Nghiên cứu văn học dân gian Cao Lan dưới góc nhìn văn hóa tộc người - Luận án tiến sĩ

Tính cấp thiết của đề tài Tính chất đa tộc người đã trở thành điểm nhấn hấp dẫn của văn hóa Việt Nam nói riêng và khu vực Đông Nam Á nói chung. Ở Việt Nam, bên cạnh dân tộc Kinh, chiếm số lượng lớn nhất, giữ vai trò trung tâm, các tộc người thiểu số khác đều mang những sắc thái văn hóa đặc trưng và chính những đặc trưng đó đã tạo nên một nền văn hóa đa dạng và phong phú trong tính cấu trúc thống nhất chặt chẽ của văn hóa Việt Nam. Các tộc người ấy đều có truyền thống văn hóa lâu đời và đặc biệt là kho tàng văn hóa - văn chương truyền miệng đa dạng, phong phú. Những sáng tạo nghệ thuật còn chắt chiu được qua bao biến cố và thời gian cần được bảo tồn và phát huy giá trị, nhất là trong thời kì hội nhập quốc tế.

Lâu nay ở nước ta, vấn đề “bản sắc dân tộc”, vấn đề “thống nhất trong đa dạng” của văn hóa luôn được chú trọng. Tuy nhiên, để thực sự có được sự đa dạng trong cái thống nhất đó, trước hết cần nhận thức một cách sáng rõ về từng tộc người. Bởi mỗi tộc người đều sáng tạo ra văn hoá của/cho mình, và chứa đựng trong nền văn hóa đó là sức sống, tiềm năng, bản lĩnh, sức sáng tạo và bản sắc. Bằng văn hóa và thông qua văn hóa, tộc người đó, qua các thế hệ, xây dựng cho mình những chuẩn mực sống, quan hệ cộng đồng, những hình thức lao động và đấu tranh xã hội.

Chính vì thế, tộc người nào cũng có vị thế riêng của nó, và vị thế đó luôn luôn cần được tôn trọng. Tộc người Cao Lan (thường bị gộp với Sán Chí để gọi tên chung là Sán Chay hoặc Cao Lan – Sán Chí) hiện nay đang sinh sống ở khu vực Trung du và miền núi phía Bắc Việt Nam, trong đó tập trung đông nhất ở Tuyên Quang. Cũng giống như các tộc người thiểu số khác, Cao Lan có truyền thống văn hóa lâu đời, mang bản sắc riêng, trong đó phải kể đến kho tàng văn học dân gian. Loại hình văn hóa này, từ nửa cuối thế kỉ XX đã được một số học giả sưu tầm, giới thiệu với những công trình như: Dân ca Cao Lan (Phương Bằng, 1981), Truyện cổ Cao Lan (Lâm Quý và Phương Bằng, 1983), Xịnh ca Cao Lan (Lâm Quý, 2004), Dân ca Cao Lan (Ngô Văn Trụ, 2006)… Đây là những công sức quý báu của các nhà nghiên cứu trong việc giữ gìn, phục dựng kho tư liệu văn 10 chương phong phú của người Cao Lan.

Tuy nhiên, mọi việc mới chỉ dừng lại ở công tác sưu tầm (bản thân việc này cũng chỉ là bước đầu), giới thiệu khái quát hoặc một vài nghiên cứu đơn lẻ. Đặc biệt, chưa có nghiên cứu nào về văn học dân gian Cao Lan từ góc độ văn hóa tộc người. Trước tình hình đó, nhiều vấn đề đặt ra cần được giải đáp: Từ những cạnh khía của văn hóa tộc người ta khám phá được gì về văn học dân gian của người Cao Lan? Ngược lại, qua văn học dân gian, ta nhận biết thêm gì về văn hóa Cao Lan? Đặt trong không gian văn hóa tộc người, văn học dân gian góp phần giúp Cao Lan xác định vị thế của mình trong mối quan hệ với các tộc người khác như thế nào? Và đặc biệt, qua việc giải quyết các nghi vấn này, ta định hình được gì về bản sắc văn hóa của Cao Lan?. Nghiên cứu Văn học dân gian Cao Lan từ văn hóa tộc người chính là cái nhìn nội – ngoại quan, sử dụng những tri thức văn hóa tộc người để minh giải các hiện tượng văn học, qua đó đưa ra một phương cách giải đáp những vấn đề nêu trên.

Nghiên cứu này cũng xuất phát từ thực tiễn về sự mai một nhanh chóng của văn hóa Cao Lan những năm gần đây. Vì thế, luận án tận dụng hoạt động thực địa để nghiên cứu, mong góp vào hiểu biết, ở chiều sâu, văn học dân gian Cao Lan và tộc người Cao Lan. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích Nghiên cứu văn học dân gian Cao Lan từ văn hóa tộc người, luận án hướng tới vận dụng văn hóa học như một công cụ, lấy các tri thức văn hóa tộc người để lí giải các hiện tượng văn học dân gian.

Qua thao tác đó, luận án góp phần khẳng định mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn hóa tộc người trong tính tương tác đa chiều, đồng thời hiểu thêm về những đặc điểm văn hóa trong đời sống cũng như những đặc điểm tâm thức của người Cao Lan. Với hướng tiếp cận từ văn hóa tộc người, luận án cũng mong muốn tham góp về mặt phương pháp luận đối với việc nghiên cứu văn học dân gian. Bởi nghiên cứu văn học nói chung, nhất là văn học dân gian không thể tách rời nó trong mối tương quan với bối cảnh sản sinh, lưu truyền và phát triển nó. Mặt khác, văn hóa tộc người với những đặc thù (không phải văn hóa nói chung) sẽ là 11 chiều hướng tích cực và khả thi khi soi chiếu vào các vấn đề văn học dân gian của tộc người cụ thể.

Vì thế, cách tiếp cận này không chỉ làm sáng tỏ những đặc trưng văn hóa của một tộc người mà đặt văn hóa tộc người trong trạng thái động, có sự tương tác giữa các tộc người. Nhiệm vụ Để đạt được mục đích trên, luận án cần thực hiện các nhiệm vụ sau: - Nghiên cứu những lí thuyết về văn học dân gian, văn hóa tộc người, không gian xã hội như những công cụ nền tảng làm cơ sở lí thuyết cho luận án. Bên cạnh đó cần tìm hiểu những vấn đề cơ bản của dân tộc học, nhân học, tâm lí học tộc người. để bổ trợ các lí thuyết trong quá trình nghiên cứu.

- Phân tích, lí giải các hiện tượng văn học dân gian Cao Lan qua góc nhìn văn hóa tộc người. Đây là nhiệm vụ trọng tâm của luận án. - Định hình bản sắc văn hóa Cao Lan trong mối quan hệ với các tộc người lân cận. Nhiệm vụ này sẽ được giải quyết lồng ghép trong các phân tích cụ thể ở những khía cạnh văn hóa – văn học Cao Lan.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng Đối tượng nghiên cứu của luận án là văn học dân gian Cao Lan nhìn từ văn hóa tộc người. Phạm vi nghiên cứu - Về ngữ liệu khảo sát: Văn học dân gian Cao Lan rất phong phú và đa dạng, bao gồm nhiều loại hình khác nhau. Trong phạm vi luận án, chúng tôi tập trung khảo sát hai loại hình đã được sưu tầm tương đối phong phú là truyện cổ và dân ca (sịnh ca) Cao Lan.

Về hai loại hình này, chúng tôi khảo sát ngữ liệu chính trong các sách của Lâm Quý, Phương Bằng, Ngô Văn Trụ, Đỗ Thị Hảo, Nguyễn Xuân Cần, Trần Văn Lạng; một số tư liệu mới được sưu tầm trong luận án của Đặng Thị Hường. Bên cạnh đó là nguồn ngữ liệu do chúng tôi trực tiếp sưu tầm, thuê dịch trong quá trình thực địa, trong đó có truyện cổ và đáng kể nhất là các đêm hát (ngoài đêm thứ nhất đã được công bố) được các thầy 12 cúng người Cao Lan cung cấp, lược dịch và giải thích ý nghĩa từng đêm hát. Đây sẽ là một ngữ liệu quan trọng để chúng tôi bổ sung cho các vấn đề văn hóa truyền thống, cũng như góp phần nhận diện không gian văn hóa đặc thù của người Cao Lan. Các thể loại khác như tục ngữ, câu đố, truyện thơ (mới được sưu tầm rải rác ở một số địa phương) được sử dụng như những dẫn dụ trong những tình huống cụ thể.

Để tiện theo dõi, chúng tôi lập bảng thống kê nguồn ngữ liệu khảo sát trong luận án: Bảng 1: Thống kê nguồn ngữ liệu khảo sát trong luận án Năm STT Văn bản Tác giả Nhà xuất bản công bố 1 1981 Dân ca Cao Lan Phương Bằng Văn hóa Lâm Quý, 2 1983 Truyện cổ Cao Lan Văn hóa Phương Bằng Kó Lau Slam: Truyện tình 3 1994 Lâm Quý Văn hóa dân tộc thơ Cao Lan 4 1995 Chàng Út của ông trời Lâm Quý Văn hóa dân tộc 5 2002 Truyện cổ Sán Chay Lâm Quý Văn hóa dân tộc Xịnh ca Cao Lan - đêm 6 2003 Lâm Quý Văn hóa dân tộc hát thứ nhất 7 2006 Dân ca Cao Lan Ngô Văn Trụ Văn hóa dân tộc Dân ca Cao Lan ở Bắc Đại học Quốc 8 2010 Ngô Văn Trụ Giang gia Hà Nội Ca thư, những câu hát Đại học Quốc 9 2011 Đỗ Thị Hảo của người Sán Chay gia Hà Nội Dân ca Sán Chí ở Kiên Nguyễn Xuân Cần, 10 2012 Lao – Lục Ngạn – Bắc Thời đại Trần Văn Lạng Giang - Về phạm vi lí thuyết: Văn hóa tộc người là khái niệm rộng, bao gồm mọi yếu tố văn hóa cấu thành và làm nên đặc trưng của tộc người này so với tộc 13 người khác. Trong phạm vi luận án, chúng tôi vận dụng những quan điểm về không gian xã hội của G. Condominas như công cụ để khảo sát, soi chiếu vào các hiện tượng văn học dân gian Cao Lan. Việc lựa chọn không gian xã hội - một khái niệm mang tính tổng thể, bao gồm cả xã hội, lịch sử, văn hóa; có mối liên hệ chặt chẽ với văn hóa tộc người - một mặt đảm bảo hướng tiếp cận văn hóa tộc người, mặt khác, quan trọng hơn, nó thể hiện nổi bật nét đặc trưng văn hóa của mỗi tộc người qua các tầng lớp không gian và các quan hệ chứa đựng trong các không gian ấy.

- Về không gian/địa bàn khảo sát thực địa: Đây là phạm vi quan trọng, bởi nó sẽ là căn cứ để chúng tôi đưa ra những kiến giải, những kết luận khoa học. Việc nghiên cứu các vấn đề văn học, văn hóa dân gian cần được đối chứng với không gian, địa bàn sinh sống của tộc người. Mặt khác, với đặc trưng của loại hình văn chương truyền khẩu, nên phạm vi khảo sát sẽ được mở rộng trong thao tác so sánh, đối chiếu các ngữ liệu văn học và cả những đặc điểm văn hóa của tộc người ở những địa phương khác nhau. Theo đó, chúng tôi khảo sát người Cao Lan đang sinh sống tại các tỉnh phía Bắc như Tuyên Quang, Phú Thọ, Yên Bái, Thái Nguyên, Bắc Giang.

trong đó trọng tâm là ở Tuyên Quang. Việc xác định phạm vi này xuất phát từ các lí do sau: 1/ Theo các nguồn tư liệu, Tuyên Quang là nơi mà người Cao Lan đến sau so với các địa phương khác như Quảng Ninh, Lạng Sơn, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, nhưng là nơi định cư đông đúc nhất.