Luận án tiến sĩ ngành văn hóa học nghi lễ vòng đời của người cơ tu ở quảng nam

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH ISO 9001:2015 NGUYỄN VĂN DŨNG NGHI LỄ VÒNG ĐỜI CỦA NGƯỜI CƠ TU Ở QUẢNG NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ: NGÀNH VĂN HÓA HỌC TRÀ VINH, NĂM 2022 ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH NGUYỄN VĂN DŨNG NGHI LỄ VÒNG ĐỜI CỦA NGƯỜI CƠ TU Ở QUẢNG NAM Ngành: Văn hóa học Mã ngành: 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ: NGÀNH VĂN HÓA HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Xuân Hương 2. Nguyễn Phong Nam TRÀ VINH, NĂM 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ Nghi lễ vòng đời của người Cơ Tu ở Quảng Nam là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi. Các tài liệu và số liệu sử dụng trong luận án là kết quả điều tra thực địa và thu thập tư liệu, tài liệu của tác giả luận án.

Các tài liệu tham khảo có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Trà Vinh, ngày … tháng … năm 2022 Tác giả Nguyễn Văn Dũng i LỜI CẢM ƠN Tôi xin chân thành cảm ơn PGS. Nguyễn Xuân Hương và PGS. Cô và thầy đã tận tình hướng dẫn tôi từ lúc mới hình thành ý tưởng đề tài cho đến quá trình sưu tập tài liệu và thực hiện luận án này.

Tôi xin chân thành cảm ơn Quý thầy cô Trường Đại học Trà Vinh đã truyền đạt kiến thức cho tôi trong suốt quá trình học tập tại Nhà trường; chân thành cảm ơn Quý thầy cô Phòng Sau đại học - Trường Đại học Trà Vinh đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án đến nay; chân thành cảm ơn đến cán bộ địa phương các huyện Tây Giang, Đông Giang, Nam Giang – Quảng Nam đã hỗ trợ tôi trong quá trình kết nối với cộng đồng người Cơ Tu ở Quảng Nam và một số địa bàn khác; chân thành cảm ơn những chuyên gia, nghệ nhân, thầy cúng, già làng/trưởng bản và những hộ dân đã cung cấp tư liệu trong suốt quá trình tôi phỏng vấn. Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và đồng nghiệp - những người đã luôn hỗ trợ, động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án này. ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. iii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT.vii DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU.viii MỞ ĐẦU.

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI. CÂU HỎI VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN.6 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU. Các công trình nghiên cứu về lý luận nghi lễ vòng đời người.

Các công trình nghiên cứu về nghi lễ vòng đời người của các tộc người ở Việt Nam. Các công trình nghiên cứu về nghi lễ vòng đời của người Cơ Tu. Nhận xét về tình hình nghiên cứu. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA LUẬN ÁN.

Một số khái niệm công cụ. Lý thuyết nghiên cứu. KHÁI QUÁT ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU. Người Cơ Tu ở Quảng Nam.

Khái quát về ba điểm nghiên cứu.38 Tiểu kết chương 1.44 iii CHƯƠNG 2: NGHI LỄ TRUYỀN THỐNG TRONG VÒNG ĐỜI NGƯỜI CƠ TU Ở QUẢNG NAM. NGHI LỄ SINH ĐẺ. Nghi lễ và tập quán liên quan đến sinh đẻ. NGHI LỄ TRƯỞNG THÀNH.

Quan niệm về sự trưởng thành. Lễ cà răng. Lễ căng tai. NGHI LỄ HÔN NHÂN.

Quan niệm về hôn nhân. Các nguyên tắc trong hôn nhân. Nghi lễ cưới xin. NGHI LỄ TANG MA.

Quan niệm về tang ma. Công việc chuẩn bị cho đám tang. Các nghi lễ trong đám tang. Lễ đưa tang và hạ huyệt.

Các nghi lễ sau an táng. Trường hợp chết xấu.92 Tiểu kết chương 2.94 CHƯƠNG 3: BIẾN ĐỔI CỦA NGHI LỄ VÒNG ĐỜI NGƯỜI CƠ TU Ở QUẢNG NAM. BIẾN ĐỔI TRONG NGHI LỄ SINH ĐẺ VÀ TRƯỞNG THÀNH. Quan niệm sinh con.

Nghi lễ và tập quán liên quan đến sinh đẻ. Nghi lễ trưởng thành. BIẾN ĐỔI TRONG NGHI LỄ LIÊN QUAN ĐẾN HÔN NHÂN. Nguyên tắc trong hôn nhân.

Nghi lễ cưới hỏi. BIẾN ĐỔI TRONG TỤC LỆ TANG MA. Chôn cất và phúng viếng. Nghi lễ và kiêng kỵ.

NGUYÊN NHÂN BIẾN ĐỔI. Sự giao lưu, tiếp biến văn hóa. Tác động của điều kiện kinh tế – xã hội – văn hóa. Tác động của hiện đại hóa.

Tác động của cơ chế, chính sách. Yếu tố chủ quan của người Cơ Tu.121 Tiểu kết chương 3.122 CHƯƠNG 4: NGHI LỄ VÒNG ĐỜI CỦA NGƯỜI CƠ TU: ĐẶC ĐIỂM, GIÁ TRỊ VÀ BÀN LUẬN. ĐẶC ĐIỂM NGHI LỄ VÒNG ĐỜI. Dấu ấn phong tục tín ngưỡng tộc người.

Sắc thái văn hóa nhóm Môn-Khmer. GIÁ TRỊ NGHI LỄ VÒNG ĐỜI. Giá trị xã hội. Giá trị giáo dục.

Giá trị nghệ thuật. Giá trị nhân văn. Giá trị tâm linh. MỘT SỐ BÀN LUẬN.

Nghi lễ vòng đời trong nhận thức của người Cơ Tu. Xu hướng phai nhạt nghi lễ vòng đời truyền thống. Xu hướng thích nghi của người Cơ Tu trong thực hiện các nghi lễ vòng đời 144 4. Vấn đề quản lý văn hóa hiện nay.

Phát huy giá trị nghi lễ vòng đời của người Cơ Tu hiện nay.148 Tiểu kết chương 4. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.155 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.1 PHỤ LỤC 1: GHI CHÚ TỪ NGỮ CƠ TU - VIỆT LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 2 PHỤ LỤC 2: BẢNG HỎI PHỎNG VẤN THỰC ĐỊA.8 PHỤ LỤC 3: BẢNG TỔNG HỢP SỐ LIỆU MINH HỌA CÁC NỘI DUNG TRONG LUẬN ÁN.14 PHỤ LỤC 4: DANH SÁCH NHỮNG NGƯỜI CUNG CẤP THÔNG TIN, TƯ LIỆU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.19 PHỤ LỤC 5: CÁC PHỎNG VẤN SÂU, HỒI CỐ VÀ CHUYÊN GIA.21 PHỤ LỤC 6: CÁC BÀI HÁT LÝ VÀ KHÓC LÝ LIÊN QUAN ĐẾN NGHI LỄ VÒNG ĐỜI NGƯỜI CƠ TU.59 PHỤ LỤC 7: HÌNH ẢNH TƯ LIỆU LIÊN QUAN ĐẾN NGHI LỄ VÒNG ĐỜI NGƯỜI CƠ TU.67 vi DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Nghĩa tiếng việt CB Chủ biên ĐVT Đơn vị tính KHXH Khoa học xã hội KTXH Kinh tế – xã hội NL Nghi lễ NLVĐN Nghi lễ vòng đời người NCS Nghiên cứu sinh NXB Nhà xuất bản PL Phụ lục STT Số thứ tự SL Số lượng TC Tạp chí TR Trang UBND Ủy ban nhân dân VHDT Văn hóa dân tộc VHNT Văn hóa nghệ thuật VHTT Văn hóa thông tin vii DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Bảng 1.1: Thống kê tỷ lệ hộ nghèo của người Cơ Tu ở Tây Giang, Đông Giang và Nam Giang giai đoạn 2014-2018.2: Thống kê tỷ lệ dân số phân theo thành thị, nông thôn và theo giới tính của huyện Tây Giang tỉnh Quảng Nam (năm 2019).3: Thống kê tỷ lệ dân số phân theo thành thị, nông thôn và theo giới tính của huyện Nam Giang tỉnh Quảng Nam (năm 2019).4: Thống kê tỷ lệ dân số phân theo thành thị, nông thôn và theo giới tính của huyện Đông Giang tỉnh Quảng Nam (năm 2019).1: Tỷ lệ sinh trong ba thế hệ của người Cơ Tu ở huyện Tây Giang – Quảng Nam (năm 2018).2: Tỷ lệ sinh trong ba thế hệ của người Cơ Tu ở huyện Đông Giang – Quảng Nam (năm 2018).3: Tỷ lệ sinh trong ba thế hệ của người Cơ Tu ở huyện Nam Giang – Quảng Nam (năm 2018).4: Khảo sát tỷ lệ đặt tên con theo tiếng Cơ Tu và lai tiếng Hàn Quốc của người Cơ Tu ở các huyện Đông Giang, Nam Giang và Tây Giang – Quảng Nam (Năm 2019) .5: Khảo sát độ tuổi kết hôn của các cặp vợ chồng trẻ tại huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam qua các năm (từ năm 2014-2018).6: Khảo sát độ tuổi kết hôn của các cặp vợ chồng trẻ tại huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam qua các năm (từ năm 2014-2018).7: Khảo sát độ tuổi kết hôn của các cặp vợ chồng trẻ tại huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam qua các năm (từ năm 2014-2018).8: Lễ vật thách cưới của người Cơ Tu trước đây và bây giờ.108 viii MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Cơ Tu là tộc người thiểu số có ngôn ngữ thuộc nhóm Môn – Khmer (ngữ hệ Nam Á), chữ viết được trình bày trên cơ sở dùng chữ Latin để phiên âm.

Dân số người Cơ Tu toàn quốc là 74. Ở tỉnh Quảng Nam, người Cơ Tu tập trung đông nhất với 55.091 người, chiếm 9,4% dân số toàn tỉnh, đứng hàng thứ hai về dân số sau người Kinh (Việt), họ có vai trò rất quan trọng trong phát triển vùng chiến lược phía Tây của tỉnh [119]. Trong đời sống tinh thần, tộc người Cơ Tu còn bảo lưu nhiều lễ hội, lễ nghi mang đậm dấu ấn của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước. Trong đó, nghi lễ vòng đời người (NLVĐN) được xem là môi trường bền vững để bảo lưu vốn văn hóa truyền thống.

Nghiên cứu NLVĐN là nghiên cứu văn hóa tộc người, kinh nghiệm tộc người, tri thức tộc người. Khi xã hội thay đổi, phát triển, những nghi lễ đó có mặt được duy trì, có mặt biến đổi theo xu hướng thích nghi, phù hợp với xã hội mới và có thể một số mặt sẽ bị mất đi. Thông qua NLVĐN, tính cố kết cộng đồng và gia đình một phần cũng được thể hiện bởi niềm tin và cách thức thực hành nghi lễ. Như vậy, nghiên cứu NLVĐN không những góp phần bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tộc người mà còn phù hợp với yêu cầu “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước, làm cho đời sống văn hóa của đồng bào được nâng lên” theo tinh thần Nghị quyết TW 9 khóa XI ngày 09 tháng 06 năm 2014.

Quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng đã và đang tác động mạnh mẽ đến văn hóa truyền thống của các dân tộc ở Việt Nam. Điều này dẫn đến nguy cơ mai một văn hóa truyền thống tộc người; nhiều giá trị văn hóa tộc người nói chung, giá trị văn hóa của tộc người Cơ Tu nói riêng đã và đang phải đối mặt với nhiều thách thức mới. Tại tỉnh Quảng Nam, nhiều giá trị văn hóa truyền thống của người Cơ Tu, đặc biệt là các lễ nghi trong chu kỳ đời người đang dần bị biến đổi. So với các tộc người đang cư trú và sinh sống ở Quảng Nam, người Cơ Tu là một trong số ít tộc người thiểu số ở nơi đây còn bảo lưu nhiều nét đặc trưng văn hóa bản địa, trong đó có các nghi lễ liên quan đến chu kỳ vòng đời người.

Có thể nói, NLVĐN được xem là một môi trường tốt để bảo lưu và trao truyền giá trị văn hóa tộc 1 người. Thông qua các lễ nghi, một phần tri thức tộc người được duy trì, sáng tạo, kế thừa giữa các thế hệ trong gia đình, cộng đồng.