Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu ngữ âm tiếng Ta Ôi trên tư liệu xã A Roàng, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế

LỜI CẢM ƠN Tác giả luận văn xin chân thành cảm ơn Thầy Phan Lương Hùng – người đã trực tiếp hướng dẫn cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn. Xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô trong Khoa Ngôn ngữ học, Học viện Khoa học xã hội Việt Nam đã giảng dạy cho tác giả luận văn. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến quỹ tài trợ Faro AS của Na Uy. Đặc biệt, xin cảm ơn vợ chồng Per và Guri, những người rất tốt bụng và tử tế đã thành lập ra quỹ học bổng và tài trợ cho tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận văn này.

Xin cảm ơn Ban lãnh đạo Viện Ngôn ngữ học, PGS.TS Nguyễn Hữu Hoành chủ nhiệm đề tài cấp Nhà nước “Nghiên cứu xác định thành phần ngôn ngữ các dân tộc thiểu số trong mối quan hệ với vấn đề xác định thành phần dân tộc”, tập thể phòng Nghiên cứu Ngôn ngữ các dân tộc thiểu số ở Việt Nam đã hỗ trợ cho tôi học tập và thực hiện luận văn. Nhân đây, tôi cũng xin chân thành cảm ơn tới cán bộ và nhân dân xã A Roàng, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế, đặc biệt là các cộng tác viên người Tà Ôi đã giúp tôi sưu tập tư liệu cho luận văn này. Do hạn chế về thời gian và vốn kiến thức nên luận văn không tránh khỏi những thiếu sót. Tôi rất mong nhận được sự góp ý, nhận xét của các thầy cô và đồng nghiệp, để luận văn hoàn thiện hơn.

Người thực hiện Trương Thị Hồng Gái MỤC LỤC MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ THỰC TẾ. Tổng quan tình hình nghiên cứu về tiếng Ta Ôi. Cơ sở lí thuyết và thực tế của đề tài .TỪ ÂM VỊ HỌC VÀ ÂM TIẾT TRONG TIẾNG TA ÔI.

Đặc điểm chung về cấu trúc từ âm vị học tiếng Ta Ôi. Các loại âm tiết trong tiếng Ta Ôi. HỆ THỐNG ÂM VỊ TIẾNG TÀ ÔI. Hệ thống âm đầu tiếng Tà Ôi.

Hệ thống nguyên âm trong tiếng Tà Ôi. Hệ thống phụ âm cuối trong tiếng Tà Ôi. Khả năng kết hợp giữa các âm vị trong tiếng Tà Ôi. 66 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

73 DANH MỤC BẢNG, HÌNH Bảng 1.1:Bảng thống kê về số thôn và số hộ nghèo, cận nghèo trên địa bàn xã .2: Bảng thống kê về số thôn và thành phần các dân tộc thiểu số trên địa bàn xã .3: So sánh giá trị trường độ hai dạng từ âm vị học. Bảng danh sách các phụ âm đầu tiếng Tà Ôi .3: Bảng nguyên âm với phụ âm đầu đơn .4:Bảng kết hợp nguyên âm với tổ hợp phụ âm đầu .5: Bảng kết hợp nguyên âm với phụ âm cuối và tổ hợp phụ âm cuối .1: Sóng âm, phổ đồ của từ âm vị học dạng1 trong từ [hit] (gió) .2: Sóng âm, phổ và cường độ từ âm vị học dạng 2 trong từ. 35 QUY ƯỚC TRONG VIỆC TRÌNH BÀY 1. Luận văn sử dụng cách phiên âm quốc tế IPA (The International Phonetic Alphabet) để ghi tiếng Ta Ôi 2.

Kí hiệu “ngoặc vuông” [ ] chỉ nội dung bên trong ngoặc có giá trị ngữ âm học 3. Kí hiệu “gạch chéo” / / chỉ nội dung bên trong gạch có giá trị âm vị học 4. Kí hiệu “hai chấm” (: ) chỉ sau dấu này là nghĩa tương ứng trong tiếng Việt MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Việt Nam là quốc gia đa ngôn ngữ đa dân tộc với dân tộc Kinh chiếm đa số và 53 dân tộc thiểu số.

Mỗi dân tộc (ethnic) có thể bao gồm nhiều nhóm tộc người (nhóm địa phương) khác nhau với các đặc điểm về văn hóa vật thể, cũng như văn hóa phi vật thể (phong tục tập quán, văn hóa dân gian. Ngôn ngữ là phương tiện của hoạt động tư duy, giao tiếp, là thành tố quan trọng của văn hóa và cũng là một tiêu chí cơ bản để xác định thành phần dân tộc. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Ta Ôi có dân số 43.886 người, sinh sống tại 39 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố ở Việt Nam. Người Ta Ôi cư trú tập trung tại các tỉnh Thừa Thiên Huế, đặc biệt là huyện A Lưới (29.558 người, chiếm 67,35%), Quảng Trị (13.961 người, chiếm 31,81%).

Theo các tài liệu dân tộc học, người Tà Ôi có ba nhóm địa phương là Ta Ôi, Pa Cô và Pa Hy. Tuy nhiên theo tình hình thực tế ghi nhận được thì ba cộng đồng người này tự nhận mình là những nhóm tộc người khác nhau. Người Ta Ôi hiện đang cư trú chủ yếu ở Thừa Thiên Huế, huyện A Lưới với 866 hộ và 3576 khẩu. Tỉ lệ số hộ và khẩu của người Ta Ôi ở A Ngo chiếm số lượng đông nhất với 703 hộ và 3062 khẩu.

Theo các nhà nghiên cứu, tiếng Ta Ôi thuộc nhánh Cơ tu - Bru (Katuic), chi Mon - Khmer của ngữ hệ Nam Á, có quan hệ rất gần với tiếng nói của các dân tộc Bru- Vân Kiều và Cơ tu [1]. Về mặt loại hình, tiếng Ta Ôi là một ngôn ngữ đơn lập. Tiếng Ta Ôi là tiếng mẹ đẻ, là ngôn ngữ thứ nhất của người Ta Ôi. Đối với mỗi người Ta Ôi thì đây là công cụ giao tiếp và là công cụ tư duy quan trọng nhất.

Không những thế, tiếng Ta Ôi cùng với nền văn hóa truyền thống giàu bản sắc dân tộc của dân tộc này đã góp phần làm phong phú và đa dạng hơn nữa cho vườn hoa nhiều màu sắc trong nền văn 1 hóa chung của đất nước. Làm thế nào để bảo tồn và phát triển ngôn ngữ này, trong xu hướng mai một ngôn ngữ của nhiều dân tộc thiểu số hiện nay ở Việt Nam? Vấn đề dân tộc và ngôn ngữ các dân tộc thiểu số luôn được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm từ rất sớm, bởi vì nó liên quan đến việc hoạch định các chính sách về chính trị, kinh tế, xã hội, đặc biệt là vấn đề bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa của đồng bào các dân tộc nhằm phát triển bền vững đất nước trong công cuộc công nghiệp hóa – hiện đại hóa và hội nhập với thế giới. Tuy nhiên, để có thể đưa ra những chính sách hợp lý, hiệu quả thì việc nghiên cứu văn hóa, ngôn ngữ là một việc làm tất yếu và phải đi trước một bước. Tuy nhiên, tùy từng ngôn ngữ mà phải có những hướng tiếp cận và mục tiêu nghiên cứu khác nhau.

Điều này có thể nói rằng: Việc nghiên cứu ngôn ngữ các dân tộc …có tầm quan trọng riêng về mặt khoa học cũng như về mặt chính trị, văn hóa và xã hội. Hiện nay đang có một số nhu cầu nảy sinh trong thực tế, chủ yếu thuộc các lĩnh vực văn hóa, giáo dục, truyền thông. Đó là: nhu cầu của người dân thuộc các cộng đồng nói tiếng Ta Ôi trong việc học tiếng mẹ đẻ và tiếng Việt, đặc biệt là học sinh các cộng đồng này khi học tiếng Việt và học bằng tiếng Việt; nhu cầu của cán bộ chiến sĩ công tác ở vùng các cộng đồng nói tiếng Ta Ôi trong việc tra cứu để nắm được và sử dụng được tiếng của đồng bào trong thực tế công tác (theo tinh thần Chỉ thị 38/2004/CT-TTg); nhu cầu sử dụng tiếng Ta Ôi trong thông tin tuyên truyền, văn nghệ; nhu cầu bảo tồn tiếng nói chữ viết của cộng đồng Ta Ôi, cùng việc sưu tầm, biên dịch các áng văn nghệ dân gian (truyện cổ, dân ca, sử thi, thành ngữ tục ngữ, luật tục.) bằng tiếng nói và chữ viết Tà Ôi như bảo tồn những nét bản sắc trong văn hóa truyền thống của dân tộc này, trước sự tiếp biến văn hóa ồ ạt và xu 2 hướng toàn cầu hóa hiện nay. Các nhu cầu trên có thể được đáp ứng một phần nhờ những nghiên cứu nhiều mặt, trong đó có ngữ âm Ta Ôi.

Trong số các dân tộc thiểu số ở Việt Nam, tiếng Ta Ôi được quan tâm từ lâu, song xung quanh nó vẫn còn nhiều vấn đề bỏ ngỏ. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về tiếng Ta Ôi gắn liền với những tên tuổi: Richard Watson và Cubuat (1969) Nguyễn Văn Lợi (1985), Đoàn Văn Phúc (2002)., nhưng cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu riêng biệt và sâu sắc về ngữ âm tiếng Ta Ôi ở địa bàn xã A Roàng, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế. Do đó đây có thể coi là một đề tài mới, có ý nghĩa về mặt lí luận nghiên cứu khoa học cũng như mặt thực tiễn. Tình hình nghiên cứu lien quan đến đề tài Số lượng các công trình nghiên cứu về tiếng Ta Ôi được các nhà nghiên cứu ngoài nước tiến hành còn rất hạn chế.

Các nhà nghiên cứu nước ngoài đến với tiếng Ta Ôi chủ yếu là của Viện Ngôn ngữ học Mùa hè Mỹ (The Summer Institute of Linguistics (SIL). Chữ của những người Pa Cô - Ta Ôi đã được tổ chức SIL (The Summer Institute of Linguistics - Viện Ngữ học mùa hè) chế tác ra vào khoảng những năm 60 của thế kỉ XX. Bên cạnh đó, cũng đã có một số công trình nghiên cứu về tiếng Pa Cô - Ta Ôi ở bình diện ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp. Mối quan tâm của các nhà nghiên cứu ngoài nước chủ yếu dành cho tiếng Pa Cô.

Các nhà ngôn ngữ học Việt Nam mới nghiên cứu tiếng Ta Ôi trong mấy chục năm gần đây (đặc biệt sau năm 1975). Ngoài ra, còn có một số công trình, về tiếng Bru - Vân Kiều, Cơ tu., các ngôn ngữ có liên quan và rất gần với tiếng Ta Ôi, của các tác giả Vương Hữu Lễ, Tạ Văn Thông, Hoàng Văn Ma, Nguyễn Văn Lợi, Nguyễn Hữu Hoành. Nhìn lại các công trình nghiên cứu về tiếng Pa Cô - Ta Ôi hoặc có liên quan đến tiếng Tà Ôi, ta có thể đưa ra một số nhận xét như sau: 3 - Các nhà khoa học nước ngoài tập trung chú ý chủ yếu vào tiếng Pa Cô (Pakóh). Tiếng Ta Ôi ít được nghiên cứu.

Mặt phương ngữ hầu như chưa ai nói đến. Các nhà khoa học Việt Nam thường sử dụng tên gọi chung của dân tộc Ta Ôi (Ta-ôih) để gọi cả tiếng Pa Cô và Ta Ôi. - Các tác giả đi trước đã có một số nghiên cứu cơ bản về tiếng Pa Cô - Ta Ôi. Có một số nghiên cứu mang tính ứng dụng: sách hướng dẫn giảng dạy, sách học tiếng, từ điển đối dịch.

Mặt từ vựng – ngữ nghĩa đã được chú ý và có nhiều kết quả.