Luận án tiến sĩ nghiên cứu từ trái nghĩa trong tiếng việt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------------ PHẠM VĂN LAM NGHIÊN CỨU TỪ TRÁI NGHĨA TRONG TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Hà Nội, 2017 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------------ PHẠM VĂN LAM NGHIÊN CỨU TỪ TRÁI NGHĨA TRONG TIẾNG VIỆT Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam Mã số: 62 22 01 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. Lê Quang Thiêm Hà Nội, 2017 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trong luận án này là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nghiên cứu nào khác. Tác giả luận án LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC MỤC LỤC.

1 DANH MỤC CÁC BẢNG. 4 DANH MỤC CÁC HÌNH. Lí do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu.

Đối tượng, phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu.

Tư liệu và phương pháp nghiên cứu. Tư liệu nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án.

Bố cục của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU TỪ TRÁI NGHĨA TIẾNG VIỆT. Tổng quan tình hình nghiên cứu từ trái nghĩa. Hướng tiếp cận của triết học và lô gích học.

Hướng tiếp cận của tâm lí học. Hướng tiếp cận của nhân học. Hướng tiếp cận của ngôn ngữ học. Hướng tiếp cận của ngôn ngữ học lí thuyết.

Hướng tiếp cận của ngôn ngữ học tính toán. Hướng tiếp cận của từ điển học thực hành. Cơ sở lí thuyết của việc nghiên cứu từ trái nghĩa tiếng Việt. Quan niệm về từ.

Quan niệm về nghĩa. Nghĩa từ, cấu trúc nghĩa từ, nghĩa vị và nét nghĩa. Hiện tượng trái nghĩa, quan hệ trái nghĩa và từ trái nghĩa. Phân tích nghĩa từ (trái nghĩa).

NHẬN DIỆN VÀ PHÂN LOẠI TỪ TRÁI NGHĨA TIẾNG VIỆT. Quan niệm về từ trái nghĩa tiếng Việt. Quan niệm về từ trái nghĩa tiếng Việt. Định vị quan hệ trái nghĩa trong hệ hình các quan hệ ngữ nghĩa ở bậc từ46 2.

Nhận diện từ trái nghĩa tiếng Việt. Nhóm tiêu chí lô gích. Nhóm tiêu chí ngữ âm. Nhóm tiêu chí ngữ nghĩa.

55 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nhóm tiêu chí sử dụng. Nhóm tiêu chí ngữ pháp. Nhận xét về các nhóm tiêu chí nhận diện.

Phân loại từ trái nghĩa tiếng Việt. Những cách phân loại đã có đáng chú ý trong Việt ngữ học. Những cách phân loại có thể có đối với từ trái nghĩa tiếng Việt. Đề xuất thêm cách phân loại dựa vào khả năng đồng hiện.

CẤU TẠO TỪ TRÁI NGHĨA TIẾNG VIỆT. Từ trái nghĩa đơn. Từ trái nghĩa phức. Từ trái nghĩa đẳng lập.

Từ trái nghĩa chính phụ. Từ trái nghĩa láy. Tính tương quan trong cấu tạo từ trái nghĩa. Tương quan về phạm trù từ loại.

Tương quan về kích thước vật chất. Tương quan về tính chất quan hệ từ pháp. Tương quan về trật tự từ pháp. Tương quan về nguồn gốc.

Nhận xét thêm về tính tương quan trong cấu tạo từ trái nghĩa. CƠ CẤU NGỮ NGHĨA CỦA TỪ TRÁI NGHĨA TIẾNG VIỆT. Nhận định cơ sở. Cặp từ trái nghĩa và cặp trái nghĩa.

Chùm trái nghĩa. Chuỗi trái nghĩa. Biến đổi nghĩa của từ trái nghĩa. KHẢ NĂNG HOẠT ĐỘNG CỦA TỪ TRÁI NGHĨA TIẾNG VIỆT.

Những kiến giải đã có. Khả năng đồng hiện của từ trái nghĩa tiếng Việt. Quan niệm về khả năng đồng hiện của từ trái nghĩa tiếng Việt. Khả năng đồng hiện của từ trái nghĩa để tạo thành tổ hợp song tiết.

Miêu tả khái quát. Khả năng đồng hiện của từ trái nghĩa trong các kết cấu ngữ pháp. Miêu tả khái quát. 145 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.149 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .154 TÀI LIỆU THAM KHẢO .155 PHỤ LỤC Phụ lục 1.

Một phần danh sách từ trái nghĩa tiếng Việt Phụ lục 2. Ngữ cảnh đồng hiện của từ trái nghĩa tiếng Việt trong Truyện Kiều Phụ lục 3. Một số ngữ cảnh đồng hiện của từ trái nghĩa tiếng Việt trong thành ngữ, tục ngữ, ca dao Phụ lục 4. Một số ngữ cảnh đồng hiện của từ trái nghĩa trong tác phẩm văn học, báo chí 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.

Ví dụ về một số quan hệ ngữ nghĩa của Casagrande và Hale (1967)…. Quan hệ trái nghĩa trong hệ hình các quan hệ ngữ nghĩa ở bậc từ (1) …. Quan hệ trái nghĩa trong hệ hình các quan hệ ngữ nghĩa ở bậc từ (2) …. 60 cặp từ trái nghĩa có khả năng đồng hiện lớn trong thành ngữ, tục ngữ (1).

60 cặp từ trái nghĩa có khả năng đồng hiện lớn trong thành ngữ, tục ngữ (2). 38 cặp từ trái nghĩa có tần số sử dụng lớn hơn một trong Truyện Kiều. Khả năng hợp cặp của một số yếu tố trái nghĩa trong Truyện Kiều……….136 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 4. Cặp trái nghĩa tâm sống-chết …………………………….

Cặp từ trái nghĩa và cặp trái nghĩa. Chùm trái nghĩa. Chuỗi trái nghĩa. Cặp cụm trái nghĩa.

114 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Hiện tượng trái nghĩa nói chung và từ trái nghĩa nói riêng là một hiện tượng có giá trị phổ niệm, có trong tổ chức từ vựng của mọi ngôn ngữ, và đã được quan sát, nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau từ rất sớm. Hiện tượng từ trái nghĩa tiếng Việt cũng vậy, được gọi tên, nghiên cứu một cách chính thức từ những năm 1960, và cũng đã đạt được một số kết quả đáng ghi nhận, với những công trình của Đỗ Hữu Châu [4, 5, 6, 10], Nguyễn Văn Tu [63], Nguyễn Đức Dương [21], Nguyễn Thiện Giáp [27, 29], Nguyễn Đức Dân [14, 15, 17, 18], Đinh Xuân Hiền [33], Dương Kỳ Đức [24, 25], Chu Bích Thu [56, 57, 58], Vũ Đức Nghiệu [13], Nguyễn Đức Tồn [60, 62],. Tuy nhiên, những nghiên cứu này mới chỉ được xem xét như một nội dung nằm trong một công trình nghiên cứu rộng hơn về từ vựng tiếng Việt nói chung hoặc mới chỉ dừng lại ở việc đề cập một cách riêng biệt ở khía cạnh này hay kia của hiện tượng từ trái nghĩa tiếng Việt, và do đó, cho đến nay, Việt ngữ học vẫn chưa có một công trình nghiên cứu có tính chất toàn diện và chuyên sâu nào về từ trái nghĩa.

Chính vì thế, luận án này đặt ra nhiệm vụ nghiên cứu chuyên sâu và hệ thống về hiện tượng từ trái nghĩa tiếng Việt dưới tiêu đề Nghiên cứu từ trái nghĩa trong tiếng Việt. Mục đích nghiên cứu Việc nghiên cứu từ trái nghĩa trong tiếng Việt nhằm làm rõ bản chất và đặc điểm của hệ thống từ trái nghĩa tiếng Việt với tư cách là một tiểu hệ thống từ vựng trong đó các đơn vị từ được xem như là những phần tử hệ thống còn các liên hệ ngữ nghĩa trái ngược nhau được xem như là những quan hệ hệ thống trong tổng thể hệ thống từ vựng - ngữ nghĩa tiếng Việt nói chung dưới các khía cạnh ngữ pháp, ngữ nghĩa và sử dụng. Đối tƣợng, phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu 3. Đối tƣợng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của Luận án là hệ thống từ trái nghĩa tiếng Việt.

Phạm vi nghiên cứu Truyền thống ngôn ngữ học dựa vào tính ổn định, thường xuyên, liên tục trong liên hệ trái nghĩa, dựa vào sự đối lập giữa ngôn ngữ và lời nói, chia từ trái 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghĩa thành hai loại là từ trái nghĩa từ vựng và từ trái nghĩa ngữ cảnh. Luận án tập trung nghiên cứu loại từ trái nghĩa từ vựng. Tuy vậy, từ trái nghĩa từ vựng cũng có thể được nghiên cứu ở nhiều góc độ và phạm vi khác nhau. Vì thế, do khuôn khổ của mình, luận án tập trung nghiên cứu hệ thống trái nghĩa từ vựng tiếng Việt ở ba phạm vi truyền thống của ngôn ngữ học là ngữ pháp, ngữ nghĩa và sử dụng, cụ thể: về ngữ pháp, làm rõ khía cạnh cấu tạo hay cấu trúc của các cặp từ trái nghĩa tiếng Việt; về ngữ nghĩa, làm rõ cơ cấu hay tổ chức ngữ nghĩa của hệ thống từ trái nghĩa tiếng Việt; về sử dụng, nghiên cứu khả năng hoạt động của các cặp từ trái nghĩa tiếng Việt trong ngữ cảnh đồng hiện.

Như thế, mặc dù là một chủ đề nghiên cứu truyền thống, nhưng do tính chất cơ bản, đa diện, đa dạng, phức tạp (và không kém phần thời sự) cả về mặt lí luận lẫn thực tiễn, người ta có thể khảo cứu từ trái nghĩa từ nhiều bình diện và góc độ khác nhau với những điểm xuất phát, phương pháp và kết quả nghiên cứu khác nhau. Vì vậy, với giới hạn nghiên cứu như trên, nhiều vấn đề có thể nói là khá quan trọng, có tính liên ngành và hiện đang được chú ý từ những góc độ và phạm vi khác như việc thụ đắc từ trái nghĩa của trẻ, thuộc tính đánh dấu của từ trái nghĩa từ góc độ tâm lí học, tính dân tộc trong từ trái nghĩa từ góc độ nhân học, thuộc tính phủ định trong hệ thống từ trái nghĩa từ góc độ lô gích học, tính tổ chức đối lập trong từ vựng hay tính tương tự về nghĩa của từ trái nghĩa từ góc độ ngôn ngữ học tính toán, thậm chí ngay cả giá trị liên kết văn bản hay giá trị tu từ của từ trái nghĩa từ góc độ ngôn ngữ học,… sẽ không được đề cập nghiên cứu trong luận án này, dẫu rằng đôi lúc chúng có thể được luận án nhắc tới ở những chỗ hữu quan. Nhiệm vụ nghiên cứu Với đối tượng và phạm vi nghiên cứu như vậy, luận án đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu chính sau: - Tổng quan về lịch sử nghiên cứu từ trái nghĩa nói chung và từ trái nghĩa tiếng Việt nói riêng; xác lập cơ sở lí luận cho việc nghiên cứu từ trái nghĩa tiếng Việt. - Xác định bộ tiêu chí nhận diện từ trái nghĩa tiếng Việt; phân loại từ trái nghĩa tiếng Việt dưới các góc nhìn khác nhau.