Nghiên cứu khuynh hướng tiểu thuyết tâm lý Việt Nam 1925-1945 - Trần Thanh Việt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------- Trần Thanh Việt KHUYNH HƢỚNG TIỂU THUYẾT TÂM LÝ VIỆT NAM TỪ 1925 ĐẾN 1945 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội - 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------- Trần Thanh Việt KHUYNH HƢỚNG TIỂU THUYẾT TÂM LÝ VIỆT NAM TỪ 1925 ĐẾN 1945 Chuyên ngành: Lí luận văn học Mã số: 62 22 01 20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Phạm Thành Hưng XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ CỦA HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN Người hướng dẫn khoa học Chủ tịch hội đồng đánh giá Luận án Tiến sĩ PGS. Phạm Thành Hưng PGS. Phạm Quang Long Hà Nội - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa được bất cứ tác giả nào công bố trong các công trình khác. Các trích dẫn đều có xuất xứ rõ ràng. Tác giả luận án Trần Thanh Việt LỜI CẢM ƠN Luận án này được hoàn thành tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Trước hết, tôi xin gửi lời cảm ơn tới Ban Ban Giám hiệu và các Phòng Ban chức năng thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, cơ quan đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi tham gia học tập và nghiên cứu.

Tôixin gửi lời tri ân tới Ban Chủ nhiệm, các thầy cô giáo Khoa Văn học. Các thầy cô không chỉ trao truyền kiến thức, góp ý chuyên môn mà còn tạo mọi điều kiện để tôi có thời gian hoàn thành luận án. Đặc biệt, xin gửi tới PGS. Phạm Thành Hưng lòng biết ơn chân thành.

Thầy đã tận tình chỉ dạy, gợi mở và đặt niềm tin vào nghiên cứu của tôi. Sau cùng, xin cảm ơn sự đồng hành của gia đình và sự cổ vũ, động viên của bè bạn. Tác giả luận án Trần Thanh Việt MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án.

Cấu trúc luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Giới thuyết về tiểu thuyết tâm lý. Thể loại tiểu thuyết.

Tiểu thuyết tâm lý. Khuynh hướng tiểu thuyết tâm lý. Tình hình nghiên cứu tiểu thuyết tâm lý. Vấn đề phân định thể tài.

Vấn đề phân tích tâm lý trong tiểu thuyết. Vấn đề nhân vật tâm lý. Vấn đề khuynh hướng tiểu thuyết tâm lý. 34 Tiểu kết chương 1.

TIỂU THUYẾT TÂM LÝ NHÌN TỪ SỰ DỊCH CHUYỂN THỂ LOẠI. Những tiền đề văn hóa - xã hội. Sự thay đổi cơ cấu kinh tế và giai tầng xã hội. Ảnh hưởng văn hóa phương Tây và nhu cầu đổi mới nghệ thuật.

Tác động của những cuộc tranh luận văn học. Sự trưởng thành của ý thức cái tôi cá nhân. Khuynh hướng dịch chuyển tiểu thuyết luận đề sang tiểu thuyết tâm lý. Căn cứ xác định sự dịch chuyển tiểu thuyết luận đề sang tiểu thuyết tâm lý.

Đặc điểm cơ bản của tiểu thuyết luận đề và tiểu thuyết tâm lý. Đặc điểm khuynh hướng dịch chuyển tiểu thuyết luận đề sangtiểu thuyết tâm lý. Khuynh hướng dịch chuyển tiểu thuyết tự truyện sang tiểu thuyết tâm lý. Cơ sở xác định sự dịch chuyển tiểu thuyết tự truyện sang tiểu thuyết tâm lý.

Đặc điểm khuynh hướng dịch chuyển tiểu thuyết tự truyện sang tiểu thuyếttâm lý. 83 Tiểu kết chương 2. NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT TÂM LÝ. Nhân vật trong tiểu thuyết.

Các khuynh hướng xây dựng nhân vật. Tập trung đề cao tâm lý cá nhân. Dịch chuyển nhân vật hành động sang nhân vật tâm lý. Các kiểu nhân vật trong tiểu thuyết tâm lý.

Nhân vật khủng hoảng tư tưởng. Nhân vật khủng hoảng tâm lý. Nhân vật phức hợp các tính cách. 120 Tiểu kết chương 3.

ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT CỦA TIỂU THUYẾT TÂM LÝ. Kết cấu tâm lý. Cốt truyện tâm lý. Ngôn ngữ chú trọng cảm xúc, tâm trạng.

Vai trò ngôn ngữ cảm xúc. Những biểu hiện của ngôn ngữ cảm xúc. Giọng điệu chủ đạo: trữ tình sâu lắng và triết lý suy tư. 147 Tiểu kết chương 4.

156 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 159 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài 1. Trong hai thập niên đầu của thế kỷ XXI, nền văn học Việt Nam đang chứng kiến sự phát triển phong phú, đa dạng của thể loại tiểu thuyết.

Tiểu thuyết đương đại thực sự đang phát triển theo những hướng đi mới, với sự dấn thân của nhiều nhà văn qua những sáng tác mang dấu ấn hậu hiện đại, với sự trình diễn của kỹ thuật dòng ý thức bên cạnh sự kế thừa những thành tựu nghệ thuật tiểu thuyết trong thế kỷ XX. Tiểu thuyết tâm lý giai đoạn 1925 - 1945 đã góp phần quan trọng thúc đẩy mạnh mẽ quá trình hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam. Song song với quá trình hội nhập quốc tế và giao lưu văn hóa hiện nay, với quá trình tiếp thu và sáng tạo nghệ thuật tiểu thuyết, tiểu loại tiểu thuyết tâm lý đang hiện ra như một di sản nghệ thuật của một thời đại cũ. Trong nghiên cứu phê bình văn học phương Tây, có nhiều ý kiến cho rằng lý thuyết về cái vô thức và phân tâm học của S.

Jung cũng như kỹ thuật dòng ý thức trong văn xuôi hiện đại đã đưa tiểu thuyết tâm lý của F. Dostoevsky trở về đẳng cấp truyền thống, tương ứng với những phát hiện của tâm lý học cổ điển thế kỷ XIX. Trong nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam đương đại, một vấn đề khách quan đặt ra là nghệ thuật tiểu thuyết tâm lý trong Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách, Bướm Trắng của Nhất Linh, Sống mòn của Nam Cao đã được các nhà văn đương đại vượt qua chưa? Có thể có một tiểu loại tiểu thuyết tâm lý hậu hiện đại xuất hiện, chuẩn bị chiếm lĩnh văn đàn dân tộc và quốc tế hay không? Vì thế, nhìn nhận sự vận động và phát triển tiểu thuyết thế kỷ trước trong mối liên hệ với những thành tựu nghệ thuật tiểu thuyết trong thế kỷ mới này vẫn là vấn đề cần tiếp tục tranh luận. Chọn mốc thời gian 1925 đến 1945 như một giai đoạn phát triển của tiểu thuyết tâm lý, chúng tôi muốn nhấn mạnh: chính sự xuất hiện của tác phẩm tiêu biểu, thể hiện rõ nhất đặc điểm thể loại, đã góp phần định hướng cho công cuộc cách tân nghệ thuật tiểu thuyết.

Những tác phẩm đó nhận được sự quan tâm của nhiều độc giả, trong đó có tầng lớp độc giả ưu tú là các nhà nghiên cứu phê bình văn học. Vì thế, những tác phẩm như vậy trở thành dấu mốc khẳng định sự phát triển của thể loại tiểu thuyết trong tiến trình văn học dân tộc. Nửa đầu thế kỷ XX, báo chí luôn là bà đỡ cho sự phát triển của tiểu thuyết, các nhà văn thường đăng tiểu thuyết từng kỳ trên báo trước khi tập hợp in thành sách. Chỉ đến khi xuất bản thành sách, tiểu thuyết mới bắt đầu có đời sống riêng của nó.

Đối với việc nghiên cứu khuynh hướng tiểu thuyết tâm lý, có thể coi Tố Tâm (1925) của Hoàng Ngọc Phách là tác phẩm mở đầu và Đứa con (1945) của Đỗ Đức Thu là tác phẩm khép lại khuynh hướng sáng tác thể tài này trong văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX. Thừa nhận những sự kiện lịch sử - chính trị lớn, những cuộc tranh luận văn học gây tiếng vang có tác động đến lịch sử văn nghệ, ở đây, chúng tôi chọn Tố Tâm,tác 3 phẩm gây nên tiếng vang lớn, tạo ra bước ngoặt trong tiến trình tiểu thuyết, trở thành tác phẩm mở đầu cho một khuynh hướng và chọn những tác phẩm đạt đến trình độ nghệ thuật cao để khảo sát tiểu thuyết giai đoạn 1925 – 1945. Sau sự xuất hiện của hàng loạt những tác phẩm đạt đến đỉnh cao vềnghệ thuật thể loại thường là sự thóai trào của một khuynh hướng. Sau cùng, việc huy động sức người, sức của toàn dân tộc cho cuộc đấu tranh giữ gìn nền độc lập còn non trẻ của đất nước (1945) đã dẫn đến việc tạm ngưng khuynh hướng tiểu thuyết này.

Hiện nay, trong lý luận phê bình văn học ở Việt Nam, chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về tiểu thuyết tâm lý. Một số công trình nghiên cứu đề cập đến tiểu thuyết tâm lý với một số dấu hiệu khác nhau nhưng vẫn chưa có những công trình chuyên khảo khảo sát một cách chuyên biệt, kỹ lưỡng quá trình hình thành, vận động và phát triển cũng như đặc trưng thể tài, vai trò của tiểu thuyết tâm lý đối với quá trình hiện đại hóa văn học nước nhà. Một số công trình đề cập đến tiểu thuyết tâm lý mới tập trung vào một vài tác giả, tác phẩm, một số thành tựu cụ thể của tiểu thuyết tâm lý chứ chưa có một cái nhìn mang tính hệ thống. Vì thế, cần tiếp tục nghiên cứu tiểu thuyết tâm lý trong sự vận động và phát triển của tiểu thuyết trong nửa đầu thế kỷ XX.

Trong những thập niên đầu thế kỷ XXI, thế giới vẫn chứng kiến sự nỗ lực tìm tòi không mệt mỏi của các nhà văn đương đại trên bước đường đi tìm hướng đi mới của tiểu thuyết tâm lý - tiểu thuyết dòng ý thức. Chúng ta có quyền chờ đợi bước phát triển tiếp theo của tiểu thuyết loại này trong thế kỷ mới. Từ những gợi ý trên, chúng tôi chọn đề tài “Khuynh hướng tiểu thuyết tâm lý Việt Nam từ 1925 đến 1945”. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Luận án nghiên cứu sự thay đổi cách nhìn hiện thực, thế giới nhân vật đa chiều, đa diện, kỹ thuật phân tích tâm lý độc đáo cùng những phương thức biểu hiện đặc sắc của tiểu thuyết tâm lý. Từ đó khẳng định vị trí và những đóng góp của khuynh hướng tiểu thuyết tâm lý giai đoạn này đối với việc hiện đại hóa tiểu thuyết nói riêng và hiện đại hóa văn xuôi quốc ngữ nói chung. Nhiệm vụ nghiên cứu Với đề tài này, nhiệm vụ nghiên cứu được xác định như sau: Đưa ra cách hiểu khái quát về đặc trưng nội dung và nghệ thuật của thể loại tiểu thuyết, khuynh hướng sáng tác tiểu loại tiểu thuyết tâm lý.