Luận án tiến sĩ: Chủ ngữ tiếng Việt theo lý thuyết điển mẫu tại ĐHQGHN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN DO HONG DUONG KHAO SAT CHU NGU TIENG VIET DUOI GOC NHIN CUA LY THUYET DIEN MAU Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ Mã sô: 62.01 LUẬN AN TIEN SĨ NGON NGỮ HOC NGUOI HUONG DAN KHOA HOC: GS. NGUYEN VAN HIEP Ha Nội, 2011 MỤC LỤC U09)ý029 900107. ii ///0/98/6/9SVuV€£Ỷ£Ỷ£ỔAŸỔđđdđdddddẢdẢÒẢẢ. 1H Danh muc Cac Dang T1.

vii Danh mục các hình vẽ, đỗ thị. LICH SỬ VẤN DE VÀ CƠ SỞ LÝ THUYÊT. Các khuynh hướng nghiên cứu “chủ ngữ” trong các trường phái ngôn ngữ an. Khuynh hướng C6 điỂH.

- 55T ềEềEkE SE EEEEEEEEEgrgrec 7 1. Khuynh hướng cầu trúc và khuynh hướng chức năng. Khuynh hướng ngữ pháp ngữ nghĩA. Khuynh hướng ngữ pháp tao Sink.

Khuynh hướng tri HhẬNH. cv kg vn ky 14 1. Các quan điểm nghiên cứu chủ ngữ trong tiếng Việt. Quan điểm “câu tiếng Việt có chủ ngĩ£””.

Khuynh hướng truyền thng.------c©ce+cc+ccerterrerrsreerreres 20 1. Khuynh hướng hiện đại. Sàn nh re, 23 1. Quan điểm “câu tiếng Việt không có chủ ngữ” hay chủ ngữ không phải là nhãn hiệu cân thiết dé miêu tả cấu trúc câu tiếng VIỆT.

Quan điểm của luận đm.3 Lý thuyết điển mẫu.----- -©++SE++E£2EE£EEEEEEEEEEEEEE1E71 71. Lý thuyết điển muẫM. Các công trình nghiên cứu áp dụng lý thuyết điển mẫh. Các công trình nghiên cứu của tác gia nước ngoải.

Các công trình nghiên cứu về điển mau trong tiếng Việt. Một số ứng dụng mẫu mực của lý thuyết điển mẫu trong nghiên cứu cú 2. Kết cấu sở hữu cách. Kết cấu ngoại động.----- +52 e2 EtEEEEEEEEE1211211 2111 111k 47 mm: 21 nh hố.1 Một vài nhận xét chung.

- ---- c c3 3231131111111 ng ng re 59 2.2 _ Cơ sở xác lập bộ tiêu Chí.- -- c1 + 3119119 11211 kg ng ng cư.1 Bộ tiêu chí xác định chủ ngữ tổng quát của Keenan.2 Bộ tiêu chí xác định chủ ngữ của H.3 Bộ tiêu chí xác định chủ ngữ tiếng Việt của các tác giả nghiên cứu VỀ cú pháp tiếng Viet ceccecceccccccessesseessessessecsesssessessecsusssessessessusssessessessssssessessecssessesseeseess 64 2.4 Cơ sở xác lập tiêu chi nhận điện chủ ngữ nhìn từ góc độ loại hình học. _ Bộ tiêu chí xác định chủ ngữ điển mẫu trong tiếng Việt. Tiêu chí về đặc điển ngữ PAG cescecceccesscesvesessesssessessesseessesseeseeseesesseeseess 72 2. Tiêu chí về các đặc điểm ngữ pháp nói chung.

Tiêu chí về vị trí và hình thức biểu đạt. Tiêu chí về đặc điểm ngữ 1Qhid ceccecscccscsssesssesssessessesssesssesssessesssesssecsseess 80 2. Tiêu chí về đặc điểm ngữ AUN vesceccecsesscesvecsessessssssessessesssessessessessseeseeseess 84 2. ch nh hư 86 Chương 3.

CÁC TRƯỜNG HỢP CHỦ NGU ĐIÊN MẪU TRONG CÂU TIENG VIET occ -. Chủ ngữ điển mẫu của các câu có hệ từ “là”.----s-csc+sz+c+zxerxcrsee 91 3. Các loại chủ ngữ điển mẫu trong câu có hệ từ “là”. Các tiêu chí ngĩ phẮpD.

cv HH kh 98 3. Các tiêu chí ngữ nghĩa và ngữ dỤng.--s-cccS«csssekssseseeeeese 101 iv 3. Chủ ngữ điên mẫu của các câu không có hệ từ “là” (các câu có trật tự SV(O) thông thường).-- --- + + TH TH TH TH HH HH TH nrệt 105 3. Các vai nghĩa của chủ ngữ điển MAU .- 5-55 5cc52+ce+£szeereered 106 3.

Chủ ngữ là tác thé, hành thỂ. Chủ ngữ là chủ thé tinh chất, phâm chất. Chu ngữ là nghiệm thé (expriencer). Chu ngữ là chu sở hữu (pOSS€SSOT).

Chu ngữ là chủ thé so sambhee. Các tiêu chi ngữ pháp và ngữ dụng,. cv nh nh nhe 123 Chương 4. CÁC TRƯỜNG HỢP CHỦ NGU KHÔNG DIEN MẪU TRONG CÂU 0I9cÀ2i50015.---+- 2© St2ESESE2EEEE21E2121212112111 211121111.

Chủ ngữ không điển mẫu của các câu có hệ từ ““là”. Chủ ngữ được cầu tạo bởi động tù/tÍnh FỪ. Chủ ngữ được cầu tạo bởi một kết cấu C-V. Chủ ngữ được cấu tạo bởi giới từ hoặc ngữ giỚi fừ.

Chủ ngữ không điển mau của các câu không có hệ từ “là”. Chủ ngữ là thể từ/ngữ thể tht. Chủ ngữ có vai nghĩa “nguyên nhân”. Chủ ngữ có vai nghĩa “phương tiện, công cụ ”.

Chủ ngữ có vai nghĩa “vi trí, vật ChỨa”. Chủ ngữ có vai nghĩa “đối thé, tiếp thé? oo. Chủ ngữ là động từ/động ngữ, tính từ/tính ngữ và kết cấu C-V. Chủ ngữ của các câu có thành to chỉ không gian cấu tạo bởi cầu trúc “thời vị từ + X” đứng đM.

55:55 Sct Set SE E221 ttcrree 143 4. Trường hợp câu tỔn tại. Trường hợp câu thường được xem là có chủ ngữ đảo trí. Trường hợp câu thường được xem là có chủ ngữ zero (chủ ngữ tỉnh lo.

Chủ ngữ của các câu có thành tô chỉ thời gian đứng đầu. Các trường hop chủ ngữ AGO ẨÍ. s«cccc chi nriksiesereeee 161 4. Chủ NU Z€TO.

HH HH He 164 4. Chủ ngữ zero hồi chỉ. Chủ ngữ zero là chủ thé phat ngôn hoặc đối tượng tiếp nhận. “Nó” với vai tro là chủ ngữ thực và chủ ngữ hình thức.

Chủ ngữ của một số kiểu câu khác .--- +2: cece+c+c+xzeezeereereee 175 7 Cc 180 4. Mức độ đáp ứng tiêu chi điển mẫu cua các trường hop chủ ngữ phi điển MẪN — sesesecsessessesssssesssssesucsecsecsecsessssussussussucsecsecsessssussussussessessecsecsessesassusscscseess 180 4. Mô hình phạm trù Chủ HBÏữ. cv HH ket 183 4.

Nhận XéÍ CHHHĐ. SH HH HH nh 184 KẾT LUẬN 0ooceececscssesscsssessessessecsscsssssecsecsussusssecsessussussusssessessusssessessecsnsssessessesssaseeses 186 CONG TRINH CUA TÁC GIÁ CÓ LIÊN QUAN ĐỀN LUẬN ÁN. 190 TAI LIEU THAM KHẢO.- 2-2 E©S£2S£+SE£EE£EEEEEE2EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEErkerrrrrvee 191 NGUON TU LIEU TRÍCH DAN TRONG LUẬN ÁN.----:----c5<+: 201 vi Danh mục các bảng Bang 1. Ví dụ (1) phân tích phối hợp 3 kiểu cau trúc của câu.

Vi dụ (2) phân tích phối hợp 3 kiểu cấu trúc của câu. Ví dụ (1) phân tích phối hợp 3 kiêu chủ thể có mặt trong câu. Ví dụ (2) phân tích phối hợp 3 kiểu chủ thể có mặt trong câu. Vi dụ (3) phân tích phối hợp 3 kiểu chủ thể có mặt trong câu.

Vi dụ (4) phân tích phối hợp 3 kiểu chủ thé có mặt trong câu. Mối tương quan giữa các đặc trưng của 3 loại hình chủ ngữ. Ví dụ về một câu đầy đủ các thành phần câu theo quan điểm của Nguyễn Z8: 000. Tóm tắt khả năng đảm nhiệm các vai nghĩa của chủ ngữ trong tiếng Pháp 00 5010101308MNn.

Tom tắt khả năng đảm nhiệm các vai nghĩa của chủ ngữ trong tiếng Việt (Nguyễn Văn Bằng) .---- 2-52 SE St E1 E12112112112111111111211 1101211111111 re. Ví dụ về cau trúc cú pháp “Danh là Danh” thể hiện sự thể quan hệ thuộc 00. Vi dụ (1) về cấu trúc cú pháp “Danh là Danh” thé hiện sự thé quan hệ đồng nhất .--- -- 2 sSs‡EEEE12E19715711211211711112112111111121111 1111111111111 x Ea cre. Ví dụ (2) về cau trúc cú pháp “Danh là Danh” thể hiện sự thé quan hệ Ong MAL NNậgg.

Bảng đánh giá mức độ đáp ứng tiêu chi chủ ngữ điển mau của các thành tố trong vi dụ kiểu “Com bà ấy ăn bữa ba bát””. Mức độ đáp ứng bộ tiêu chí của chủ ngữ trong câu có hệ từ “1à”. Mức dộ đáp ứng tiêu chí điển mẫu của chủ ngữ được cầu tạo bởi thé m1 077 6 141 Bang 4. Mức độ đáp ứng tiêu chí điển mẫu của các chủ ngữ không được cấu tao DOH thE 0n.

Mức độ đáp ứng tiêu chí điển mẫu của nhóm chủ ngữ đảo trí. Mức độ đáp ứng tiêu chí điển mẫu của chủ ngữ Zero. Mức độ đáp ứng tiêu chí điển mẫu của “nó” với tư cách là chủ ngữ thực \M⁄:Nu nh 00418iiii1:8iii 1. Bảng tổng hop mức độ đáp ứng tiêu chí điển mẫu của các loại chủ ngữ ——.

Bang phân loại cấp độ thành viên trong phạm trù chủ ngữ. Bảng phân loại các cấp độ chủ ngữ phi điển mẫu. Bảng thống kê số lượng chủ ngữ điển mẫu và không điển mẫu trong 6 truyện ngắn, 1 truyện dai và 2 phóng sự.----¿--¿©2+2+++zx+2xxvrxezrxrzrxerreee 184 viii Danh mục các hình vẽ, đồ thị Mô hình 3. Quá trình đồ chiếu khái niệm “table” lên mốc định vi “under”.

Quá trình đồ chiếu “the newspaper” lên mốc định vị “under the 00055 d. Mô hình truyền năng lượng từ F đến G.----- 5 52cs¿ 107 Mô hình 3.4 Lay hình trong ngôn ngữ.----- 2+ 2©52+S++E+£Ee£EczEeEerxerveei 118 Mô hình 4.1 Phạm trù chủ ngữ trong tiếng Việt.---2-©5¿©25z2cs+cszccee 183 1X MỞ DAU 1. Lý do chọn đề tài Một trong những nhiệm vụ quan trọng của cú pháp học là miêu tả cấu trúc cú pháp của câu. Trong hầu hết các đường hướng miêu tả, việc xác định các thành phần câu với tư cách là những nhãn hiệu (label) cấu trúc đóng một vai trò rất quan trọng.

Tuy nhiên, việc xác định thành phần câu là một việc làm không đơn giản. Vẫn đề xác định thành phần câu cho đến nay vẫn là một vấn đề còn gây tranh cãi rất nhiều, trong đó việc xác định thành phần chủ ngữ - thành phần chủ chốt trong cơ cầu ngữ pháp của bất kỳ ngôn ngữ nào — có thê được coi là nhiệm vụ gian nan nhất, bởi lẽ có quá nhiều nhân tô ảnh hưởng đến việc xác định thành phần câu này, hay nói cách khác, thành phần câu này là nơi giao cắt của nhiều bình điện khác nhau của câu. Đã có một số công trình, luận án. bản về cách xác định chủ ngữ tiếng Việt cũng như đưa ra các biện pháp nham giải quyết vấn dé thành phan câu tiếng Việt nói chung, song các quan điềm vẫn chưa đi tới sự nhất trí.

Sự không thống nhất trong các quan điểm còn khiến các nhà ngôn ngữ học thậm chí đã đưa ra giả thuyết “tiếng Việt không có chủ ngữ” (Cao Xuân Hạo) và nghi ngờ tư cách xác đáng của cấu trúc chủ- vị được áp dung lâu nay dé miêu tả cấu trúc cú pháp của câu tiếng Việt. Cũng có một số tác giả, dù không nghi ngờ sự tồn tại của chủ ngữ tiếng Việt, song cũng nhận định rằng, việc xác định chủ ngữ không phải là điều dé dang, cần phải xác lập các tiêu chí chặt chẽ thì mới có thé xác định được. Nhiều tiêu chí đã được đưa ra dé nhận diện thành phần quan trọng này của câu, cả các tiêu chí hình thức và ngữ nghĩa. Song, như lịch sử nghiên cứu cú pháp tiếng Việt cho thấy, đây là một việc làm hết sức khó khăn bởi hiện thực nhiều chiều kích của câu bao giờ cũng phức tạp hơn rất nhiều so với những lập thức lí thuyết ban đầu, có lẽ bởi vậy mả đến hiện nay vẫn chưa có một mô hình, một cách giải quyết nào thỏa đáng được đưa ra.

Nguyên nhân sâu xa của sự tranh luận và bàn cãi về vấn đề tiếng Việt có hay không có chủ ngữ này, chính là bản chất cú pháp của tiếng Việt, một ngôn ngữ đơn lập điển hình với câu hỏi ma cho đến nay các nhà ngữ pháp vẫn chưa thống nhất được câu trả lời: “tiếng Việt là ngôn ngữ thiên về chủ ngữ hay thiên về chủ đề”? Trước những vấn đề đặt ra, chúng tôi muốn bắt đầu tiếp cận vấn đề chủ ngữ dưới một góc nhìn mới: “lý thuyết điển mẫu” (Prototype Theory) dé tìm đến câu trả lời mà chúng tôi hy vọng là có nhiều thỏa đáng.