Luận án Tiến sĩ: Tín ngưỡng thờ Trần Văn Thành ở tỉnh An Giang - Trường Đại học Trà Vinh

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH ISO 9001:2015 PHẠM VĂN PHƯƠNG TÍN NGƯỠNG THỜ ANH HÙNG DÂN TỘC TRẦN VĂN THÀNH Ở TỈNH AN GIANG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH VĂN HÓA HỌC Mã ngành: 9229040 TRÀ VINH, NĂM 2023 ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH PHẠM VĂN PHƯƠNG TÍN NGƯỠNG THỜ ANH HÙNG DÂN TỘC TRẦN VĂN THÀNH Ở TỈNH AN GIANG Ngành: Văn hóa học Mã ngành: 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Chí Bền TRÀ VINH, NĂM 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là luận án do chính tôi nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của GS.TS Nguyễn Chí Bền. Kết quả nghiên cứu, số liệu, hình ảnh trong luận án chính xác, trung thực và có trích nguồn rõ ràng. Trà Vinh, ngày … tháng… năm 2023 Nghiên cứu sinh Phạm Văn Phương i LỜI CẢM ƠN Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu Trường Đại học Trà Vinh và tập thể Phòng Đào tạo Sau đại học; Trường Ngôn ngữ - Văn hóa - Nghệ thuật Khmer Nam Bộ và Nhân văn đã tạo điều kiện và giúp đỡ trong quá trình học tập tại trường. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn GS.TS Nguyễn Chí Bền đã tận tình hướng dẫn, giúp tôi hoàn thành được luận án của mình.

Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể giảng viên tham gia giảng dạy các học phần trong khóa học. Tôi cũng xin cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn ủng hộ, động viên, tạo điều kiện và giúp đỡ trong quá trình thực hiện và hoàn thành luận án. Xin chân thành cảm ơn! ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC.

iii PHẦN MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.1 Mục đích nghiên cứu.2 Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.1 Đối tượng nghiên cứu.2 Phạm vi nghiên cứu.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu. Giả thuyết nghiên cứu. Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu.

Hướng tiếp cận liên ngành. Phương pháp nghiên cứu. Điểm mới của luận án. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài.

Cấu trúc của luận án. 8 PHẦN NỘI DUNG. 9 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU, KHÁI LƯỢC ĐẤT - NGƯỜI AN GIANG VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.

Nhóm công trình về lịch sử, văn hóa và con người Nam Bộ. Nhóm công trình về tín ngưỡng, tôn giáo và lễ hội Nam Bộ. Nhóm công trình về tỉnh An Giang và nhân vật lịch sử Trần Văn Thành. Đánh giá chung.

KHÁI LƯỢC VỀ ĐẤT VÀ NGƯỜI AN GIANG. An Giang - vùng đất hội tụ những nét đặc trưng của Tây Nam Bộ. Người An Giang - một khối dân tộc đồng cư cộng cảm. Một số khái niệm nghiên cứu.

Lý thuyết nghiên cứu đề tài luận án. Cách tiếp cận. 27 Tiểu kết chương 1. 30 CHƯƠNG 2: CÁC THÀNH TỐ CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ TRẦN VĂN THÀNH.

CHÂN DUNG ANH HÙNG DÂN TỘC TRẦN VĂN THÀNH. Đôi nét về cuộc đời và sự nghiệp. Những truyền thuyết liên quan. CƠ SỞ THỜ TỰ TRẦN VĂN THÀNH.

Đền thờ Trần Văn Thành. Các dinh thờ Trần Văn Thành. LỄ HỘI TRẦN VĂN THÀNH. Công tác chuẩn bị cho lễ hội Trần Văn Thành.

Lễ hội tại đền thờ Trần Văn Thành. Lễ hội Trần Văn Thành tại Dinh Sơn Trung. Lễ hội tại các Dinh Ông Thẻ. 76 Tiểu kết chương 2.

79 CHƯƠNG 3: BÀN LUẬN VỀ TÍN NGƯỠNG THỜ TRẦN VĂN THÀNH Ở TỈNH AN GIANG. SO SÁNH TÍN NGƯỠNG THỜ TRẦN VĂN THÀNH VỚI TÍN NGƯỠNG THỜ CÁC NHÂN VẬT LỊCH SỬ Ở TỈNH AN GIANG. Những nét tương đồng trong tín ngưỡng thờ Trần Văn Thành với tín ngưỡng thờ các vị anh hùng ở tỉnh An Giang. Những nét dị biệt trong tín ngưỡng thờ Trần Văn Thành với tín ngưỡng thờ các vị anh hùng ở tỉnh An Giang.

SỰ DUNG HỢP ĐẠO BỬU SƠN KỲ HƯƠNG TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ TRẦN VĂN THÀNH 99 3. Sự dung hợp quan niệm Đạo và Đời. Sự dung hợp quan niệm về học Phật và tu Nhân. Sự dung hợp quan niệm về Tứ ân.

VAI TRÒ CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ TRẦN VĂN THÀNH ĐỐI VỚI NGƯỜI DÂN TỈNH AN GIANG 107 3. Xây dựng niềm tin và điều chỉnh hành vi của người dân. Giáo dục tinh thần yêu nước. Củng cố sự đoàn kết cộng đồng.

Giữ gìn văn hóa truyền thống của địa phương. 119 Tiểu kết chương 3. 126 TÀI LIỆU THAM KHẢO. CÂU HỎI PHỎNG VẤN.

TRÍCH BIÊN BẢN LIÊN QUAN NỘI DUNG LUẬN ÁN. MỘT SỐ CƠ SỞ THỜ TRẦN VĂN THÀNH. 38 v CÁC BẢNG BIỂU THỊ TRONG LUẬN ÁN Bảng 1.1: Khung lý thuyết của luận án.1: Hệ thống các ngôi thờ trong đền Trần Văn Thành.1: Nghi thức thực hành tín ngưỡng Nguyễn Hữu Cảnh và Trần Văn Thành.2: Nghi thức thực hành tín ngưỡng Thoại Ngọc Hầu và Trần Văn Thành.3: Nghi thức thực hành tín ngưỡng Nguyễn Trung Trực và Trần Văn Thành 95 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ người trồng cây” là dấu khắc trong tâm thức văn hóa của người Việt Nam, được hun đúc mạnh mẽ và sâu sắc trong giai đoạn khẩn hoang lập ấp ở Tây Nam Bộ.

Đặc biệt là sự tri ân và tôn vinh đối với những bậc tiền nhân đã đem trí tuệ, tài năng, lòng dũng cảm, đức hy sinh để bảo vệ đất nước và xây dựng xóm làng. Đối với nhân dân họ đã trở thành hình tượng đẹp, sự đấu tranh dũng cảm, kiên cường chống xâm lược sẵn sàng xả thân vì đại nghĩa của họ là những tấm gương sáng cần được tôn thờ để đời sau noi theo. Cho đến hôm nay, chiến công và sự hy sinh của các vị anh hùng: Trương Định, Nguyễn Trung Trực, Tứ Kiệt, Thiên Hộ Dương, … là hình tượng bất tử trong niềm tin của cộng đồng người Tây Nam Bộ. Những cơ sở thờ tự với một quy trình lễ hội có tính quy chuẩn và phổ biến ở các tỉnh thành là minh chứng sống động, hùng hồn cho sức mạnh niềm tin của con người đối với nhân vật được tôn thờ.

An Giang là một tỉnh thuộc Tây Nam Bộ, nơi được xem là vùng đất đa dân tộc, đa tôn giáo. Trên địa bàn của tỉnh một mạng lưới dày đặc các cơ sở tín ngưỡng tôn giáo cùng với đền thờ các nhân vật lịch sử có công với đất nước được sinh ra trên đất An Giang, trong đó có Anh hùng dân tộc Trần Văn Thành (xin viết gọn là Trần Văn Thành). Ông có công giúp dân khẩn hoang, xây dựng xóm làng, khởi nghĩa chống giặc Pháp xâm lược bảo vệ quê hương, đã được người dân kính trọng, tin yêu và tôn thờ. Ngoài ra, Trần Văn Thành còn là thủ lĩnh của Đạo Bửu Sơn Kỳ Hương - một tôn giáo bản địa đã thu hút được nhiều tín đồ ở các tỉnh Tây Nam Bộ.

Trong kháng chiến chống Pháp Trần Văn Thành đã hy sinh và trở thành một tấm gương anh dũng trong tâm thức của người dân. Với quan niệm “sinh vi tướng tử vi thần” người dân An Giang lập đền thờ và tôn kính gọi ông là Đức Cố Quản. Đền thờ Quản cơ Trần Văn Thành đã được Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận là Di tích Lịch sử cấp Quốc gia (quyết định số 235/VH-QĐ ngày 12 tháng 12 năm 1986). Hiện nay, tín ngưỡng này lan rộng trong đời sống tinh thần người dân không chỉ ở An Giang.

Tín ngưỡng thờ Trần Văn Thành đã trở thành tập quán văn hóa tốt đẹp trong đời sống tinh thần của người dân An Giang và biểu hiện rõ nét trong lễ hội được tổ chức ở các cơ sở thờ tự. Qua lễ hội, những giá trị văn hóa như: đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, lòng yêu nước thương dân, tình đoàn kết cộng đồng vượt qua gian khổ để đi 1 đến thành công; đồng thời giáo dục các thế hệ hiện tại một ý chí mạnh mẽ để bảo vệ thành quả mà các bậc tiền nhân đã đem trí tuệ, lòng dũng cảm, sự sáng tạo để đấu tranh, gầy dựng và vun đắp. Đó là những giá trị văn hóa truyền thống to lớn được hình thành, phát triển trên vùng đất An Giang và tích tụ trong tục thờ Anh hùng dân tộc của người dân; trong đó tín ngưỡng Trần Văn Thành đã góp phần quan trọng trong việc kiến tạo diện mạo văn hóa của tỉnh. Việc nghiên cứu tín ngưỡng Trần Văn Thành dưới góc nhìn Văn hóa học có ý nghĩa về mặt khoa học và thực tiễn.

Nhất là trong sự nghiệp bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống dân tộc như: lòng yêu nước thương dân, ý thức bảo vệ tổ quốc, trách nhiệm xây dựng và phát triển quê hương là những các giá trị rất cần thiết và quan trọng đối với thế hệ trẻ tỉnh An Giang trong giai đoạn hiện nay. Do đó, chúng tôi chọn đề tài Tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc Trần Văn Thành ở tỉnh An Giang làm luận án tiến sĩ, chuyên ngành Văn hóa học. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.1 Mục đích nghiên cứu Luận án làm rõ nguồn gốc, đặc điểm, vai trò, giá trị văn hóa, sự đóng góp của tín ngưỡng Trần Văn Thành trong mối tương quan với các tín ngưỡng tôn giáo khác ở tỉnh An Giang.2 Nhiệm vụ nghiên cứu Để hoàn thành mục đích nghiên cứu nêu trên, chúng tôi sẽ tập trung vào các nhiệm vụ nghiên cứu sau: - Làm rõ một số khái niệm công cụ, ứng dụng luận điểm của các lý thuyết tiếp cận để làm rõ đối tượng nghiên cứu và cung cấp một cái nhìn khái quát về đất - người An Giang. - Khảo sát hiện trạng vận hành tín ngưỡng Trần Văn Thành trong đời sống cộng đồng cư dân ở An Giang: trình bày quá trình “thiêng hóa” Trần Văn Thành qua truyền thuyết và cơ sở thờ tự; trình bày đặc điểm nghi lễ và cách thức tổ chức lễ hội của người dân địa phương.

- Phân tích, đánh giá hiện trạng và so sánh tín ngưỡng thờ Trần Văn Thành với tín ngưỡng thờ Nguyễn Hữu Cảnh, Thoại Ngọc Hầu và Nguyễn Trung Trực ở An Giang. - Luận giải vai trò, ý nghĩa của tín ngưỡng thờ Trần Văn Thành ở trong đời sống tinh thần của người dân An Giang. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.1 Đối tượng nghiên cứu Nghiên cứu tín ngưỡng thờ Trần Văn Thành về đặc điểm nghi lễ, không gian thờ tự, cách thức vận hành tín ngưỡng này trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân ở tỉnh An Giang.2 Phạm vi nghiên cứu Không gian nghiên cứu: khi nghiên cứu tín ngưỡng thờ Trần Văn Thành chúng tôi xác định có ba không gian nghiên cứu về địa lý liên quan đến nguồn tài liệu tham khảo sử dụng trong nội dung đề tài, đó là: Nam Bộ, Tây Nam Bộ và tỉnh An Giang.