Luận án tiến sĩ: Biến đổi diễn xướng nghi lễ lên đồng tại Nam Định (2018)

BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ HÀ NỘI ******** TRẦN HẢI MINH BIẾN ĐỔI CỦA DIỄN XƯỚNG NGHI LỄ LÊN ĐỒNG (QUA NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TỈNH NAM ĐỊNH) LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC HÀ NỘI, 2018 BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ HÀ NỘI ******** TRẦN HẢI MINH BIẾN ĐỔI CỦA DIỄN XƯỚNG NGHI LỄ LÊN ĐỒNG (QUA NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TỈNH NAM ĐỊNH) Chuyên ngành: Văn hóa học Mã số: 62310640 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. Ngô Đức Thịnh 2. Trịnh Thị Minh Đức HÀ NỘI, 2018 LỜI CAM ĐOAN Tác giả xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân dƣới sự hƣớng dẫn khoa học của GS. Ngô Đức Thịnh và PGS.TS Trịnh Thị Minh Đức.

Các kết quả nghiên cứu và các kết luận trong luận án là trung thực, không sao chép từ bất kỳ một nguồn nào và dƣới bất kỳ hình thức nào. Việc tham khảo các tài liệu đã đƣợc trích dẫn và ghi nguồn theo đúng quy định. Tác giả luận án Trần Hải Minh Trần Hải Minh 1 MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC. 1 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT.

2 DANH MỤC CÁC BẢNG, SƠ ĐỒ. 4 Chƣơng 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT DIỄN XƢỚNG NGHI LỄ LÊN ĐỒNG TRUYỀN THỐNG. Tổng quan nghiên cứu về diễn xƣớng nghi lễ lên đồng. Cơ sở lý luận về diễn xƣớng nghi lễ lên đồng.

Lý thuyết nghiên cứu - lý thuyết giao lƣu tiếp biến văn hóa. Khái quát diễn xƣớng nghi lễ lên đồng truyền thống ở Nam Định. 44 Chƣơng 2: BIẾN ĐỔI CỦA KHÔNG GIAN VÀ CHỦ THỂ THỰC HÀNH DIỄN XƢỚNG NGHI LỄ LÊN ĐỒNG. Biến đổi của không gian thực hành diễn xƣớng nghi lễ lên đồng.

Biến đổi của chủ thể thực hành diễn xƣớng nghi lễ lên đồng. 76 Chƣơng 3: SỰ BIẾN ĐỔI VỀ TRÌNH TỰ VÀ THÀNH TỐ CẤU TRÚC TRONG DIỄN XƢỚNG NGHI LỄ LÊN ĐỒNG. Biến đổi về trình tự trong diễn xƣớng nghi lễ lên đồng. Biến đổi của các thành tố cấu trúc trong diễn xƣớng nghi lễ lên đồng.

114 Chƣơng 4: NGUYÊN NHÂN BIẾN ĐỔI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI DIỄN XƢỚNG NGHI LỄ LÊN ĐỒNG TRONG XÃ HỘI HIỆN NAY. Nguyên nhân biến đổi. Nhận thức xã hội về diễn xƣớng nghi lễ lên đồng. Những vấn đề đặt ra với diễn xƣớng nghi lễ lên đồng hiện nay.

144 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 147 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 158 2 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ CLB Câu lạc bộ DSVHPVT Di sản văn hóa phi vật thể DXNLLĐ Diễn xƣớng nghi lễ lên đồng GS Giáo sƣ GS.TS Giáo sƣ, Tiến sĩ NCS Nghiên cứu sinh NTTD Nghệ thuật trình diễn PGS Phó giáo sƣ Tr Trang TS Tiến sĩ UBND Ủy ban nhân dân VHTT Văn hóa thể thao 3 DANH MỤC CÁC BẢNG, SƠ ĐỒ STT Nội dung bảng thống kê Trang 1 Sơ đồ 1. Sơ đồ hóa các thành tố cấu trúc diễn xƣớng trong thực hành nghi 31 lễ lên đồng Sơ đồ 1.

Sơ đồ hóa hình thức cơ bản của diễn xƣớng nghi lễ lên đồng 37 2 Bảng 1.1: Thống kê lễ hội dân gian ở Nam Định 41 3 Bảng 2.1: Biến đổi đối tƣợng thờ cúng (tại một số di tích của quần thể phủ 51 Dầy) 4 Bảng 2.2: So sánh biến đổi về vai trò, vị trí của pháp sƣ trong diễn xƣớng 56 nghi lễ lên đồng truyền thống và diễn xƣớng nghi lễ lên đồng hiện nay 5 Bảng 2.3: Tổng hợp số ngƣời thực hành “tín ngƣỡng thờ Mẫu Tam phủ của 59 ngƣời Việt” trên địa bàn tỉnh Nam Định 6 Bảng 2.4: So sánh biến đổi của thanh đồng trong diễn xƣớng nghi lễ lên 61 đồng truyền thống và diễn xƣớng nghi lễ lên đồng hiện nay 7 Bảng 2.5: So sánh biến đổi của cung văn trong diễn xƣớng nghi lễ lên đồng 67 truyền thống và diễn xƣớng nghi lễ lên đồng hiện nay 8 Bảng 2.6: So sánh biến đổi của hầu dâng trong diễn xƣớng nghi lễ lên đồng 71 truyền thống và diễn xƣớng nghi lễ lên đồng hiện nay 9 Bảng 2.7: So sánh biến đổi của con nhang đệ tử trong diễn xƣớng nghi lễ 76 lên đồng truyền thống và diễn xƣớng nghi lễ lên đồng hiện nay 10 Bảng 4.1: So sánh sự biến đổi giữa diễn xƣớng nghi lễ lên đồng tại các đền, 131 phủ, miếu và diễn xƣớng nghi lễ lên đồng trên sân khấu 4 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài “Nghi lễ chầu văn của người Việt” ở Nam Định đã đƣợc Bộ Văn hóa Thể thao & Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể thuộc loại hình “Nghệ thuật diễn xướng dân gian” và “tập quán xã hội” (9/2013) và Nam Định là tỉnh đại diện cho cả nƣớc lập hồ sơ khoa học để UNESCO vinh danh “Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào ngày 01/12/2016. Với ý nghĩa nhằm nâng cao tầm nhìn, nhận thức về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể (DSVHPVT), tôn trọng sự đa dạng văn hóa, thúc đẩy đối thoại giữa cá nhân, nhóm ngƣời theo Công ƣớc 2003 …. Do đó tìm hiểu về những biến đổi của loại hình nghi lễ diễn xƣớng dân gian tín ngƣỡng này trong xã hội đƣơng đại hiện nay là một việc làm cần thiết và có ý nghĩa.

Nam Định là địa danh đã đƣợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Thông qua các hiện tƣợng, cơ sở thực tiễn đã xác định Nam Định vừa là nơi “xuất phát”, vừa là “trung tâm hội tụ và lan tỏa”. Trên thực tế, diễn xƣớng nghi lễ lên đồng (DXNLLĐ) đƣợc hình thành và phát triển lâu đời, DXNLLĐ tồn tại trong một không gian rộng. Trong quá trình giao lƣu tiếp biến văn hóa DXNLLĐ đã tiếp thu những tinh hoa văn hóa của các vùng miền để tạo cho mình sự phong phú, đa dạng.

Tuy vậy bên cạnh những mặt tích cực cũng không thể tránh khỏi sự pha tạp kể cả trong nội dung, hình thức thể hiện và diễn xƣớng. Vì vậy việc nghiên cứu sự biến đổi không gian thực hành diễn xƣớng, chủ thể diễn xƣớng cũng nhƣ biến đổi các thành tố cấu trúc trong DXNLLĐ nhƣ: âm nhạc, nội dung ca từ, múa, phục trang đạo cụ, đồ lễ. Từ đó làm cơ sở cho việc khẳng định tính mới của luận án. Từ góc độ nghiên cứu khoa học, cho đến nay mặc dù đã có nhiều công trình, bài báo, luận văn, tạp chí, hội thảo quan tâm nghiên cứu và giới thiệu về DSVHPVT tâm linh độc đáo này, tuy nhiên việc hƣớng đến nghiên cứu một chuyên luận biến đổi về hình thức thực hành tín ngƣỡng thờ Mẫu nói chung và DXNLLĐ cụ thể 5 hơn luận án tập trung nghiên cứu về biến đổi của DXNLLĐ.

Trên cơ sở đó tìm ra nguyên nhân của sự biến đổi đồng thời phân tích những vấn đề đặt ra với DXNLLĐ hiện nay ở tỉnh Nam Định nói riêng và ở nƣớc ta nói chung. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu nhận diện sự biến đổi của DXNLLĐ qua nghiên cứu trƣờng hợp tỉnh Nam Định, xác định mối quan hệ tƣơng tác giữa truyền thống và hiện tại. Từ đó đƣa ra những nhận định, đánh giá, nguyên nhân biến đổi và những vấn đề đặt ra đối với DXNLLĐ hiện nay.

Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu nguồn tài liệu thứ cấp để nhận diện những vấn đề còn chƣa đề cập tới trong nghiên cứu về thực hành tín ngƣỡng thờ Mẫu Tam phủ nói chung và DXNLLĐ nói riêng. - Khảo sát, phân tích những yếu tố cấu thành DXNLLĐ trong tổng thể “thực hành tín ngƣỡng thờ Mẫu Tam phủ của ngƣời Việt” ở Nam Định. - Phân tích làm rõ những đặc điểm cơ bản trong nghệ thuật diễn xƣớng lên đồng của ngƣời Việt ở Nam Định trong mối liên hệ với văn hóa ngƣời Việt ở vùng đồng bằng Bắc Bộ (ĐBBB) và các vùng văn hóa khác. - Nghiên cứu sự biến đổi của DXNLLĐ qua trƣờng hợp tỉnh Nam Định, làm rõ nguyên nhân biến đổi đồng thời luận bàn những vấn đề đặt ra trong xu thế biến đổi của DXNLLĐ hiện nay.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Nghiên cứu các phƣơng diện của DXNLLĐ bao gồm: không gian, các thành phần tham gia thực hành diễn xƣớng, các thành tố cơ bản trong nghệ thuật DXNLLĐ (âm nhạc, nội dung ca từ, múa, phục trang, đạo cụ, đồ lễ ….) trong mối quan hệ giữa DXNLLĐ truyền thống và biến đổi. Phạm vi nghiên cứu 3. Phạm vi vấn đề nghiên cứu Nghiên cứu cơ sở lý luận về DXNLLĐ.

Làm rõ cấu trúc của DXNLLĐ thông qua nghiên cứu những tiền đề hình thành đạo Mẫu và DXNLLĐ ở Nam Định, trên cơ sở đó tìm ra đƣợc những đặc trƣng của DXNLLĐ ở Nam Định. Nghiên cứu, phân tích sự biến đổi của DXNLLĐ truyền thống và biến đổi. Tuy nhiên trên thực tế DXNLLĐ bao gồm các hoạt động diễn ra trƣớc, trong và sau khi kết thúc một buổi hầu thánh. Trong luận án chỉ giới hạn phân tích sự biến đổi của các yếu tố/thành tố trong buổi hầu.

NCS nhận định rằng trƣớc và sau buổi hầu thánh các hoạt động có liên quan biến đổi không nhiều. Luận án tập trung nghiên cứu sự biến đổi của DXNLLĐ thờ Mẫu còn DXNLLĐ thờ Đức Thánh Trần chỉ mang hình thức đối chiếu, so sánh. Phạm vi không gian Nghiên cứu không gian văn hóa gắn liền với lễ hội và nghi lễ lên đồng ở các đền, phủ, điện thờ mẫu tại Nam Định. Trong đó, tác giả lựa chọn, khảo sát và phân tích một số lễ hội tiêu biểu có gắn liền với DXNLLĐ: lễ hội Đền Trần ở ngoại thành Nam Định tại các đền nhƣ đền thờ Quốc Công Tiết Chế Hƣng Đạo Đại Vƣơng Trần Quốc Tuấn (trong quần thể di tích đền Cố Trạch); đền Bảo Lộc, xã Lộc Vƣợng, huyện Mỹ Lộc và lễ hội Phủ Dầy, xã Kim Thái, huyện Vụ Bản tỉnh Nam Định tại các phủ nhƣ phủ Tiên Hƣơng (phủ chính), phủ Vân Cát, phủ Bóng (đền Cây Đa Bóng), đền Thƣợng, đền Giếng… tại quần thể di tích Phủ Dầy).

NCS cũng dành thời gian khảo sát vùng lan tỏa (Nam đồng bằng sông Hồng) của DXNLLĐ tại các điểm nhƣ đền Lảnh Giang (tỉnh Hà Nam), đền Đồng Bằng (tỉnh Thái Bình), và đền Dâu Quán Cháo (tỉnh Ninh Bình) để làm rõ hơn những nhận định trong luận án.