Luận án tiến sĩ: Quản lý lễ hội truyền thống làng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội - Trường Đại học Văn hóa Hà Nội

BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI QUẢN LÝ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG NGHỀ TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA HÀ NỘI, 2022 BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI QUẢN LÝ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG NGHỀ TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI Chuyên ngành: Quản lý văn hóa Mã số: 9229042 LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA HÀ NỘI, 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi. Kết quả nghiên cứu của luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nghiên cứu khoa học nào trước đó. Tôi xin chịu trách nhiệm về những lời cam đoan trên là đúng sự thật. Tác giả luận án 1 MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC.

1 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. 2 DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ. 4 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG NGHỀ, KHÁI QUÁT VỀ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG NGHỀ TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Cơ sở lý luận về quản lý lễ hội truyền thống làng nghề. Khái quát về lễ hội truyền thống làng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội. 38 Tiểu kết chương 1. 52 Chương 2: THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC VÀ CỘNG ĐỒNG TRONG QUẢN LÝ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG NGHỀ TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI.

Các chủ thể quản lý, mối quan hệ phối hợp trong thực hiện vai trò. Vai trò của các chủ thể thông qua hoạt động quản lý. 62 Tiểu kết chương 2. 111 Chương 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC VÀ CỘNG ĐỒNG TRONG QUẢN LÝ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG NGHỀ TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI.

Căn cứ đề xuất giải pháp. Đề xuất một số giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước và cộng đồng trong quản lý lễ hội truyền thống làng nghề. 130 Tiểu kết chương 3. 148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.

151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 162 2 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ BQLDT Ban quản lý di tích BTC Ban tổ chức CNH, HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa CNXH Chủ nghĩa xã hội DSVH Di sản văn hóa DSPVT Di sản phi vật thể DoN Doanh nghiệp ĐTH Đô thị hóa KTTT Kinh tế thị trường Nxb Nhà xuất bản LHTT Lễ hội truyền thống TNHH Trách nhiệm hữu hạn TB Trung bình UBND Ủy ban nhân dân QL Quản lý QLNN Quản lý Nhà nước QLLH Quản lý lễ hội VH Văn hóa VH&TT Văn hóa & thể thao VHTT&DL Văn hóa Thể thao và Du lịch 3 DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ Bảng 01. Đối chiếu thang điểm và mức độ đánh giá theo thang đo Likert. Lý thuyết vai trò áp dụng QLLH truyền thống làng nghề.

Vai trò của Nhà nước và cộng đồng QLLH truyền thống làng nghề. Lý do chọn đề tài Lễ hội truyền thống là một trong những loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian tiêu biểu, sản phẩm văn hóa tinh thần của cha ông ta được hình thành trong lịch sử và tồn tại cho đến ngày nay. Lễ hội có vai trò quan trọng trong đời sống văn hoá của cộng đồng, nơi lưu giữ, bảo tồn và trao truyền nhiều giá trị văn hóa tốt đẹp, phản ánh những nhu cầu, ước vọng tạo sự gắn kết, mối quan hệ gắn bó, gần gũi giữa những con người khi cùng chung sống trong một làng xã, khu vực, vùng miền và cả ở phạm vi quốc gia, dân tộc. Hà Nội là thành phố của sự đa dạng, có lịch sử ngàn năm văn hiến, nguồn tài nguyên dồi dào, đa dạng về loại hình và có giá trị cao về lịch sử, văn hóa, kiến trúc, nghệ thuật với 5.922 di tích lịch sử văn hóa, trong đó có 2.396 di tích đã được xếp hạng, bao gồm: 01 di sản văn hóa thế giới, 12 di tích quốc gia cấp đặc biệt (Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội vừa là di sản văn hóa thế giới vừa là di tích quốc gia đặc biệt), 1.182 di tích quốc gia, 1.202 di tích cấp thành phố.

Di sản văn hóa phi vật thể Hà Nội có 1.793 di sản, trong đó 1.206 lễ hội: 01 di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại là Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc Sơn, 26 di sản được ghi danh vào di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trong đó có các lễ hội khá nổi tiếng như: Lễ hội làng Bình Đà (Thanh Oai), lễ hội làng Lệ Mật (Long Biên), lễ hội làng Triều Khúc (Thanh Trì), lễ hội đền Và (Sơn Tây)…[76]. Hà Nội còn là nơi hội tụ tinh hoa nghề thủ công truyền thống của cả nước. Trong số khoảng 5.400 làng nghề ở Việt Nam, riêng Hà Nội chiếm 1/3 số làng nghề với khoảng 1.350 làng nghề và làng có nghề, trong đó có hơn 300 làng nghề thủ công truyền thống tiêu biểu. Mạng lưới làng nghề thủ công rộng khắp cùng hàng trăm nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú lĩnh vực thủ công mỹ nghệ đã được Chủ tịch nước phong tặng, cùng cộng đồng thợ giỏi và rất nhiều nhà sáng tạo trẻ đã đưa Hà Nội trở thành nơi nuôi dưỡng, hội tụ và thúc đẩy cảm hứng sáng tạo, lan tỏa trong xã hội, nơi tôn vinh văn hóa Việt, đưa sản phẩm thủ công truyền thống ra thị trường quốc tế.

Công tác tổ chức, QLLH truyền thống, công tác bảo tồn, phát huy giá trị DSVH đã được Đảng và Nhà nước quan tâm chú trọng. Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1230/QĐ-TTg ngày 15/7/2021 về phê duyệt Chương trình Bảo tồn và phát huy bền 5 vững giá trị di sản văn hóa Việt Nam, giai đoạn 2021-2025, mục tiêu đề cập đến việc bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa [17]; Quyết định số 1909/QĐ-TTg ngày 12/11/2021 về phê duyệt Chiến lược phát triển văn hóa Việt Nam đến năm 2030, trong đó mục tiêu hướng tới năm 2030 có khoảng 70% số di sản trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được xây dựng đề án, chương trình bảo vệ và phát huy giá trị [18]; Quyết định số 2026/QĐ-TTg ngày 02/12/2021 về phê duyệt Chương trình số hóa Di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021-2030, trong đó có DSVH phi vật thể [19]. Thành ủy Hà Nội cũng đã ban hành Nghị quyết 09-NQ/TU ngày 22/02/2022 về “Phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”, trong đó mục tiêu phấn đấu ngành công nghiệp văn hóa Thủ đô phát triển thương hiệu “Thủ đô ngàn năm văn hiến”, “Thành phố vì hòa bình”, “Thành phố sáng tạo” [77]… Bên cạnh đó, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng đã ban hành Quyết định số 2139 /QĐ-BVHTTDL ngày 16/7/2021 phê duyệt Đề án “Số hóa dữ liệu lễ hội tại Việt Nam” giai đoạn 2021-2025 nhằm tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước về hoạt động lễ hội. Nâng cao vai trò, trách nhiệm của cơ quan quản lý Nhà nước của các Bộ, ngành, địa phương và người dân trong hoạt động lễ hội [10].

Tuy nhiên, trong bối cảnh đời sống hiện nay khi quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa diễn ra mạnh mẽ với sự phát triển đa dạng các ngành nghề, sự tăng dân số nhanh chóng, sự biến đổi của đời sống văn hóa, Hà Nội một mặt đang đón nhận những cơ hội và thách thức của sự phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, mặt khác cũng đang phải đối diện với nhiều khó khăn, thách thức, đặc biệt trong việc giữ gìn và bảo tồn những giá trị văn hoá truyền thống. Bởi vậy, công tác tổ chức và QLLH đã trở thành vấn đề cấp thiết. Hiện nay, vấn đề này còn nhiều bất cập, việc thực hiện vai trò của Nhà nước và cộng đồng ở một số lễ hội truyền thống làng nghề tại Hà Nội chưa hiệu quả, chưa đáp ứng cao kỳ vọng của từng chủ thể. Vai trò thiết kế của Nhà nước qua hoạt động hướng dẫn tổ chức lễ hội, điều chỉnh qua kiểm tra giám sát chưa được chặt chẽ.

Vai trò phối hợp giữa Nhà nước và cộng đồng còn nhiều hạn chế. Một số lễ hội truyền thống làng nghề, vai trò của cộng đồng bị quá tải, việc chỉ đạo, triển khai tổ chức lễ hội chủ yếu do cộng đồng dân cư thực hiện, dẫn đến hiệu quả tổ chức, QLLH truyền thống làng nghề chưa cao, vấn đề về quyền lợi và nghĩa vụ chưa đồng thuận cao. 6 Trên thực tế, nghiên cứu về di tích lịch sử văn hóa, lễ hội làng nghề ở Hà Nội hay lễ hội truyền thống Hà Nội đã có rất nhiều công trình, đặc biệt trong giai đoạn kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội đã có hàng trăm đầu sách được xuất bản. Tuy nhiên nghiên cứu về lễ hội truyền thống dưới góc độ quản lý thì chưa có nhiều, nhất là việc quản lý lễ hội truyền thống làng nghề trong bối cảnh đô thị hóa đang diễn ra nhanh chóng, sự tăng dân số cơ học cũng như sự biến đổi của đời sống văn hóa ở cả đô thị và nông thôn.

Đặc biệt, tiếp cận nghiên cứu từ lý thuyết nghiên cứu liên ngành - lý thuyết vai trò trong QLLH truyền thống còn khan hiếm tại Việt Nam, việc nghiên cứu QLLH truyền thống làng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội từ lý thuyết vai trò vẫn còn là một khoảng trống trong nghiên cứu, nhất là nghiên cứu từ lý thuyết vai trò để nhìn nhận việc thực hiện vai trò của từng chủ thể quản lý thông qua các hoạt động quản lý. Trong khi đó vai trò của Nhà nước và cộng đồng rất quan trọng trong QLLH truyền thống làng nghề. Nếu có sự tương tác, phối hợp chặt chẽ của hai chủ thể này sẽ phát huy tốt hiệu quả QLLH truyền thống làng nghề, đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế, văn hoá làng nghề trong giai đoạn hội nhập. Chính vì những lý do trên, tác giả đã lựa chọn đề tài “Quản lý lễ hội truyền thống làng nghề trên địa bàn thành phố Hà Nội" làm đề tài nghiên cứu luận án Tiến sĩ.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.