Luận án Tiến sĩ: Múa Chăm trong đời sống văn hóa cư dân Ninh Thuận

BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ HÀ NỘI ******** NGUYỄN KHÁNH NGỌC MÚA CHĂM TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỦA CƯ DÂN NINH THUẬN LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC HÀ NỘI, 2024 BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ HÀ NỘI ******** NGUYỄN KHÁNH NGỌC MÚA CHĂM TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỦA CƯ DÂN NINH THUẬN Chuyên ngành: Văn hóa học Mã số: 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Anh Cường HÀ NỘI, 2024 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ Múa Chăm trong đời sống văn hóa của cư dân Ninh Thuận là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của người hướng dẫn khoa học. Các kết quả nghiên cứu và các kết luận trong luận án là trung thực, không sao chép từ bất kỳ một nguồn nào và dưới bất kỳ hình thức nào. Việc tham khảo các tài liệu đã được trích dẫn và ghi nguồn theo đúng quy định.

Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về lời cam đoan này. Tác giả luận án Nguyễn Khánh Ngọc 1 MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC. 1 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. 2 DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU.

4 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ DÂN TỘC CHĂM Ở NINH THUẬN. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Khái quát về người Chăm và vùng đất Ninh Thuận .51 Chương 2: MÚA CHĂM TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA CƯ DÂN NINH THUẬN. Bối cảnh hình thành múa Chăm.

Múa Chăm trong đời sống tâm linh. Múa Chăm đời sống sinh hoạt. Các chức năng của múa Chăm trong đời sống văn hóa truyền thống ở Ninh Thuận .80 Chương 3: MÚA CHĂM TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA ĐƯƠNG ĐẠI CỦA CƯ DÂN NINH THUẬN. Bối cảnh tác động đến múa Chăm trong đời sống văn hóa đương đại.

Múa Chăm trong đời sống tâm linh hiện nay. Múa Chăm trong đời sống văn hóa hiện nay. Múa Chăm trong đời sống kinh tế hiện nay. Sự biến đổi và bổ sung các chức năng của múa Chăm .119 Chương 4: BÀN LUẬN VỀ SỰ THAY ĐỔI CHỨC NĂNG CỦA MÚA CHĂM Ở NINH THUẬN TRONG BỐI CẢNH ĐƯƠNG ĐẠI.

Những biến đổi của múa Chăm từ sự thay đổi chức năng. Những ảnh hưởng từ sự thay đổi chức năng của múa Chăm trong đời sống văn hóa đương đại của cư dân Ninh Thuận. Những vấn đề đặt ra.147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN .151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.162 2 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ BCH TƯ Ban chấp hành Trung ương GS.TS Giáo sư, Tiến sĩ NCS Nghiên cứu sinh NSND Nghệ sĩ Nhân dân NSƯT Nghệ sĩ Ưu tú Nxb Nhà xuất bản PGS.TS Phó Giáo sư, Tiến sĩ Tp. Thành phố Tr.

Trang UBND Ủy ban Nhân dân XHCN Xã hội chủ nghĩa ĐSVH Đời sống văn hóa 3 DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU Danh mục biểu đồ Biểu đồ 4.1: Tỷ lệ cư dân thích xem múa Chăm.2: Tỷ lệ cư dân thường xem múa Chăm truyền thống và biên đạo mới 137 Biểu đồ 4.3: Kinh phí cư dân xem múa Chăm phải chi trả .139 Danh mục bảng Bảng 4.1: Những nơi cư dân thường xem biểu diễn múa Chăm .2: Nghề nghiệp chính của những người biểu diễn múa Chăm .3: Tương quan về tuổi của cư dân xem múa Chăm truyền thống và biên đạo mới. Lý do lựa chọn đề tài Đời sống văn hóa (ĐSVH) là một bộ phận quan trọng cấu thành nên đời sống của một xã hội. ĐSVH phản ánh mọi hoạt động của con người trong mối quan hệ với môi trường sống để sáng tạo ra những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể, đáp ứng nhu cầu của con người và xã hội. Xây dựng và phát triển ĐSVH có ý nghĩa to lớn đối với sự nghiệp xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, góp phần vào phát triển đất nước trong thời kỳ mới.

Người Chăm tại Ninh Thuận hiện nay là cư dân bản địa sinh sống lâu đời và là hậu duệ của cư dân Champa xưa. Trong lịch sử phát triển của mình, người Chăm đã sáng tạo ra cho mình một đời sống văn hóa phong phú về nội dung và đa dạng về diện mạo. Sự độc đáo của văn hóa Chăm đã thu hút rất nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm. Các công trình của các nhà nghiên cứu giúp người đọc có thể hình dung được bức tranh tổng thể về văn hóa Chăm với các lát cắt chi tiết về lễ hội, tôn giáo, tín ngưỡng, kiến trúc, điêu khắc, văn học, nghệ thuật… Trong bức tranh ấy, nghệ thuật múa Chăm chính là một mảng màu đặc biệt, lôi cuốn và hấp dẫn.

Múa là một thể loại trong trình diễn dân gian của người Chăm, có vai trò đặc biệt trong đời sống văn hóa. Dân tộc Chăm yêu múa, có hệ thống múa phong phú, đa dạng và là dân tộc duy nhất trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam, có lễ hội dành riêng cho múa. Tuy nhiên, để tìm hiểu về múa Chăm thì hiện nay, người đọc hầu như chỉ có những công trình nghiên cứu gián tiếp về múa. Nhiều công trình nghiên cứu khi phân tích về văn hóa, lễ hội, các nghi thức, nghi lễ tôn giáo tín ngưỡng…đã mô tả, giới thiệu về múa Chăm một cách gián tiếp.

Múa Chăm không phải là đối tượng nghiên cứu trực tiếp nên việc phân tích và tổng kết về mặt lý luận cho múa Chăm là hầu như không có. Nghiên cứu trực tiếp về múa Chăm chỉ có một số ít công trình như: Nghệ thuật múa Chăm của tác giả Lê Ngọc Canh, xuất bản năm 1982; Nghệ thuật biểu diễn truyền thống Chăm của hai tác giả Lê Ngọc Canh, Tô Đông Hải, xuất bản năm 1995; Giáo trình múa 5 dân tộc Chăm của nhóm tác giả Phạm Minh Phương, Vũ Thị Phương Anh, xuất bản năm 2016; Nghệ thuật ca múa nhạc người Chăm của 2 tác giả Trương Văn Món và Thông Thanh Khánh (đồng chủ biên), xuất bản năm 2014; Mặc dù có vai trò quan trọng, nhưng múa Chăm vẫn chưa được nghiên cứu chuyên sâu, hệ thống, toàn diện, chưa tương xứng với sự phong phú của nó trong đời sống văn hóa của cư dân Ninh Thuận. Bên cạnh đó, trước xu thế toàn cầu hóa, hiện đại hóa, trong khi rất nhiều loại hình nghệ thuật mất đi vị thế vốn có của mình, thì múa Chăm đã có những bước chuyển mình để có thể phù hợp với sự thay đổi của xã hội mà vẫn giữ được bản sắc văn hóa của dân tộc. Các điệu múa Chăm vẫn bền bỉ tồn tại trong các lễ hội; Các nghệ nhân múa Chăm đã phát triển các động tác từ trong múa thiêng/múa nghi lễ tín ngưỡng, tôn giáo để trở thành các điệu múa phục vụ đời sống sinh hoạt; Các đoàn nghệ thuật dân gian Chăm được hình thành để phục vụ du lịch, phát triển kinh tế địa phương; Các biên đạo múa sáng tạo ra các điệu múa Chăm mới trên cơ sở chất liệu múa Chăm để quảng bá văn hóa, nghệ thuật tới đông đảo khán giả trong và ngoài nước… Đặc biệt, hiện nay nghệ thuật múa Chăm đã và đang được khai thác trong hoạt động du lịch, trở thành một trong những sản phẩm du lịch.

Điều này, dẫn tới việc dù Nha Trang và Quảng Nam không phải là địa điểm sinh sống của đông đảo cộng đồng người Chăm, nhưng các nghệ nhân múa Chăm từ Ninh Thuận đã di chuyển tới đây để biểu diễn phục vụ cho hoạt động du lịch tại khu di sản văn hoá thế giới Mỹ Sơn và tháp Bà Ponagar. Các điệu múa Chăm do các nghệ nhân trình diễn đã trở thành một trong những sản phẩm tạo nên dấu ấn và thu hút khách du lịch khi đến tham quan những di tích này. Có thể nói, múa dân tộc Chăm là một điển hình về sự vận động, chuyển biến để phù hợp với đời sống xã hội hiện đại những vẫn giữ được cốt cách, bản sắc riêng có của mình. Sự vận động của múa Chăm trong đời sống văn hóa đương đại đã đang đặt ra các câu hỏi như: múa Chăm trong đời sống văn hóa của người dân Ninh Thuận như 6 thế nào? Các chức năng của nó trong đời sống đương đại ra sao? Nó phản ánh những vấn đề gì của người Chăm ở Ninh Thuận hiện nay? Từ những lý do về phương diện lý luận và thực tiễn nêu trên tác giả đã lựa chọn nghiên cứu đề tài Múa Chăm trong đời sống văn hóa của cư dân Ninh Thuận làm luận án Tiến sĩ, chuyên ngành Văn hóa học.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Luận án nghiên cứu về múa Chăm trong đời sống văn hóa của cư dân Ninh Thuận, qua đó tìm ra chức năng của nó trong đời sống văn hóa truyền thống, cũng như sự thay đổi chức năng hoặc xuất hiện những chức năng mới của nó trong đời sống văn hóa đương đại của cư dân Ninh Thuận hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu - Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài. - Hệ thống hóa cơ sở lý luận và lý thuyết nghiên cứu để làm cơ sở cho việc tiếp cận đối tượng nghiên cứu.

- Khái quát về người Chăm ở Việt Nam nói chung và ở Ninh Thuận nói riêng. - Nghiên cứu, phân tích về các chức năng của múa Chăm trong đời sống văn hóa truyền thống và đương đại của cư dân Ninh Thuận. - Bàn luận những vấn đề nổi cộm rút ra từ đối tượng nghiên cứu và nội dung nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.

Đối tượng nghiên cứu Chức năng của múa Chăm trong đời sống văn hóa của cư dân Ninh Thuận. Phạm vi nghiên cứu - Về không gian + Luận án lựa chọn nghiên cứu múa Chăm trong đời sống văn hóa của cư dân ở tỉnh Ninh Thuận vì Ninh Thuận là địa phương tập trung đông người Chăm nhất cả nước. 7 + Người Chăm Ahier (Chăm ảnh hưởng Bàlamôn) tại Ninh Thuận được chia theo 3 khu vực cộng đồng tín đồ và đền tháp: Khu vực tháp Po Rome, khu vực đền thờ Pô Nagar, khu vực tháp Po Klong Garai. Do đó luận án sẽ tập trung đi sâu khảo sát nghiên cứu trường hợp ở một số điểm sau: (1) Làng Hữu Đức (tiếng Chăm: Palei Hamu Tanran), xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước, thuộc khu vực đền Po Nagar, là làng Chăm Bà la môn lớn nhất tại Ninh Thuận hiện nay và là làng duy nhất có Muk Rija là nam.