Luận án tiến sĩ cảm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại - Lê Si Na

VIàN HÀN LÂM KHOA HàC Xà HàI VIàT NAM HàC VIàN KHOA HàC Xà HÞI LÊ SI NA CÀM QUAN TÔN GIÁO TRONG TIÂU THUY¾T VIàT NAM Đ¯¡NG Đ¾I Ngành: Lí luÁn vn hác Mã sß: 92 22 01 20 LUÀN ÁN TI¾N S) VN HàC Ng°ãi h°áng d¿n khoa hác: PGS.TS Nguyßn Đng Điáp Hà Nßi, 2023 LâI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan các kết quÁ trình bày trong luận án là công trình nghiên cứu của tôi d°ới sự h°ớng dẫn của cán bá h°ớng dẫn. Các nái dung đ°ợc nêu trong luận án có nguồn gốc rõ ràng, đ°ợc trích dẫn đ¿y đủ theo đúng quy đßnh. Các kết quÁ nghiên cứu trong luận án hoàn toàn trung thực, khách quan và ch°a từng đ°ợc công bố trong các công trình nào tr°ớc đó. Hà Nội, ngày tháng nm 2023 LÊ SI NA MĀC LĀC Mä ĐÄU.

TỔNG QUAN VÂN ĐÀ NGHIÊN CĄU. Tình hình nghiên cứu á n°ớc ngoài. Những công trình nghiên cứu về tôn giáo. Những nhà văn tiêu biểu viết về tôn giáo.

Tình hình nghiên cứu á Viát Nam. C¡ Sä LÝ LUÀN VÀ SĀ XUÂT HIàN CĂA CÀM QUAN TÔN GIÁO TRONG TIÂU THUY¾T VIàT NAM Đ¯¡NG Đ¾I. Những quan niám về tôn giáo và cÁm quan tôn giáo. Quan niám về tôn giáo.

Quan niám hợp nhÃt tôn giáo với tín ng°ỡng. Về khái niám <cÁm quan= và <cÁm quan tôn giáo=. C¢ sá lßch sử - xã hái, văn hóa - văn hác của cÁm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i. Mát số vÃn đề về tôn giáo á Viát Nam.

Mối quan há giữa tôn giáo với văn hác nghá thuật. Ành h°áng của tôn giáo trong văn hác Viát Nam. Những yếu tố Ánh h°áng đến cÁm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i. CÀM QUAN TÔN GIÁO TRONG TIÂU THUY¾T VIàT NAM Đ¯¡NG Đ¾I NHÌN TĆ SĀ PHÀN ÁNH VÀ CON NG¯âI VÀ TH¾ GIàI HIàN THĀC.

CÁm quan về con ng°ßi. Con ng°ßi đ°ợc huyền tho¿i hóa. Con ng°ßi mang niềm tin tôn giáo. Con ng°ßi trong mối quan há thián ác.

Con ng°ßi mÃt chúa - đổ vỡ niềm tin. Con ng°ßi khát váng. Con ng°ßi mang tinh th¿n giÁi thiêng tôn giáo. CÁm quan về thế giới hián thực.

Thế giới nhiều bÃt trắc, vô th°ßng. Thế giới thiêng liêng. Thế giới mang giáo lý và lß nghi. CÀM QUAN TÔN GIÁO NHÌN TĆ NGHà THUÀT BIÂU HIàN.

Biểu t°ợng Mẫu- nh° mát biểu t°ợng Tôn giáo bÁn đßa. Biểu t°ợng của Phật giáo .3 Biểu t°ợng của Thiên Chúa giáo. Ngôn ngữ Phật giáo. Ngôn ngữ Thiên Chúa giáo.

Không gian tôn giáo. Không gian Phật giáo. Không gian Thiên Chúa giáo .151 TÀI LIàU THAM KHÀO.153 DANH MĀC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CĄU CĂA TÁC GIÀ Đà CÔNG BÞ. Tính cÃp thi¿t căa đÁ tài 1.

Nhà nghiên cứu phân tâm hác Erich Fromm từng cho rằng: <VÃn đề tôn giáo không phÁi là vÃn đề Th°ợng đế mà là vÃn đề con ng°ßi=. Có thể nói, mßi mát t° t°áng tôn giáo từ khi ra đßi, dù quan niám hay đức tin có thể khác nhau nh°ng đều quan tâm đến những vÃn đề về khổ đau kiếp ng°ßi, h°ớng tới sự vß về xoa dßu và mong mỏi cuác sống tốt lành bình an cho muôn loài. Chính vì thế mà tôn giáo và văn hác đã có sự gặp gỡ, có mối t°¢ng thông, liên quan mật thiết với nhau. T° t°áng tôn giáo trá thành t° t°áng của văn hác.

Từ thßi cổ đ¿i, văn hác đã gắn liền với tôn giáo. Các tác phÁm nh° tr°ßng ca Ân Đá Ramayana và Mahabharata hay tr°ßng ca Iliad, Odisee của Hy L¿p thÃm đẫm tinh th¿n và hình Ánh tôn giáo. Trong thßi trung đ¿i, d°ới chế đá th¿n quyền, tôn giáo trá thành mát trong những chủ đề và c¢ sá chính của văn hác. Đến thßi Phục H°ng, phÁn ứng l¿i các giáo điều tôn giáo, phong trào nhân văn bắt đ¿u lÃy tôn giáo làm đối t°ợng giÁi thiêng của văn hác nghá thuật, điển hình là François Rabelais với bá tiểu thuyết nổi tiếng: Gargantua và Pantagruel, Dante với Thần khúc… Và tới thßi kì Khai sáng cho đến nay, truyền thống tôn giáo vẫn là mát trong những c¢ sá của t° t°áng văn hác mà chúng ta có thể bắt gặp trong các tác phÁm của những nhà văn lớn nh° Voltaire, Tolstoi, Dostoievski, Eco, Salman Rushdie, James Wood.

à Viát Nam, t° t°áng tôn giáo manh nha xuÃt hián trong văn hác dân gian, đến thßi kì văn hác trung đ¿i tôn giáo cũng đã có tác đáng khá rõ. Những t° t°áng của thßi đ¿i nh° Nho giáo, Phật giáo đ°ợc dàn trÁi trong rÃt nhiều những tác phÁm, thể hián rõ t° t°áng của chủ nghĩa nhân văn, t° t°áng ngợi ca cái đẹp, cái thián, phê phán cái xÃu, cái ác; đề cao giá trß của con ng°ßi, đề cao hiếu đ¿o, cùng với đó là °ớc váng h°ớng đến tình yêu tự do và h¿nh phúc lứa đôi. Đến thßi hián đ¿i, nhiều tôn giáo mới xuÃt hián á Viát Nam, đặc biát là Kitô giáo, t¿o thêm nguồn cÁm hứng cho sáng tác văn hác. Kết hợp tôn giáo với tín ng°ỡng truyền thống, văn hác đ¿u thế kỷ XX đã đem 1 đến mát bức tranh tôn giáo đa sắc cho nền văn hác Viát Nam, trong đó đặc biát có sự đóng góp của mát số trào l°u văn hác nh° Th¢ Mới, tiểu thuyết Tự lực Văn đoàn.

Tiếp nối truyền thống Ãy, tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i cũng đã Ánh h°áng sâu sắc và đ°a tôn giáo trá thành mát thành tố quan tráng của nghá thuật tiểu thuyết, vừa mang tính quy ph¿m vừa mang tính thế tục sâu sắc. Trong xu h°ớng cách tân m¿nh mẽ của văn hác Viát Nam thßi kì Đổi mới, tiểu thuyết đ°ợc xem là mát thể lo¿i năng đáng, đóng vai trò chủ đ¿o trong viác chiếm lĩnh, cắt nghĩa hián thực phức t¿p, khám phá thế giới tinh th¿n bí Án và đßi sống nái tâm phong phú của con ng°ßi. Sau năm 1986, trong không gian sáng t¿o mới, có rÃt nhiều vÃn đề g¿n gũi từng bß g¿t bỏ, chôn vùi đ°ợc quan tâm trá l¿i. Sự dân chủ hóa trong đßi sống và trong văn hác nghá thuật khiến cho các đề tài, chủ đề, cÁm hứng đ°ợc hián dián mát cách đ¿y đủ, sâu sắc.

Chính nhß điều này mà tôn giáo đã có c¢ hái trá thành mát thành tố nghá thuật, mát chÃt liáu quan tráng trong t° duy của nhà văn, chi phối cái nhìn về con ng°ßi và thế giới cũng nh° nghá thuật trong tác phÁm. Sự xuÃt hián đ¿y dụng ý của những yếu tố tôn giáo trong các sáng tác của BÁo Ninh, Nguyßn Xuân Khánh, Võ Thß HÁo, Nguyßn Bình Ph°¢ng, T¿ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Nguyßn Viát Hà, Vũ Huy Anh, … ngày càng thu hút đ°ợc sự quan tâm, đón đợi của ng°ßi đác. Mát mặt, nó không chỉ phÁn ánh những vÃn đề văn hóa, xã hái, khung tri thức, thÁm mĩ thßi đ¿i mà còn là mát trong những biểu hián của sự thay đổi quan niám thÁm mĩ về thế giới và con ng°ßi, làm nên dÃu Ãn đặc biát của tiểu thuyết đ°¢ng đ¿i. Từ đó, các nhà tiểu thuyết đã má ráng khÁ năng và ph¿m vi chiếm lĩnh hián thực, đem đến cái nhìn nhiều chiều về con ng°ßi trong xu h°ớng đối tho¿i với các giá trß cũ, mang l¿i tính dân chủ cho văn hác.

Trong thßi gian qua, giới nghiên cứu văn hác của Viát Nam đã có sự quan tâm nhÃt đßnh đến mối quan há giữa tôn giáo với văn hác. Từ tr°ớc năm 1975 đã xuÃt hián các khuynh h°ớng phê bình văn hác á miền Nam chßu Ánh h°áng t° t°áng tôn giáo. Sau 1986, giới nghiên cứu vẫn tiếp tục quan tâm đến vÃn đề này. Tuy nhiên, cho đến nay ch°a có mát công trình nào nghiên cứu 2 chuyên sâu về cÁm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i.

Chính vì thế chúng tôi chán đề tài <CÁm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i=, với mong muốn đóng góp mát cách hiểu về cÁm quan tôn giáo trong văn hác nói chung và trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i nói riêng. Māc đích và nhiám vā nghiên cąu 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích của luận án là tìm hiểu quá trình hình thành nên cÁm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i, làm sáng tỏ những nét đác đáo của cÁm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i trên các bình dián: nái dung và ph°¢ng thức thể hián; xác đßnh những tiếp nối, bổ sung của yếu tố này từ văn hác truyền thống đến hián đ¿i; từ đó, góp ph¿n nhận dián, đánh giá đ¿y đủ h¢n thành tựu và đóng góp của tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i mang cÁm quan tôn giáo đối với sự vận đáng và phát triển của Văn hác Viát Nam. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đ¿t đ°ợc mục đích trên, luận án đặt ra và thực hián các nhiám vụ sau: - Làm rõ khái niám cÁm quan và cÁm quan tôn giáo nh° những công cụ nền tÁng làm c¢ sá ph°¢ng pháp luận cho luận án.

- ThÃy đ°ợc quá trình hình thành nên cÁm quan tôn giáo trong văn hác nói chung cũng nh° trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i nói riêng. - Tìm hiểu cÁm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i trên các bình dián: sự phÁn ánh hián thực, con ng°ßi, nghá thuật biểu hián. Đßi t°ÿng và ph¿m vi nghiên cąu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối t°ợng nghiên cứu của luận án là cÁm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i.

Phạm vi nghiên cứu: Trong văn hác Viát Nam, khái niám đương đại đ°ợc sử dụng để chỉ giai đo¿n văn hác từ sau năm 1975 hoặc từ sau thßi kì Đổi mới 1986 cho đến nay. Ph¿m vi nghiên cứu của luận án bao gồm mát số tiểu thuyết có dÃu Ãn tôn 3 giáo rõ nét từ sau năm 1986, có đối chiếu so sánh với tiểu thuyết tr°ớc Đổi mới. Chúng tôi sẽ tập trung khÁo sát những tiểu thuyết đặc sắc, mang đậm cÁm quan tôn giáo của các tác giÁ tiêu biểu nh°: Nguyßn Xuân Khánh, Võ Thß HÁo, BÁo Ninh, Hoàng Minh T°ßng, Hồ Anh Thái, Nguyßn Viát Hà, Nguyßn Bình Ph°¢ng, Vũ Huy Anh … Luận án nghiên cứu bao quát hai nguồn t° t°áng tôn giáo nổi bật trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i là Phật giáo và Ki tô giáo. Ph°¢ng pháp nghiên cąu Luận án vận dụng nhiều ph°¢ng pháp nghiên cứu khác nhau, bao gồm: 4.

Ph°¢ng pháp tiếp cận thi pháp hác: là ph°¢ng pháp nghiên cứu chính của luận án. Chúng tôi vận dụng ph°¢ng pháp này để khám phá, lí giÁi những đặc sắc của cÁm quan tôn giáo trong tiểu thuyết trên các bình dián thi pháp: nái dung và ph°¢ng thức thể hián.