Rắn thần naga trong văn hóa khmer nam bộ

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH ISO 9001:2015 HOÀNG SĨ NGỌC RẮN THẦN NAGA TRONG VĂN HÓA KHMER NAM BỘ LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC TRÀ VINH, NĂM 2022 ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH HOÀNG SĨ NGỌC RẮN THẦN NAGA TRONG VĂN HÓA KHMER NAM BỘ Ngành: Văn hóa học Mã ngành: 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. Trần Văn Ánh TRÀ VINH, NĂM 2022 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các phần trích dẫn đã có chú thích đầy đủ. Nếu có gì sai sót, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm.

Trà Vinh, ngày 06 tháng 6 năm 2022 NGƯỜI CAM ĐOAN ii LỜI CẢM ƠN Trong quá trình học tập, nghiên cứu, tôi kính chân thành cám ơn Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo Sau đại học, Khoa Ngôn ngữ - Văn hóa - Nghệ thuật Khmer Nam Bộ Trường Đại học Trà Vinh; kính chân thành cám ơn Quý Thầy Cô đã giảng dạy, hướng dẫn; kính chân thành cảm ơn lãnh đạo các địa phương, Sư trụ trì các Chùa Phật giáo và các quý Sư thầy đã giúp đỡ tôi trong quá trình điền dã. Đặc biệt, tôi xin kính chân thành PGS. Trần Văn Ánh đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi hoàn thành Luận án. Có được kết quả này, tôi kính chân thành cảm ơn Trường Đại học Nội vụ Hà Nội, Thầy cô, bạn bè, gia đình,… đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi hoàn thành chương trình học tập, hoàn thành Luận án! Trân trọng! iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

iii DANH MỤC HÌNH ẢNH. vii MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu. Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án.

Kết cấu của luận án. 7 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU .Các công trình nghiên cứu về lý thuyết biểu tượng. Các công trình nghiên cứu liên quan đến rắn, naga, rồng.

Các công trình liên quan đến Naga ở Ấn Độ. Các công trình liên quan đến rắn - rồng ở Trung Hoa và một số quốc gia vùng Đông Bắc Á. Các công trình liên quan đên rắn, rồng, naga ở vùng Đông Nam Á. Các công trình liên quan đến rắn, rồng của người Việt.

Các công trình liên quan đến Rắn thần Naga của người Khmer Nam Bộ. Các công trình liên quan đến việc nghiên cứu so sánh rắn trong văn hoá Khmer Nam Bộ với rắn trong văn hóa người Việt và một số dân tộc khác ở vùng Đông Nam Á. Nhận định chung về vấn đề nghiên cứu. Đánh giá kết quả đạt được của các công trình đã nghiên cứu.

Một số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án. CỞ SỞ LÝ LUẬN. Các khái niệm liên quan. Khái niệm biểu tượng.

Khái niệm Rắn thần Naga. Rắn thần Naga trong văn hóa một số dân tộc trên thế giới. Lý thuyết nghiên cứu. Lý thuyết biểu tượng văn hóa.

Lý thuyết giao lưu, tiếp biến văn hóa. CƠ SỞ THỰC TIỄN. Không gian văn hóa Nam Bộ. Người Khmer ở Nam Bộ.

50 Tiểu kết chương 1. 54 Chương 2: THỂ HIỆN CỦA RẮN THẦN NAGA TRONG CÁC BÌNH DIỆN VĂN HÓA KHMER NAM BỘ ……………………………………. RẮN THẦN NAGA TRONG VĂN HÓA PHI VẬT THỂ CỦA NGƯỜI KHMER NAM BỘ. Rắn thần Naga trong tôn giáo người Khmer Nam Bộ.

Rắn thần Naga trong sự tồn lưu của tín ngưỡng Balamôn. Rắn thần Naga trong quan niệm Phật giáo Nam tông. Rắn thần Naga gắn với các phong tục, tập quán, lễ hội. Rắn thần Naga gắn với lễ cưới.

Rắn thần Naga gắn với lễ tang. Rắn thần Naga gắn với phong tục đi tu. Rắn thần Naga gắn với phong tục đua ghe ngo. Rắn thần Naga gắn với phong tục xây cất nhà ở.

Rắn thần Naga trong nghệ thuật biểu diễn của người Khmer Nam Bộ. Rắn thần Naga trong văn học dân gian Khmer Nam Bộ. RẮN THẦN NAGA TRONG VĂN HÓA VẬT THỂ CỦA NGƯỜI KHMER NAM BỘ 79 2. Rắn thần Naga trong kiến trúc Chùa Phật giáo Nam tông người Khmer Nam Bộ.

Về cấu tạo hình tượng Rắn thần Naga. Về chất liệu và thể loại thể hiện hình tượng Rắn thần Naga. Về không gian tồn tại của hình tượng Rắn thần Naga. Rắn thần Naga phản ánh qua trang phục người Khmer Nam Bộ.

91 Tiểu kết chương 2. 92 Chương 3: ĐẶC TRƯNG, GIÁ TRỊ VÀ Ý NGHĨA CỦA RẮN THẦN NAGA TRONG VĂN HÓA KHMER NAM BỘ. ĐẶC TRƯNG CỦA RẮN THẦN NAGA TRONG VĂN HÓA KHMER NAM BỘ. Gắn với yếu tố nước.

Tính phổ quát. Dấu ấn bản địa hóa. Ý NGHĨA CỦA RẮN THẦN NAGA TRONG VĂN HÓA KHMER NAM BỘ111 3. Ý nghĩa về quyền năng vô hạn.

Ý nghĩa về sự thịnh vượng, bình an, may mắn. Ý nghĩa về sự liên kết Trời - Đất, cõi trần gian - cõi Niết bàn. GIÁ TRỊ CỦA RẮN THẦN NAGA TRONG VĂN HÓA KHMER NAM BỘ. Giá trị lịch sử.

Giá trị thẩm mỹ. Giá trị giáo dục. Giá trị liên kết cộng đồng. Giữ gìn và phát huy các ý nghĩa, đặc trưng, giá trị của Rắn thần Naga trong đời sống văn hóa người Khmer Nam Bộ.

131 Tiểu kết chương 3. 139 TÀI LIỆU TRÍCH DẪN. 142 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN TRỰC TIẾP ĐẾN LUẬN ÁN. 149 PHỤ LỤC vi DANH MỤC HÌNH ẢNH HÌNH NỘI DUNG TRANG Hình 1.1 Quá trình hình thành biểu tượng 44 Hình 2.1 Mko đang nuốt hoặc nhả Naga (Trà Cú, Trà Vinh) 58 Hình 2.2 Motip Naga kết hợp với Garuda (Chùa Điệp Thạch, Phường 5, 58 Tp Trà Vinh) Hình 2.3 Hình ảnh Khỉ nắm đuôi Rắn thần Naga (Chùa Xà tón, An 59 Giang) Hình 2.4 Tượng Rắn thần che mưa cho đức Phật (Chùa Monivonsa 60 BoPharam - Cà Mau) Hình 2.5 Nghi lễ chú rễ cầm vạt áo cô dâu vào phòng (Đám cưới của 63 Quách Thái Chánh và Thạch Pony - Trà Vinh) Hình 2.6 Cờ Tong Niek được treo trong chùa Rô ( xã An Cư - Tịnh Biên 66 - An Giang) Hình 2.7 Cờ Tong Niek được treo trước cổng nhà có đám tang (An 66 Giang) Hình 2.8 Hai đội ghe ngo trên đoạn sông Long Bình thành phố Trà 70 Vinh Hình 2.9 Đầu tượng Rắn thần Naga điêu khắc gỗ (Hiện vật trong bảo 80 tàng Ao Bà Om - Trà Vinh) Hình 2.10 Đầu tượng Rắn thần Naga bằng xi-măng đã được tạo hình từ 80 khuôn (Chùa Woph Pat, Sóc Trăng) Hình 2.11 Tạo hình liên quan đến Naga bằng chất liệu đồng (được bán ở 81 chợ Trà Vinh - TP Trà Vinh) Hình 2.12 Tạo hình liên quan đến Naga bằng chất liệu đá (được bán ở 81 chợ Trà Vinh - TP Trà Vinh) Hình 2.13 Hình tượng Naga được điêu khắc làm họa tiết trang trí 81 trên vạt áo ở cánh cửa gỗ (Chùa Monivongsa BoPharam Cà Mau) Hình 2.14 Tranh đắp nổi trên tường trong chính điện (chùa Thôn Dôn, 82 Rạch Giá, Kiên Giang) vii Hình 2.15 Hình ảnh các đạo sĩ đang trêu chọc Rồng - một hóa thân trong 82 cuộc đời của Đức Phật (Chùa Sài Kon - xã Lạc Hòa - Thị xã Vĩnh Châu - Sóc Trăng) Hình 2.16 Tranh đắp nổi trên tường trong chính điện (chùa Thôn Dôn, 83 Rạch Giá, Kiên Giang) Hình 2.17 Tranh vẽ trên tường trong chính điện (chùa Thôn Dôn, Rạch 83 Giá, Kiên Giang) Hình 2.18 Bích họa rồng người Việt/người Hoa trên cột trong chính điện 84 (Chùa Khleng - Sóc Trăng) Hình 2.19 Hình tượng Naga được vẽ trên cột chùa (Chùa Dơi, Sóc 85 Trăng) Hình 2.20 Naga được tạo hình trong hoa văn tổng hợp (tại chùa An 86 Hảo - An Giang) Hình 2.21 Rắn thần Naga trên tường rào Chùa Phom Phenh (Tiểu Cần - 87 Trà Vinh) Hình 2.22 Rắn thần Naga trên tường rào (Chùa Bãi Xàu, Mỹ Xuyên, Sóc 87 Trăng) Hình 2.23 Rắn thần Naga trên cổng chùa (Chùa Thôn Dôn, Rạch Giá, 87 Kiên Giang) Hình 2.24 Rắn thần Naga trên các mí cửa, hình vòng cung ở cổng chùa 87 (Chùa Sombua rangsay - Cầu Kè - Trà Vinh) Hình 2.25 Rắn thần Naga ở Cột cờ trong Chùa (Chùa Sombua rangsay - 88 Cầu Kè - Trà Vinh Hình 2.26 Hình tượng Naga ở cầu thang (Chùa Sombua rangsay Cầu Kè 88 - Trà Vinh) Hình 2.27 Rắn thần Naga được trang trí trên mí cửa sổ của chánh điện 89 Chùa Sài Kon, xã Lạc Hòa, Thị xã Vĩnh Châu, Sóc Trăng Hình 2.28 Rắn thần Naga trên nóc mái chùa (Chùa Tà Pạ - An Giang) 89 Hình 2.29 Rắn thần Naga ở xe tang (Chùa Âng - Trà Vinh) 89 Hình 2.30 Hình tượng naga trang trí sân Chùa (Chùa Sombua rangsay ở 90 Cầu Kè - Trà Vinh) Hình 2.31 Cầu Phúc Lộc, xã Thạnh Lộc, Châu Thành, Kiên Giang 90 viii Hình 3.1 Rắn thần Naga vẫn giữ nguyên dạng 101 Hình 3.2 Biến thể về hình dạng của Rắn thần Naga 102 Hình 3.3 Hình ảnh con rồng Việt Nam thời Lý 104 Hình 3.4 Hình ảnh linh vật mang hình dáng Rồng trong nghệ thuật tạo hình Chămpa 104 Hình 3.5 Điêu khắc hình Rồng người Việt ở điện thờ Bà Đen (Chùa 133 Dơi - Sóc Trăng) Hình 3.6 Đua ghe go thể hiện bản sắc văn hóa, sự giao lưu và tình đoàn 135 kết của người Khmer Nam Bộ Hình 3.7 Mẫu Ghe ngo thu nhỏ làm quà tặng (do nghệ nhân Thạch 135 Huỳnh Thươn sáng tạo) ix MỞ ĐẦU 1.

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Là một loài vật trong thế giới tự nhiên, song từ rất sớm, rắn đã đi vào đời sống văn hoá của nhiều dân tộc trên thế giới với những biểu hiện khác nhau. Rắn không chỉ xuất hiện trong các huyền thoại (khởi thuỷ, lập quốc); có mặt trong các tín ngưỡng phong tục, kiến trúc, điêu khắc truyền thống,. mà còn trở thành cảm hứng trong thiết kế ứng dụng (từ xây dựng cầu đường cho đến các đồ gia dụng như bàn ghế, đồ trang sức, áo quần, thời trang…) của nhiều tộc người thời cổ đến xã hội hiện đại, trong đó có người Khmer Nam Bộ ở nước ta. Người Khmer Nam Bộ có một nền văn hóa rực rỡ, độc đáo trong không gian văn hoá chung.

Các giá trị văn hóa đó được thể hiện trong đời sống xã hội, phong tục tập quán, tôn giáo, tín ngưỡng, văn học nghệ thuật. Đối với tộc người Khmer Nam Bộ (chiếm 8% dân số trong vùng và đứng thứ 5 trong tổng số 54 dân tộc của nước ta).