Luận án về diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN VŨ THỊ HƢƠNG DIỄN NGÔN TÍNH DỤC TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI (QUA MỘT SỐ TÁC GIẢ VÀ TÁC PHẨM TIÊU BIỂU) LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội, 2019 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN VŨ THỊ HƢƠNG DIỄN NGÔN TÍNH DỤC TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI (QUA MỘT SỐ TÁC GIẢ VÀ TÁC PHẨM TIÊU BIỂU) Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62.21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Chủ tịch Hội đồng Ngƣời hƣớng dẫn khoa học PGS. Hà Văn Đức PGS. Nguyễn Thị Bích Thu Hà Nội, 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập do chính tôi nghiên cứu và thực hiện. Các số liệu và kết quả trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng.

Tác giả luận án Vũ Thị Hƣơng LỜI CẢM ƠN Trong quá trình học tập và hoàn thành luận án này, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, chia sẻ và giúp đỡ của Nhà trư ờng, các khoa, phòng ban, các thầy cô giáo, các nhà khoa học tại Trường Khoa học Xã hội và Nhân Văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) và một số cơ quan khác như Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Viện văn học, Thư viện Quốc gia Việt Nam….Bên cạnh đó, tôi cũng nhận được nhiều sự giúp đỡ của cơ quan , đồ ng nghiê ̣p , gia điǹ h và ba ̣n bè. Đặc biệt là sự hướng dẫn tận tình của PGS. Nguyễn Th ị Bích Thu. Nhờ sự quan tâm, tạo điều kiện thuận lợi, giúp đỡ tận tình trên, tôi đã hoàn thành công trình nghiên cứu này một cách thuận lợi nhất.

Nhân dịp này, với lòng kin ́ h tro ̣ng và biế t ơn sâu sắ c , tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới quý thầy cô, gia đình, bạn bè. Hà Nội, ngày. năm 2019 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Vũ Thị Hƣơng MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án.

Cấu trúc luận án. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Lịch sử các nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. Các hướng tiếp cận khái niệm diễn ngôn.

Các nghiên cứu về tính dục và diễn ngôn tính dục trong văn hóa, văn học. Các nghiên cứu về tiểu thuyết Việt Nam đương đại từ góc độ diễn ngôn và diễn ngôn tính dục. Khoảng trống nghiên cứu về diễn ngôn tính dục của các tác giả, tác phẩm được lựa chọn khảo sát. Nội hàm các khái niệm mà luận án sử dụng.

Khái niệm diễn ngôn. Khái niệm tính dục. Khái niệm diễn ngôn tính dục. CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ VẬN HÀNH CỦA DIỄN NGÔN TÍNH DỤC TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI.

Cơ sở hình thành diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Việt Nam đƣơng đại. Các tiền đề khách quan. Các tiền đề chủ quan. Sự vận hành diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Việt Nam đƣơng đại.

Sự chuyển hóa các cặp đối lập tạo nghĩa của diễn ngôn tính dục. Cảm quan dục tính trong các kiểu dạng nhân vật. ĐẶC ĐIỂM VÀ CHỨC NĂNG CỦA DIỄN NGÔN TÍNH DỤC TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI. Đặc điểm của diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Việt Nam đƣơng đại.

Tính dục - bản năng tự nhiên. Tính dục - sự thăng hoa của tình yêu. Tính dục - phương tiện giải tỏa cô đơn. Tính dục - thể hiện sự suy đồi của đạo đức xã hội.

Chức năng của diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Việt Nam đƣơng đại. Tính dục chứa đựng sức mạnh hóa giải. Tính dục chứa đựng sức mạnh hủy diệt. Tính dục chứa đựng sức mạnh cứu rỗi.

Tính dục chứa đựng sức sống bất diệt. PHƢƠNG THỨC KIẾN TẠO DIỄN NGÔN TÍNH DỤC TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI. Lớp ngôn ngữ thân thể. Nghệ thuật miêu tả.

Miêu tả hành vi tính giao, đụng chạm cơ thể. Miêu tả nội tâm nhân vật. Các kiểu không gian gắn liền với diễn ngôn tính dục. Hệ thống biểu tƣợng tính dục.

Mẫu – biểu tượng của văn hóa Việt. Bộ ngực, bầu vú – sự nuôi dưỡng, khát vọng sinh sôi. Thiên nhiên – vũ điệu giao hoan. Giấc mơ - ẩn ức của tính dục.147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .174 PHỤ LỤC MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài 1. Sau 1986, cùng với sự đổi mới trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội, văn học nghệ thuật Việt Nam cũng có những bước chuyển mình mạnh mẽ. Một trong những thay đổi trong cảm hứng và lối viết của văn học đương đại là đụng chạm đến các vấn đề cấm kị. Phải thừa nhận rằng, không phải đến bây giờ, tính dục mới được nhắc đến.

Yếu tố tính dục đã xuất hiện từ rất lâu, trong ca dao, tục ngữ, trong thơ Hồ Xuân Hương, Nguyễn Du, trong Thơ mới, trong văn thơ của Tự lực văn đoàn, trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng, Nam Cao…Tuy nhiên, qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, khi văn học trở thành một mặt trận phục vụ, cổ vũ chiến đấu thì vấn đề tính dục dường như ít xuất hiện hơn. Sau những kìm nén, cùng với cơn gió tự do của thời mở cửa, những trang văn viết về tính dục trở nên ào ạt, nhiều cung bậc và đa sắc thái hơn bao giờ hết. Tính dục trở thành một khuynh hướng và mở rộng đường biên. Tính dục có thể gắn liền với tình yêu, sự thăng hoa của đôi lứa, hạnh phúc gia đình.

Tính dục là văn hóa, là nhân văn nhưng nó cũng có thể chỉ là những đòi hỏi đơn thuần của bản năng, là nhục dục thậm chí là sự hủ bại, băng hoại của đạo đức, là hậu quả của lối sống dễ dãi, buông thả…Cùng với sự cởi trói của tư tưởng, tính dục không còn là một vùng cấm kị. Nó được thừa nhận như một nhu cầu tồn tại của xã hội loài người. Trong cách tiếp cận đó, tính dục không chỉ đơn thuần mang những đặc tính về mặt sinh học mà trên thực tế nó là văn hóa, là giá trị nhân văn, nhân bản. Tính dục vừa là đối tượng đề cập vừa là phương tiện chuyển tải các ý đồ nghệ thuật.

Chính sự đa dạng, đa chiều đó của thực tiễn đời sống văn học đòi hỏi chúng ta về mặt nghiên cứu, học thuật cần phải có những tìm hiểu, kiến giải tổng thể và thấu đáo hơn. Tất cả ý nghĩa trên cho thấy tính dục là một hiện tượng phức tạp. Việc nghiên cứu về tính dục không chỉ có ý nghĩa văn học mà còn mang ý nghĩa xã hội sâu sắc. Bởi vì trong văn học đương đại, tính dục đã trở thành một đột phá trong quan niệm về con người đem lại nhiều ý nghĩa nhân văn và thẩm mỹ.

Chức năng quan trọng nhất của văn học là hướng con người vươn đến những giá trị chân thiện mỹ. Để làm nên bức tranh đa dạng và sống động của đời sống văn học không chỉ cần đến một lực lượng sáng tác đông đảo mà còn phải cần đến những cây bút đủ tầm 1 và đủ tâm, thực sự tài năng và bản lĩnh. Đặc biệt là khi tác giả đó chọn viết về tính dục. Không phải ai cũng có đủ bản lĩnh viết về nó mà viết hay càng là vấn đề khó hơn.

Bởi vì văn học viết về tính dục luôn chấp chới trong ranh giới giữa một bên là khiêu dâm, kích dục còn bên kia là biểu hiện của những khát khao hạnh phúc, chứa đựng giá trị nhân văn và nhân bản, mang lại giá trị văn chương nghệ thuật. Nghiên cứu về đề tài tính dục có thể sẽ có nhiều hướng tiếp cận khác nhau. Có thể tiếp cận từ góc độ mỹ học, văn hóa học. Chúng ta cũng có thể tiếp cận tính dục từ việc phân tích cấu trúc nội tại tác phẩm theo phương pháp thi pháp học hoặc từ các lý thuyết khác như yếu tố hậu hiện đại, diễn ngôn, liên văn bản….

Ở Việt Nam, diễn ngôn đang trở thành lý thuyết được áp dụng nghiên cứu ngày càng rộng rãi. Trong lĩnh vực văn học, diễn ngôn được vận dụng để lý giải một hiện tượng văn học cụ thể. Việc nghiên cứu văn học từ lý thuyết diễn ngôn đang mở ra nhiều hướng đi mới cho việc phân tích, giải mã tác phẩm văn học. Chúng ta sẽ tìm ra mối quan hệ giữa văn học với ý thức xã hội và thời đại, sự chi phối của hệ thống tri thức hiện thời và tính quyền lực của tri thức đó đối với văn học.

Trong từng thời kì lịch sử, văn học được kiến tạo theo những trường tri thức nhất định. Tính dục trước đây từ một chủ đề thuộc vùng cấm kị đến văn học đương đại lại được công khai bàn luận, thậm chí dành được sự quan tâm đặc biệt của mọi đối tượng (cả người viết lẫn người đọc, cả các nhà quản lý văn hóa, độc giả thông thường lẫn độc giả chuyên biệt). Hơn thế nữa, tính dục còn được đưa vào với những chủ đích rõ ràng, có chú ý đến liều lượng, mức độ. Về mặt ý nghĩa, nó cũng vượt xa ý nghĩa ban đầu là một yếu tố thuộc về bản năng, thuộc về đời sống con người.

Điều đó chứng tỏ diễn ngôn thời đại là yếu tố quan trọng nhất tác động đến sự ra đời và vận hành của tính dục. Do vậy, nghiên cứu yếu tố tính dục trong tiểu thuyết Việt Nam từ lý thuyết diễn ngôn sẽ hứa hẹn mở ra nhiều ý nghĩa ẩn chứa phía sau những con chữ tưởng như chỉ là vấn đề thuộc về thân xác. Khảo sát trong phạm vi tư liệu sưu tầm được, chúng tôi nhận thấy chưa có một luận án, chuyên luận nào (ngoài một số luận văn thạc sỹ nghiên cứu cụ thể về một tác giả, tác phẩm, một số bài viết ngắn trên báo in, báo mạng) nghiên cứu về vấn đề này trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại từ góc độ diễn ngôn tính dục. Do vậy chúng tôi 2 lựa chọn đề tài nghiên cứu của mình là: Diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại (Qua một số tác giả và tác phẩm tiêu biểu).

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích nghiên cứu Thông qua khảo sát diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, chúng tôi hướng đến tìm ra các câu trả lời: Một là, cơ sở hình thành và vận hành của diễn ngôn tính dục.