Luận án Tiến sĩ Ngôn ngữ học: Các Hành động Cầu khiến Tiếng Việt - Đại học KHXH&NV

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYÊN THỊ THANH NGÂN LUẬN ÁN TIEN SĨ NGÔN NGỮ HOC Hà Nội - 2012 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYEN THỊ THANH NGÂN Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ Mã số: 62 22 01 01 LUẬN AN TIEN SI NGON NGU HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS. Nguyễn Văn Hiệp Hà Nội - 2012 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các sô liệu, kêt quả được nêu trong luận án là trung thực và chưa được ai công bô trong bất kỳ công trình khoa học nào. TÁC GIÁ LUẬN ÁN Nguyễn Thị Thanh Ngân MỤC LỤC MO DAU oo.

Tính cấp thiết của đề tài. Déi tượng, phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Nhiệm vụ, mục đích nghiên cứu.

Nhiệm vụ nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu. Đóng góp của luận án. ri 4 SN VE mat IY WAN -43.

Về mặt thực tHEN on mmmnmnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnninnnnnnnnnnnnnnn 4 6. Lich stt Van do. Hành động ngôn từ va hành động cau khiến. Câu cầu khiến, lời cầu khiến.

Bố cục của luận án. Khái quát về hành động cầu khiến. Hành động cầu khiến và câu cầu khiến. Hành động cầu khiến và van đề tình thái.

Hành động cầu khiến và lý thuyết lịch sự. Hành động cầu khiến và lý thuyết điển mẫu. Xác lập hành động cầu khiến.1 Điều kiện thuận ngôn. Dấu hiệu ngôn hành.

CAC HANH ĐỘNG CAU KHIEN THIEN LY TRÍ. Đặc trưng của tiêu nhóm cầu khiến thiên lý trí. Điều kiện thuận ngôn. Dấu hiệu ngôn hành.

Xác lập các hành động cầu khiến thiên lý trí. Yêu CaU octane 63 2. Phân CONG oe ecsossessssssstnsssnsnstnssstasiseiasistisstsstsenssniansetiatiatiasisetssuseniananiasiatiatiatiasesente 82 2. CAC HANH ĐỘNG CAU KHIEN THIEN TINH CẢM.

Đặc trưng của tiểu nhóm cầu khiến thiên tinh cảm. Điều kiện thuận ngôn. Dấu hiệu ngôn hành. Xác lập các hành động cầu khiến thiên tinh cảm.

CAC HANH ĐỘNG CAU KHIEN TRUNG HÒA 4. Đặc trưng của tiêu nhóm cầu khiến trung hòa. Điều kiện thuận ngôn. Dau hidu ng6n hamh 4.

Xác lập các hành động cau khiến trung hòa. 185 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CUA TÁC GIA LIÊN QUAN DEN LUẬN ÁN.189 TÀI LIEU THAM KHẢO. 196 DANH MỤC VIẾT TẮT -CBD _ : cái biểu đạt - CĐBĐ : cái được biéu đạt - HĐNT : hành động ngôn từ -JIFIDs_ : Hlocutionary force indicating devices Các phương tiện chỉ dẫn lực ngôn trung (dấu hiệu ngôn hành) - Spl :ngudi nói - Sp2 : người nghe - VTNH: vị từ ngôn hành MO DAU 1. Tinh cấp thiết của dé tài Dụng học là chuyên ngành trẻ của ngôn ngữ học.

Được đặt tên từ những năm 30 của thế kỷ trước- trong mô hình tam phân kết học- nghĩa học- dụng học của Ch. Moris, nhưng đến những năm 50, với công trình “How to do things with words” của J. Austin, chuyên ngành này mới thực sự có được nền tảng lí luận của nó. Dụng học nghiên cứu việc sử dụng ngôn từ, cũng là nghiên cứu những vấn đề liên quan đến nói năng.

Là hành động, nói năng được thực hiện theo một đích nhất định, băng một phương tiện đặc biệt- ngôn ngữ, nhằm tác động đến người nghe dé đạt đến những mục đích giao tiếp nhất định. Trong các hành động nói năng, nhóm cầu khiến thể hiện bản chất hành động tương tác rõ hơn các hành động khác, vì nó thể hiện quan hệ trực tiếp, tức thời giữa người nói (Sp1) và người nghe (Sp2)"” trong một thoại trường nhất định. Nhóm nay có bản chất hết sức phức tap, bởi bản thân nó gồm nhiều hành động cụ thé, mà mỗi hành động lại có bản chất cũng như các hình thức nhận biết riêng. Số lượng các hành động cầu khiến đến nay chưa được thống kê chính xác, và số lượng các tiểu nhóm hành động cũng là vẫn đề khiến nhiều nhà nghiên cứu chưa thống nhất.

Thật không dễ dàng khi đề cập đến những vùng biên, những ranh giới mờ nhạt, những khoảng giao nhau giữa hành động này với hành động khác. Không ít người né tránh việc định nghĩa và nêu lên bản chất từng hành động, chỉ gọi là “hành động cầu khiến” một cách chung chung. Phức tạp là vậy, nhưng không ai có thê phủ nhận rằng: việc phân loại hành động cầu khiến không những sẽ giúp các nhà dụng học Việt ngữ “đong đếm” được số lượng “tài sản ngôn ngữ” mà người Việt đang sở hữu, giúp các nhà ngôn ngữ học đối chiếu giải thích được những nét tương đồng, dị biệt trong các hành động cầu khiến giữa tiếng Việt với các cộng đồng ngôn ngữ khác mà còn giúp những người tâm huyết với lí thuyết hành động ngôn từ có cơ sở tìm hiểu sâu về từng hành động cụ thể, từ đó có những đóng góp vào kho tàng lí luận chung về lí luận ngữ dụng học. © Trong giao tiếp, người nói và người nghe liên tục đổi vai, do vậy, người nghe là người nói kế tiếp.

Việc xác lập các hành động nhóm này còn là cơ sở để nghiên cứu sâu hơn phép lịch sự và chiến lược lịch sự trong giao tiếp. Như đã nói ở trên, đây là nhóm thé hiện rõ nhất cái bản chất hành động của ngôn ngữ: khi cầu khiến, SpI muốn Sp2 thực hiện / không thực hiện một việc gì đó trong tương lai (thường là tương lai gần). Nói khác đi, Spl, bằng các phát ngôn thuộc nhóm cầu khiến, tác động vào Sp2 khiến Sp2 phải thay đổi trạng thái vật lý, dẫn đến phản ứng tức thời là Sp2 phải hành động theo những gi Spl] muốn (hoặc phải có lời nói từ chối), đi kèm với tâm trạng khác hăn khi lời cầu khiến chưa phát ra. Xét theo bản chất, cầu khiến được liệt vào nhóm hành động có nguy cơ “đe doa thé diện (face threatening acts- FTA)” cao nhất.

Làm thế nào để Spl vừa đạt được đích của hành động, lại đảm bảo giữ thể diện hoặc giảm thiểu tính chất đe dọa thể diện cho người đối thoại, sao cho cuộc giao tiếp đạt hiệu quả cao nhất- ấy là điều mà các nhà nghiên cứu về chiến lược lịch sự rất mực quan tâm. Xem xét ở phạm vi rộng hơn, ngôn ngữ là một phần quan trọng của văn hoá. Nghiên cứu dấu hiệu nhận biết kèm điều kiện thuận ngôn của các hành động cầu khiến cũng là nghiên cứu thói quen, nếp sinh hoạt và bản sắc văn hoá từng dân tộc. Mối liên hệ ngôn ngữ và văn hoá cho phép sử dụng kết quả nghiên cứu của ngôn ngữ học làm cơ sở cho văn hoá học và ngược lại.

Tuy nhiên, đến thời điểm này, các công trình nghiên cứu về van dé này chưa nhiều, chủ yếu dừng lại ở việc miêu tả, giải thích, nhận xét một số hành động cụ thể trong nhóm, chưa có cái nhìn có tính khái quát, giúp các nhà nghiên cứu đưa ra được những ý kiến tổng hợp về ngôn ngữ văn hoá bản ngữ trong quá trình so sánh, đối chiếu với ngôn ngữ của các dân tộc khác. Từ những lí do trên, chúng tôi cho rằng đề tài “Các hành động thuộc nhóm cầu khiến tiếng Việt” sẽ nằm trong số những đề tài cấp thiết nhất của ngữ dụng học trong bối cảnh hiện nay. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu Đối tượng của luận án là các hành động cầu khiến trong tiếng Việt. Việc xác lập các hành động dựa trên hai căn cứ: dấu hiệu ngôn hành- còn gọi là phương tiện chỉ dẫn lực ngôn trung (IFIDs- illocutionary force indicating devices)- và điều kiện thuận ngôn- còn gọi là điều kiện may mắn (felicity conditions).

Trong khuôn khổ luận án, chúng tôi tiên hành khảo sát, xem xét các hành động có câu/ phát ngôn cầu khiến tường minh © chứa từ một đến ba dấu hiệu: kết cấu thông dụng, từ ngữ chuyên dụng khi cầu khiến và vị từ ngôn hành (VTNH)” của nhóm cầu khiến. Riêng những hành động gắn liền với ngữ điệu- yêu cầu sự dày công nghiên cứu với những phương thức công phu, đòi hỏi tiến hành thực nghiệm thì chúng tôi xin dành dé nghiên cứu tiếp trong công trình có phạm vi rộng hơn. Khi xác lập các tiêu nhóm và hành động cụ thể, luận án chú trọng khai thắc các điều kiện thuận ngôn cơ bản sau: vị thế của Spl và Sp2; lợi ích của việc thực hiện hành động; khả năng từ chối của Sp2. Đây cũng chính là những điều kiện cụ thê thuộc hệ điều kiện thuận ngôn mà J.

Phương pháp nghiên cứu Miêu tả được coi là phương pháp nghiên cứu chủ đạo của luận án, trong đó: - thủ pháp phân tích ngôn cảnh được áp dụng khi lý giải điều kiện thuận ngôn của toàn nhóm, của các tiểu nhóm và của từng hành động cầu khiến; - thủ pháp phân tích vị từ- tham tố được áp dụng khi lý giải các dấu hiệu ngôn hành, đặc biệt là kết cấu thông dụng của nhóm/ tiểu nhóm/ từng hành động cầu khiến cụ thẻ. Phương pháp phân loại theo lý thuyết điển mẫu được áp dụng khi phân tích các tiêu nhóm và từng hành động cầu khiến cụ thé trong mỗi tiểu nhóm. Ngoài ra, các thủ pháp đặc trưng của ngữ dụng học và ngữ pháp chức năng như thay thế, cải biến giúp bộc lộ ý nghĩa và chức năng của đối tượng nghiên cứu v. cũng được áp dụng linh hoạt.

Bên cạnh đó, phương pháp khảo sát mang tính xã hội học- áp dụng cho các phiếu điều tra dang bảng hỏi (anket)- cũng được áp dụng trong quá trình thu thập cứ liệu phục vụ luận án. Nhiệm vụ, mục đích nghiên cứu 4. Nhiệm vụ nghiên cứu Thứ nhất, thu thập cứ liệu tiếng Việt bang hai hình thức: trực tiếp (ghi âm từ các cuộc thoại hàng ngày, từ các bộ phim, bản tin; lấy ý kiến thông qua phiếu điều © Theo J. Lyons, đây là “dạng phát- ngôn- thành- phẩm có chứa những từ ngữ dùng dé biéu thị hoặc, bằng một cách nào đó khác, chỉ rõ loại hành động được thực hiện” [51 , tr.261] ® Thuật ngữ “vị từ ngôn hành” - performative verb (Vp) tương đương với các thuật ngữ “động từ ngôn hành”/ “động từ ngữ vi” (xin xem [7], [12], [22].) và gián tiếp (lấy lại các đoạn thoại trong các tác phẩm văn học).

Luận án sẽ áp dụng lý thuyết điển mẫu dé xử lý lượng cứ liệu này. Thứ hai, thống kê các hành động ngôn từ thuộc nhóm cầu khiến tiếng Việt và xác lập nhóm hành động cầu khiến tiếng Việt. Thứ ba, căn cứ vào bộ tiêu chí của phạm trù cầu khiến dé sắp xếp các tiểu nhóm cầu khiến; căn cứ vào bộ tiêu chí của từng tiêu phạm trù (ứng với tiêu nhóm cầu khiến) dé sắp xếp các hành động trong mỗi tiểu nhóm theo thứ tự từ điển hình đến kém điền hình. Thứ tư, tiến hành xác lập các tiểu nhóm và từng hành động cầu khiến cụ thé.