Luận án tiến sĩ ngữ nghĩa ngữ dụng câu hỏi tu từ tiếng việt luận án ts lý luận n

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------  ------ LÊ THỊ THU HOÀI NGỮ NGHĨA – NGỮ DỤNG CÂU HỎI TU TỪ TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI – 2013 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------  ------ LÊ THỊ THU HOÀI NGỮ NGHĨA – NGỮ DỤNG CÂU HỎI TU TỪ TIẾNG VIỆT Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ Mã số: 62 22 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1- TS. LÊ ĐÔNG 2- GS. VŨ ĐỨC NGHIỆU HÀ NỘI – 2013 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC Mở đầu 1 1. Tính cấp thiết của đề tài 1 2 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3 3.

Mục đích và nhiệm vụ của luận án 5 4. Những đóng góp của luận án 6 5. Phƣơng pháp và tƣ liệu nghiên cứu 8 6. Bố cục của luận án 9 Chương 1: Hỏi và câu hỏi tu từ - Những vấn đề lý thuyết liên quan 12 1.

Câu hỏi và câu hỏi tu từ 12 1. Câu hỏi tu từ và hệ thống phân loại câu hỏi tiếng Việt 12 1. Những quan niệm về câu hỏi tu từ 16 1. Câu hỏi tu từ - những nghiên cứu và những vấn đề tồn tại 17 1.

Lý thuyết hành động ngôn từ và hành động hỏi 24 1. Lý thuyết hành động ngôn từ 24 1. Hành động trực tiếp và hành động gián tiếp 27 1. Hành động hỏi và câu hỏi 28 1.

Tình thái trong ngôn ngữ 31 1. Khái niệm tình thái 31 1. Các kiểu ý nghĩa tình thái 34 1. Lập luận trong ngôn ngữ 38 1.

Đa thanh trong ngôn ngữ 40 1. Tiểu kết 43 Chương 2: Thành tố hỏi trong câu hỏi tu từ 45 2. Những khuôn hỏi thƣờng gặp trong câu hỏi tu từ 45 2. Các kiểu cấu trúc hỏi cơ bản của câu hỏi tu từ có giá trị khẳng 45 định 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Các kiểu cấu trúc hỏi cơ bản của câu hỏi tu từ có giá trị phủ 51 định 2. Câu hỏi tu từ được cấu tạo bởi những cấu trúc hỏi đặc biệt 61 2. Ý nghĩa hỏi trong câu hỏi tu từ 62 2. Cơ chế và điều kiện hình thành ý nghĩa hỏi trong câu hỏi tu từ 64 2.

Những bằng chứng về sự tồn tại ý nghĩa hỏi trong câu hỏi tu từ 71 2. Chất vấn – một chiến thuật đối thoại của câu hỏi tu từ 81 2. Thành tố hỏi trong câu hỏi tu từ và câu hỏi chính danh 85 2. Đại từ nghi vấn trong câu hỏi tu từ và câu hỏi chính danh 85 2.

Sự khác biệt về tình thái hỏi trong câu hỏi tu từ và câu hỏi 91 chính danh 2. Tiểu kết 93 Chương 3: Mệnh đề ngầm ẩn trong câu hỏi tu từ 95 3. Đặc trƣng ngữ cảnh của câu hỏi tu từ 95 3. Cơ chế hình thành các mệnh đề ngầm ẩn trong câu hỏi tu từ 107 3.

Các chủ thể ý kiến trong câu hỏi tu từ 117 3. Câu hỏi tu từ có phải là những phát ngôn đa thanh điển hình? 117 3. Các chủ ngôn trong câu hỏi tu từ 122 3. Tình thái đánh giá ngầm ẩn trong câu hỏi tu từ 129 3.

Đặc trưng tình thái đánh giá ngầm ẩn trong câu hỏi tu từ 129 3. Các phương tiện ngôn ngữ tham gia vào việc thể hiện những 133 đánh giá tình thái trong câu hỏi tu từ 3. Tiểu kết 149 Chương 4: Câu hỏi tu từ trong hoạt động giao tiếp 151 4. Câu hỏi tu từ dƣới góc độ lý thuyết hành vi ngôn ngữ 151 4.

Câu hỏi tu từ với chức năng biểu hiện các hành vi ngôn ngữ gián tiếp 153 4. Câu hỏi tu từ thực hiện chức năng bác bỏ 154 4. Câu hỏi tu từ thực hiện chức năng từ chối hay chấp thuận gián 162 tiếp 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Câu hỏi tu từ thực hiện chức năng phản bác trước những hành 163 động, việc làm của người khác 4.

Trong những ngữ cảnh nhất định, câu hỏi tu từ có thể thực hiện 165 một số hành động gián tiếp khác 4. Câu hỏi tu từ có thể đồng thời thực hiện những hành động gián 168 tiếp khác nhau 4. Câu hỏi tu từ với chức năng lập luận trong ngôn ngữ 170 4. Câu hỏi tu từ - một đặc trƣng văn hóa giao tiếp của ngƣời Việt 176 4.

Tiểu kết 178 Kết luận 180 Danh mục công trình khoa học của tác giả liên quan đến luận án 184 Nguồn ngữ liệu phục vụ nghiên cứu của luận án 185 Tài liệu tham khảo 187 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong mấy chục năm trở lại đây, nhân tố con người trong ngôn ngữ trở thành mối quan tâm đặc biệt của ngôn ngữ học và của một số lĩnh vực khoa học khác quan tâm đến ngôn ngữ như là một đối tượng, một nhân tố trong quá trình giải quyết nhiệm vụ của mình như: logic học, triết học, tâm lý học … Xu hướng đó mở ra những tiền đề thúc đẩy, đặt ra những nhiệm vụ nghiên cứu sâu hơn hàng loạt các hiện tượng ngôn ngữ, và câu hỏi là một trong những đối tượng đã được nhiều nhà ngôn ngữ học quan tâm. Trước hết, bởi nó là một dạng hành vi ngôn ngữ phổ biến trong giao tiếp và nhận thức, trong đó có những kiểu câu gắn liền với những vai trò mang tính ổn định cao trong giao tiếp cũng như trong đối thoại. Những câu hỏi, mà ở đây chúng tôi gọi là câu hỏi tu từ, là một trong những đối tượng quan tâm và cần được quan tâm như thế.

Câu hỏi tu từ là một trong những loại câu xuất hiện đặc biệt phổ biến trong giao tiếp hàng ngày và trong cả những phạm vi phong cách chức năng khác của ngôn ngữ, chẳng hạn như, trong các tác phẩm văn học, trong các văn bản mang tính nghị luận, chính luận … Dĩ nhiên, tần số xuất hiện của chúng trong các văn bản cụ thể còn phụ thuộc vào chiến lược lựa chọn các hình thái biểu hiện của từng cá nhân và các nhân tố khác của tình huống giao tiếp. Song, điều đó cũng đủ nói lên rằng, những dạng câu hỏi như vậy có một vai trò quan trọng trong hiện thực giao tiếp. Cao Xuân Hạo, trong một khảo cứu về ngữ pháp chức năng tiếng Việt, đã cho chúng ta những con số có ý nghĩa, dù rằng đó chỉ là những số liệu trong khuôn khổ một tác phẩm văn học của một tác giả: “… mức thông dụng của loại câu này vƣợt xa các loại câu có giá trị ngôn trung gián tiếp khác. Trong truyện Kiều có 374 câu có hình thức nghi vấn thì có tới 229 câu có giá trị phủ định, chỉ có 125 câu là câu hỏi chính danh.

Cũng trong truyện Kiều, có 339 câu có giá trị phủ định thì chỉ có 110 câu có hình thức phủ định (có dùng vị từ phủ định nhƣ: không, chƣa, chẳng), còn lại (229 câu) là những câu nghi vấn. Số câu nghi vấn có giá trị khẳng định là 20”. [28;404] 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những câu hỏi như vậy, mặc dù hình thức cấu tạo và các đặc trưng ngữ nghĩa – ngữ dụng cụ thể của chúng ở mỗi một ngôn ngữ có thể không giống nhau nhưng cũng đủ là một hiện tượng phổ biến ở nhiều ngôn ngữ, thậm chí có thể nói là ở tất cả các ngôn ngữ. Sự phổ biến, phổ quát của hiện tượng này có thể ẩn giấu những cơ chế chung đáng quan tâm trong mối quan hệ tương tác giữa đối thoại – hỏi – và các giá trị khẳng định, phủ định.

Việc nghiên cứu các câu hỏi tu từ, không chỉ là một ô trống đòi hỏi phải tiếp tục nghiên cứu nhiều hơn và sâu hơn mà còn góp phần vào việc nghiên cứu những hoạt động ứng dụng của ngôn ngữ như: xử lý từ điển, rèn luyện và phát triển kỹ năng giao tiếp kể cả từ phía người lập mã và giải mã, tạo cơ sở cho những nghiên cứu đối chiếu và phục vụ cho công tác dạy và học ngoại ngữ… Không những thế, ẩn đằng sau những những nhiệm vụ ứng dụng trực tiếp đó là hàng loạt những vấn đề lý thuyết mà ngôn ngữ học đang quan tâm. Việc nghiên cứu các câu hỏi tu từ có thể góp phần soi sáng ở những mức độ khác nhau về vấn đề các hành vi ngôn ngữ, liên hệ giữ đối thoại – tình thái và tính thái hóa; tác động của những nhân tố ngữ dụng đến sự hình thành câu; vấn đề miêu tả câu về phương diện ngữ nghĩa – ngữ dụng, các kết cấu ngữ pháp hiểu theo tinh thần của ngôn ngữ học tri nhận, trước hết là tinh thần của Fillmore; trong một chừng mực nhất định, đó còn là vấn đề của ngữ pháp văn bản. Tuy nhiên, cũng phải thừa nhận rằng, nếu như các câu hỏi chính danh, câu cầu khiến, … ở hình thái và chức năng được coi là điển hình và được nghiên cứu chuyên sâu như là một đối tượng riêng biệt thì các câu hỏi tu từ lại mới chỉ được chú ý tới quá ít. Các sách ngữ pháp chỉ dành cho chúng một số lượng trang rất ít ỏi hoặc thậm chí chỉ một vài dòng chú thích.

Trong đó các nghiên cứu về phương diện ngữ nghĩa – ngữ dụng cũng mới chỉ là bước đầu. Tình hình như vậy có lẽ là do, một thời gian dài ngôn ngữ học chỉ tập trung vào việc nghiên cứu các hiện tượng ngôn ngữ “chuẩn tắc” gắn với phạm vi xác lập các quy tắc ngữ pháp của các cấu trúc ngôn ngữ mà ít chú ý đến bình diện giao tiếp; lại càng ít chú ý đến những hiện tượng, mà theo cách tiếp cận đó, ít nhiều nằm ở ngoại biên, thậm chí là ngoại lệ của ngữ pháp học. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Còn các nghiên cứu ngữ dụng, cho đến hiện nay, vẫn còn chủ yếu bị hút vào hàng loạt nhiệm vụ lý thuyết phức tạp, xây dựng và hoàn thiện bộ máy khái niệm của nó, thành ra cũng không quan tâm đủ chi tiết và cụ thể tới các câu hỏi tu từ. Những kiểu câu như vậy bị chìm vào cả một bể những hiện tượng gọi là hành vi ngôn ngữ gián tiếp mà hình thái, tính chất, cơ chế hình thành rất khác nhau.