Luận án tiến sĩ văn hóa trầm hương việt nam

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHI MINH NGUYỄN DUY THÁI VĂN HÓA TRẦM HƢƠNG VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: VĂN HÓA HỌC HÀ NỘI - 2024 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHI MINH NGUYỄN DUY THÁI VĂN HÓA TRẦM HƢƠNG VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: VĂN HÓA HỌC Mã số: 9229040 Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS,TS. VŨ THỊ PHƢƠNG HẬU HÀ NỘI - 2024 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng, được trích dẫn đầy đủ theo quy định. Tác giả luận án Nguyễn Duy Thái MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 8 1.

Tổng quan tình hình nghiên cứu 8 1. Cơ sở lý luận của luận án 22 Chƣơng 2: CƠ SỞ HÌNH THÀNH VĂN HÓA TRẦM HƢƠNG VIỆT NAM 32 2. Không gian văn hóa trầm hương Việt Nam 32 2. Thời gian của văn hóa trầm hương Việt Nam 51 2.

Chủ thể của văn hóa trầm hương Việt Nam 57 Chƣơng 3: NHẬN DIỆN VĂN HÓA TRẦM HƢƠNG VIỆT NAM 71 3. Trầm hương trong đời sống sản xuất của người Việt Nam 71 3. Trầm hương trong đời sống tâm linh của người Việt Nam 97 3. Trầm hương trong đời sống sinh hoạt của người Việt Nam 111 3.

Trầm hương trong đời sống văn hóa, nghệ thuật của người việt 119 3. Đặc điểm của văn hóa trầm hương Việt Nam 122 Chƣơng 4: BÀN LUẬN VỀ VĂN HÓA TRẦM HƢƠNG VIỆT NAM 127 4. Những vấn đề đặt ra của văn hóa trầm hương Việt Nam hiện nay 127 4. Vai trò của văn hóa trầm hương Việt Nam 137 KẾT LUẬN 155 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 157 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 158 PHỤ LỤC 170 Phụ lục 1: Trầm hương trong các tôn giáo lớn trên thế giới 170 Phụ lục 2: Người nước ngoài nhận xét, đánh giá về trầm hương Việt Nam 187 Phụ lục 3: Một số hình ảnh về trầm hương 198 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT NCS : Nghiên cứu sinh TCN : Trước công nguyên USD : Đô la Mĩ 1 MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài Trầm hương là một trong những sản vật quý giá của thiên nhiên ban tặng cho đất nước Việt Nam. Trầm hương của Việt Nam từ rất lâu đã được công nhận là loại trầm hương có chất lượng tốt nhất, số lượng dồi dào (giá trị kinh tế cao nhất trong các loại trầm hương trên thế giới) thông qua các ghi chép lịch sử và những thống kê của thời hiện đại. Ở Việt Nam nói riêng và trên thế giới nói chung, trong những thập niên đầu của thế kỷ XXI, ngành trầm hương đang phát triển như vũ bão, ước tính giá trị giao dịch lên tới hàng tỷ Đô la Mĩ (USD) mỗi năm và trầm hương có nguồn gốc từ Việt Nam chiếm tỉ trọng lớn, được săn đón trên toàn thế giới. Tiềm năng to lớn của sản vật trầm hương Việt Nam hàm chứa tính thời sự, tính cấp thiết trong việc bảo vệ thương hiệu, nhận diện giá trị, khẳng định bản sắc… trong bối cảnh hội nhập quốc tế gắn với phát triển đất nước Việt Nam nhanh và bền vững.

Đặc biệt trong xu thế toàn cầu hóa sâu rộng, rất cần thiết phải làm rõ những giá trị văn hóa “thuần Việt”, có tính độc đáo và có khả năng cạnh tranh trên toàn cầu không thể sao chép. Ví dụ những quan niệm sau đã được in sâu vào tư duy của loài người như: nhân sâm Hàn Quốc là tốt nhất, nước hoa Pháp là thơm nhất, rượu Whisky phải là Scotland,… Từ đó cho thấy sự cần thiết phải có những nghiên cứu về trầm hương Việt Nam từ góc độ văn hóa học để khẳng định bản sắc, bảo vệ thương hiệu trầm hương Việt Nam, trước khi chúng ta gặp khó khăn trong việc bảo vệ giá trị như đã từng xảy ra với gạo, cao su,… trước đây. Bên cạnh giá trị to lớn về vật chất thì bao quanh sản vật trầm hương Việt Nam còn là cả một không gian văn hóa phi vật thể đa dạng trên nhiều khía cạnh: văn hóa, lịch sử, tôn giáo, âm nhạc, nghệ thuật, văn học, hương liệu, dược liệu, ẩm thực, thủ công mĩ nghệ, ngoại giao, kinh tế,… trầm hương vừa đặc sắc về giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể; vừa là một sản vật thuần Việt cao quý, xứng đáng là một trong những hình ảnh tiêu biểu đại diện cho bản sắc văn hóa Việt Nam trong thời kỳ mới. 2 “Trầm hương” và “Kỳ nam” (loại trầm hương tốt nhất) là danh từ riêng được sử dụng phổ biến trên thị trường thế giới và có nguồn gốc từ âm Hán-Việt.

Là tinh túy của cây dó bầu Việt Nam, được gọi bằng một từ gốc Hán - Việt là trầm hương. Một cách công bằng nhất, do là quê hương của cây trầm, nên về mặt tên gọi thì “trầm hương” xứng đáng được sử dụng là tên quốc tế cũng như “Áo dài” hay “Phở” là những nét đặc sắc văn hóa nổi bật của Việt Nam. Người Việt đã biết tới và sử dụng trầm hương từ hàng nghìn năm nay. Trầm hương hiện diện trong nhiều khía cạnh của đời sống xã hội của người Việt như kinh tế (sản xuất và kinh doanh), xã hội (tín ngưỡng, tôn giáo, ăn, mặc, ở…).

Tuy nhiên, sự hiểu biết về văn hóa trầm hương của người Việt còn tản mát và thiếu hệ thống. So với Trung Quốc và Nhật Bản thì nghệ thuật thưởng trầm Việt Nam cũng không kém phần sâu sắc qua những hiện vật khảo cổ hay những ghi chép của người xưa. Theo thời gian, nghệ thuật thưởng trầm của Việt Nam có phần phôi phai do những tác động của lịch sử. Từ đó cho thấy trách nhiệm khẳng định chiều sâu văn hóa cũng như bảo tồn và khôi phục di sản văn hóa trầm hương Việt Nam của những người làm văn hóa, đồng thời cho thấy được giá trị khoa học của nghiên cứu văn hóa trầm hương Việt Nam.

Trong khoảng 30 năm gần đây, ngành trầm hương Việt Nam nói riêng và văn hóa trầm hương Việt Nam, được khôi phục và có nhiều bước phát triển. Trầm hương gắn với văn hóa và đang từng bước trở thành một biểu tượng của văn hóa Việt Nam. Từ những lý do về tính thời sự, tính cấp thiết, tính khoa học, nghiên cứu sinh (NCS) lựa chọn Văn hóa trầm hương Việt Nam làm đối tượng nghiên cứu chính dựa trên các lý thuyết, lý luận, quan điểm của khoa học văn hóa, với mục đích làm rõ cách thức xác định có căn cứ khoa học một đối tượng nghiên cứu có khả năng là văn hóa hay không? Từ đó có thể ứng dụng vào những đối tượng nghiên cứu khác ngoài trầm hương. Ngoài ra, nghiên cứu về văn hóa trầm hương Việt Nam trong nội dung luận án, không mang tính chất “ở Việt Nam” dựa trên yếu tố địa lý thông thường mà mang tính chất 3 “của Việt Nam” để nhấn mạnh tới tính “sở hữu”, “nguồn gốc”, “độc đáo” của văn hóa này.

Điều này góp phần tăng cường “sức mạnh mềm” của văn hóa Việt Nam, tăng cường hấp lực của văn hóa Việt Nam trên phạm vi thế giới. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về văn hóa trầm hương Việt Nam, luận án nghiên cứu cơ sở hình thành văn hóa trầm hương, nhận diện và khẳng định có một văn hóa trầm hương đã và đang đồng hành, gắn bó cùng với con người Việt Nam từ hàng nghìn năm nay. Từ đó làm rõ vai trò của văn hóa trầm hương và những vấn đề đặt ra của văn hóa trầm hương Việt Nam hiện nay.

Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận án thực hiện các nhiệm vụ sau: - Tổng quan các nghiên cứu trực tiếp hoặc gián tiếp về văn hóa trầm hương Việt Nam để làm cơ sở cho việc xác định các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, làm rõ. - Nghiên cứu Cơ sở hình thành của văn hóa trầm hương Việt Nam nhằm làm rõ những điều kiện tự nhiên và điều kiện lịch sử, xã hội căn bản đã tạo tác nên văn hóa trầm hương Việt Nam từ xưa tới nay. - Nghiên cứu để Nhận diện văn hóa trầm hương Việt Nam nhằm làm rõ những tri thức về trầm hương, mối quan hệ mật thiết giữa trầm hương và văn hóa, con người Việt Nam. - Nghiên cứu, bàn luận về văn hóa trầm hương Việt Nam và vai trò của văn hóa trầm hương Việt Nam trong tương lai.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là văn hóa trầm hương của Việt Nam. Tức là văn hóa trầm hương của người Việt Nam và trên lãnh thổ Việt Nam. Để làm rõ hơn cho nội dung nghiên cứu, luận án có đề cập tới trầm hương tại một số nền văn hóa khác trên thế giới để so sánh, đối chiếu.

Phạm vi nghiên cứu - Về không gian: Phạm vi không gian của đề tài là toàn bộ lãnh thổ Việt Nam nhưng tập trung hơn vào những trung tâm của văn hóa trầm hương Việt Nam tại miền Trung Việt Nam như Khánh Hòa, Quảng Nam,… Thông qua so sánh, đối chiếu, luận án cũng đề cập tới mối quan hệ giữa trầm hương và con người ở một số quốc gia khác. - Về thời gian: Đề tài nghiên cứu có hệ thống về văn hóa trầm hương Việt Nam trong lịch sử và ngày nay. Do nói tới văn hóa là đề cập tới những vấn đề có chiều sâu về lịch sử nên mốc khởi đầu về thời gian phụ thuộc vào những tư liệu sưu tầm được trong quá trình nghiên cứu; mốc thời gian kết thúc là năm 2022. - Về chủ thể: Chủ thể của văn hóa trầm hương Việt Nam là người Việt Nam nói chung.

Tuy nhiên, trong nội dung nghiên cứu có đề cập tới trầm hương trong một số nền văn hóa khác để so sánh, đối chiếu. - Về nội dung: Luận án tập trung vào các nội dung chính sau: Cơ sở hình thành văn hóa trầm hương Việt Nam gồm: cơ sở tự nhiên, cơ sở lịch sử - xã hội, không gian, thời gian và chủ thể của văn hóa này. Sau khi làm rõ cơ sở hình thành, nội dung tiếp theo là nhận diện văn hóa trầm hương Việt Nam thông qua các hoạt động nghề truyền thống, các loại hình nghệ thuật, chế tác, thưởng thức, tôn giáo, tín ngưỡng,… một cách có hệ thống để thấy được quy mô của văn hóa này. Sau đó là bàn luận và đưa ra những giải pháp để phát triển văn hóa trầm hương Việt Nam.