Kịch nói tại TP.HCM: Phân tích từ đặc điểm văn hóa Nam Bộ - Luận án Tiến sĩ Huỳnh Công Duẩn

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH ISO 9001:2015 HUỲNH CÔNG DUẨN KỊCH NÓI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NHÌN TỪ ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA NAM BỘ LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH VĂN HÓA HỌC TRÀ VINH, NĂM 2022 ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH HUỲNH CÔNG DUẨN KỊCH NÓI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NHÌN TỪ ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA NAM BỘ Ngành: Văn hóa học Mã ngành: 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Người hướng dẫn khoa học 1: GS.TS LÊ CHÍ QUẾ Người hướng dẫn khoa học 2: TS MAI MỸ DUYÊN LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án “Kịch nói ở Tp.HCM nhìn từ đặc điểm văn hóa Nam Bộ” là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện. Các kết quả nghiên cứu trong công trình là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Nghiên cứu sinh chịu hoàn toàn trách nhiệm về lời cam đoan này. Trà Vinh, ngày 07 tháng 3 năm 2022 Nghiên cứu sinh ………………………….

i MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN i MỤC LỤC ii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT v TÓM TẮT vi PHẦN MỞ ĐẦU 1 1. Lý do chọn đề tài 1 2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 2 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3 3.

Đối tượng nghiên cứu 3 3. Phạm vi nghiên cứu 3 4. Phương pháp nghiên cứu 4 5. Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu 5 5.

Câu hỏi nghiên cứu 5 5. Giả thuyết nghiên cứu 5 6. Đóng góp mới của luận án 6 7. Bố cục luận án 7 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN 8 1.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 8 1. Nghiên cứu về nghệ thuật sân khấu và kịch nói 8 1. Nghiên cứu về kịch nói ở Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh 14 1. Hồi ký của những nghệ sĩ hoạt động kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh 20 1.

Nghiên cứu về văn hóa Nam Bộ và Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh 21 1. Đánh giá chung tổng quan về tình hình nghiên cứu 25 1. Các khái niệm liên quan đến đề tài 28 1. Các lý thuyết nghiên cứu 32 1.

NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CỦA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 39 1. Trung tâm địa văn hóa - chính trị - kinh tế 39 1. Cấu trúc xã hội và sự hình thành cư dân đô thị 45 1. Kinh tế thị trường và sự hình thành thị trường công nghiệp giải trí 47 ii TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 50 CHƯƠNG 2: DIỄN TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA KỊCH NÓI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 51 2.

KỊCH NÓI Ở SÀI GÒN TRƯỚC 1975 51 2. Kịch nói ở Sài Gòn từ khi ra đời đến 1954 51 2. Kịch nói ở Sài Gòn từ 1954 đến 1975 60 2. KỊCH NÓI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TỪ SAU 1975 ĐẾN NAY (2020) 64 2.

Kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh sau 1975 đến 1985 64 2. Kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh từ 1986 đến 1996 70 2. Kịch nói ở Thành phố Hồ Chí Minh từ 1997 đến nay (2020) 75 TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 81 CHƯƠNG 3: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA VĂN HÓA NAM BỘ THỂ HIỆN TRONG KỊCH NÓI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 83 3. TÍNH SÔNG NƯỚC TRONG KỊCH NÓI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 83 3.

Thông qua thiết kế mỹ thuật sân khấu 84 3. Thông qua ngôn ngữ 91 3. TÍNH DUNG HỢP TRONG KỊCH NÓI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 93 3.1 Xét từ nguồn gốc ra đời, lực lượng nghệ sĩ 94 3. Xét từ đề tài, nội dung tác phẩm 98 3.

Ứng dụng kịch hát truyền thống vào trong kịch nói 102 3. Ứng dụng âm nhạc dân gian truyền thống Nam Bộ vào trong kịch nói 106 3. Sử dụng khẩu ngữ, phương ngữ trong thoại kịch 108 3. TÍNH LINH HOẠT TRONG KỊCH NÓI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 112 3.

Nhìn từ chủ thể sáng tác, biểu diễn, thưởng thức và tổ chức 112 3. Nhìn từ đề tài, thể loại 120 3. Nhìn từ phong cách nghệ thuật 126 TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 132 CHƯƠNG 4: PHÁT TRIỂN KỊCH NÓI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY 134 4. CHIỀU HƯỚNG TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN KỊCH NÓI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 134 4.

Tác động theo hướng thuận lợi 134 iii 4. Tác động theo hướng bất lợi 143 4. DỰ BÁO XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN VÀ MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ 151 4. Dự báo xu hướng phát triển 151 4.

Một số khuyến nghị 152 TIỂU KẾT CHƯƠNG 4 164 KẾT LUẬN 166 TÀI LIỆU THAM KHẢO 170 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ 185 PHỤ LỤC 1: TRÍCH BIÊN BẢN PHỎNG VẤN SÂU 1 PHỤ LỤC 2: DANH SÁCH CÁC VỞ DIỄN TRÊN SÂN KHẤU KỊCH NÓI Ở TP.HỒ CHÍ MINH 32 PHỤ LỤC 3: PHIẾU KHẢO SÁT 59 PHỤ LỤC 4: BIỂU ĐỒ KHÁN GIẢ 62 PHỤ LỤC 5: DANH SÁCH CÁC TÁC PHẨM KỊCH NÓI CÓ SỰ THAM GIA CỦA NGHIÊN CỨU SINH 68 PHỤ LỤC 6 - HÌNH ẢNH 71 PHỤC LỤC 7: BẢNG TỶ LỆ THÀNH PHẦN DÂN CƯ 94 PHỤ LỤC 8: DỰ THẢO BÁO CÁO HOẠT ĐỘNG NGHỆ THUẬT CỦA SỞ VĂN HÓA VÀ THỂ THAO TP.HCM TRONG CÁC NĂM 2017, 2018, 2019 98 iv DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Nghĩa tiếng việt CLB : Câu lạc bộ GS : Giáo sư GS.NGND : Giáo sư, nhà giáo nhân dân GS.TS : Giáo sư, tiến sĩ NS : Nghệ sĩ NSND : Nghệ sĩ nhân dân NSƯT : Nghệ sĩ ưu tú PGS.TS : Phó giáo sư, tiến sĩ TBCN : Tư bản chủ nghĩa Tp.HCM : Thành phố Hồ Chí Minh Tr. : Trang TS : Tiến sĩ UBND : Ủy ban nhân dân VH, TT & DL : Văn hóa, Thể Thao và Du lịch XHH : Xã hội hóa XHCN : Xã hội chủ nghĩa v TÓM TẮT Tiếng Việt: Hơn 150 năm hình thành và phát triển kịch nói ở Tp.HCM đã trở thành một bộ phận quan trọng của nền nghệ thuật dân tộc nước nhà. Tuy nhiên kịch nói ở Tp.HCM đang gặp nhiều khó khăn cả trong nghiên cứu lý luận và thực tiễn; hiện nay chưa có công trình nghiên cứu nào về kịch nói ở Tp.HCM dưới góc độ văn hóa học. Do đó, luận án tiếp cận theo hướng nghiên cứu liên ngành, sử dụng các thao tác của các ngành Nghệ thuật học, Sử học, Dân tộc học, Xã hội học như: tổng hợp và phân tích; so sánh, đối chiếu; quan sát, tham dự; phỏng vấn sâu…để làm sáng tỏ các vấn đề đặt ra trong luận án.

Luận án “Kịch nói ở Tp.HCM nhìn từ đặc điểm văn hóa Nam Bộ” góp phần nhận diện đặc điểm văn hóa Nam Bộ thể hiện trong kịch nói ở Tp.HCM; làm rõ tiến trình hình thành, phát triển và xác định tầm quan trọng của kịch nói ở Tp.HCM trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân. Luận án làm rõ những yếu tố văn hóa vùng Nam Bộ, nhu cầu và sự lựa chọn của các chủ thể (sáng tạo, công chúng, quản lý), cũng như quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa đã làm cho kịch nói ở Tp.HCM mang những giá trị riêng, đạt những thành tựu trong hình thức, nội dung nghệ thuật cũng như trong xây dựng khán giả. Trên kết quả nghiên cứu thực tiễn chúng tôi đưa ra một số khuyến nghị để kịch nói đồng hành cùng với các loại hình nghệ thuật khác trên lộ trình phát triển văn hóa bền vững của Tp. Từ khóa: Kịch nói, đặc điểm văn hóa, Nam Bộ, Tp.

SUMMARY English: Over 150 years of establishment and development, Drama in Ho Chi Minh City has become an important part of the national art. However, it is facing many difficulties in both theoretical and practical research; Currently, there is no research work on Drama in Ho Chi Minh City from a cultural perspective. Therefore, the thesis approaches in the direction of interdisciplinary research using the manipulations of the disciplines of Art, History, Ethnology, Sociology such as synthesis and analysis; compare and contrast; observe and attend; In-depth interviews… to clarify the issues raised in the thesis. vi The thesis “Drama in Ho Chi Minh City viewed from the Southern cultural characteristics” contributes to identify Southern cultural characteristics expressed in Drama in Ho Chi Minh City; clarify the process of formation, development and determine the importance of Drama in Ho Chi Minh City, as well as in the cultural and spiritual life of the people.

The thesis illuminates the cultural factors of the Southern region, the needs and choices of the subjects (creation, public and management) cultural interchange and acculturation that have made Drama in Ho Chi Minh City bring its own values, achieve in the form and content of art as well as building the audience. Based on the results of practical research, we make some recommendations for Drama to accompany other art forms in the sustainable cultural development of HCM City. Keywords: Drama, Cultural specificity, Southern region, HCM City. vii PHẦN MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài Kịch nói theo chân quân đội Pháp có mặt tại Sài Gòn - Tp.HCM từ những năm cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, sớm hơn bất cứ địa phương nào khác trong cả nước. Thế nhưng trước 1975 không có những công trình nghiên cứu đầy đủ về loại hình nghệ thuật này. Sau ngày 30/4/1975 với sự quy tụ lực lượng nghệ sĩ khắp ba miền, kịch nói ở Tp.HCM đã thu hút sự quan tâm của đông đảo khán giả và cùng với các hoạt động biểu diễn thì các phương tiện truyền thông, báo chí cũng đã bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến kịch nói. Tuy nhiên, những năm từ 1975-1986 cũng chỉ là những bài viết nhỏ, lẻ, thiếu tính tổng thể và chưa có các công trình dưới góc nhìn văn hóa đối với kịch nói.

Sau đổi mới, nhất là từ năm 1997 các nhà hát kịch nói xã hội hóa (XHH) đầu tiên ra đời, từ đây kịch nói ở Tp.HCM đã đạt được những thành tựu mới với hoạt động sôi nổi của các sân khấu XHH. Ngày nay, kịch nói ở Tp.HCM tồn tại cả hình thức sân khấu công lập, bán công lập và sân khấu tư nhân. Song song với sự phát triển tác phẩm trên sàn diễn, các công trình nghiên cứu về thể loại này cũng đã xuất hiện nhiều hơn tạo động lực cho sự phát triển của kịch nói. Đặc biệt, nhân dịp kỷ niệm 300 năm Sài Gòn - Tp.HCM hình thành và phát triển (1698-1998) các công trình nghiên cứu về Cải lương và kịch nói đã được xuất bản, đặt nền móng cho việc nghiên cứu hai thể loại sân khấu này.

Trên nền tảng của các yếu tố địa lý tự nhiên, hoàn cảnh lịch sử đặc thù và chính lợi thế địa - chính trị với sự giao thương rộng rãi, sự giao thoa giữa các nền văn hóa của những tộc người qua các thời kỳ lịch sử đã hun đúc nên tính cách con người Sài Gòn - Tp.