ. Tuy nhiên, trên thực tế, để vạch ra được ranh giới giữa câu cảm thán với các kiểu loại câu khác phân theo mục đích phát ngôn không phải là một vấn đề đơn giản và dễ dàng, bởi vì có những câu có dạng phủ định nhưng lại biểu thị ý khẳng định hoặc có những câu có dạng câu hỏi nhưng lại biểu thị ý cảm thán v. Bất kỳ câu nào cũng có một mục đích ngôn trung nhất định, đồng thời cũng có những dấu hiệu hình thức riêng.

Vì vậy cách phân loại này không chỉ là phân loại theo công dụng đơn thuần mà còn là cách phân loại theo công dụng và ngữ pháp. Hiện nay việc phân loại câu vẫn còn nhiều ý kiến rất khác nhau. Thậm chí có ý kiến phủ định sự tồn tại độc lập của câu cảm thán trong tiếng Việt mặc dù thực tế nó vẫn tồn tại và có những dấu hiệu hình thức riêng biệt khác với các kiểu loại câu khác. Vì vậy, đây cũng là một lý do khiến chúng tôi thấy cần nghiên cứu sâu về câu cảm thán tiếng Việt để khẳng định vị trí của nó trong hệ thống câu tiếng Việt.

Tiếng Việt là một ngôn ngữ đơn lập, phân tích tính điển hình. Trong tiếng Việt, các ý nghĩa ngữ pháp như: thời, thể, số. đều được thể hiện bằng các từ ngữ riêng biệt nằm trong một trật tự từ nhất định của cấu trúc. Các từ ngữ, các yếu tố cảm thán trong cấu trúc tạo lập câu cảm thán cũng nằm trong những đặc trưng đó.

Do đặc trưng của ngôn ngữ đơn, lập thanh điệu tính, do tác động của các yếu tố văn hoá nên tiếng Việt là một ngôn ngữ giàu sắc thái biểu cảm. Các từ cảm thán của tiếng Việt vừa phong phú về số lượng vừa đa dạng về khả năng biểu thị các cung bậc sắc thái tình cảm khác nhau. Vì vậy, việc nghiên cứu câu cảm thán trong tiếng Việt là một việc làm cần thiết, giúp ích cho việc nghiên cứu, học tập và sử dụng ngôn ngữ. Trong thực tế sử dụng ngôn ngữ, từ các tác phẩm văn học, nhất là truyện ngắn, thơ.

đến lời ăn tiếng nói hàng ngày, câu cảm thán, từ cảm thán đều được sử dụng với tần số cao, tạo nên một phong cách độc đáo của tiếng Việt. Do đó, việc nghiên cứu cách tổ chức câu cảm thán để biểu hiện hành vi cảm thán còn giúp cho việc tìm hiểu phong cách văn học của mỗi nhà văn, mỗi thể loại văn học; đồng thời giúp cho việc rèn luyện phong cách tu từ học. Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có công trình nào đi sâu vào miêu tả, phân loại, xác định câu cảm thán về mặt cấu trúc ngữ pháp và cấu trúc ngữ nghĩa. Hơn nữa, việc nghiên cứu câu trên bình diện chức năng dụng học hiện nay đang là hướng được đẩy mạnh và có nhiều ý kiến thảo luận, tranh cãi.

Mặc dù vậy, cũng chưa có tác giả nào đi sâu khảo sát mặt dụng học của câu cảm thán.