Luận án tiến sĩ kiến trúc: Tổ chức không gian làng và kiến trúc truyền thống Xơ Đăng - Đặng Xuân Tiến

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG VIỆN KIẾN TRÚC QUỐC GIA ĐẶNG XUÂN TIẾN TỔ CHỨC KHÔNG GIAN LÀNG VÀ KIẾN TRÚC TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC XƠ ĐĂNG, TỈNH KON TUM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KIẾN TRÚC MÃ NGÀNH: 9 58 01 01 Hà Nội - 2024 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG VIỆN KIẾN TRÚC QUỐC GIA ĐẶNG XUÂN TIẾN TỔ CHỨC KHÔNG GIAN LÀNG VÀ KIẾN TRÚC TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC XƠ ĐĂNG, TỈNH KON TUM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KIẾN TRÚC MÃ NGÀNH: 9 58 01 01 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. TRƯƠNG VĂN QUẢNG 2. HOÀNG VĨNH HƯNG Hà Nội – 2024 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ Tổ chức không gian làng và kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng, tỉnh Kon Tum là công trình nghiên cứu của riêng tôi; các tài liệu được sử dụng trong luận án là trung thực; kết quả nghiên cứu của luận án chưa được công báo trong bất kỳ công trình nào khác. Hà Nội, ngày 29 tháng 02 năm 2024 Tác giả luận án Đặng Xuân Tiến LỜI CẢM ƠN Trong quá trình nghiên cứu “Tổ chức không gian làng và kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng, tỉnh Kon Tum”, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ, tạo điều kiện của Ban Lãnh đạo Viện Kiến trúc Quốc gia, phòng Đào tạo và Hợp tác Quốc tế và các đơn vị thuộc Viện, các nhà khoa học trong và ngoài Viện.

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS. Trương Văn Quảng, PGS. Hoàng Vĩnh Hưng là những người thầy đã trực tiếp hướng dẫn giúp tôi hoàn thành bản nghiên cứu này. Tôi cũng chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và các đồng nghiệp đã động viên, khích lệ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án.

Hà Nội, ngày 29 tháng 02 năm 2024 Tác giả luận án Đặng Xuân Tiến MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài:. Mục đích nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.Đối tượng nghiên cứu.Phạm vi nghiên cứu:.Thời gian nghiên cứu:.

Phương pháp nghiên cứu. Tính mới của luận án. Một số khái niệm và thuật ngữ. 11 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ KHÔNG GIAN LÀNG VÀ KIẾN TRÚC TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC XƠ ĐĂNG, TỈNH KON TUM.

Khái quát chung về dân tộc Xơ Đăng vùng Tây Nguyên. Điều kiện tự nhiên. Lịch sử phát triển vùng Tây Nguyên, lịch sử phát triển dân tộc Xơ Đăng. Dân cư và tộc người.

Đặc điểm về kinh tế - xã hội. Đặc điểm văn hóa, tín ngưỡng. Hình thái định cư, không gian làng và kiến trúc truyền thống. Thực trạng không gian làng và kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng, tỉnh Kon Tum.

Tỉnh Kon Tum trong vùng Tây Nguyên. Dân số và phân bổ dân cư. Thực trạng không gian làng truyền thống dân tộc Xơ Đăng, tỉnh Kon Tu. Thực trạng kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng, tỉnh Kon Tum.

Các tồn tại và thách thức. Các nghiên cứu có liên quan. Những nghiên cứu trước năm 1975. Những nghiên cứu sau năm 1975.

Nhận định chung về tình hình nghiên cứu. Xác định những vấn đề cần nghiên cứu. Đặc điểm biến đổi không gian làng, kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng52 1. Giải pháp tổ chức không gian làng.

kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng 53 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ TỔ CHỨC KHÔNG GIAN VÀ KIẾN TRÚC TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC XƠ ĐĂNG, TỈNH KON TUM. Các văn bản quy phạm pháp luật. Các chiến lược, chương trình, quy hoạch, kế hoạch của Trung ương. Các chương trình, quy hoạch, kế hoạch của địa phương.

Lý thuyết về tổ chức không gian làng. Lý thuyết chuyển hóa trong quy hoạch và kiến trúc. Các lý thuyết về khả năng phục hồi và thích ứng. Cơ sở thực tiễn.

Kinh nghiệm quốc tế. Kinh nghiệm trong nước. Các yếu tố tác động tới không gian làng và kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng. Điều kiện tự nhiên.

Phương thức sản xuất. Chính sách quốc gia. Quan hệ xã hội. Tôn giáo tín ngưỡng.

86 CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP TỔ CHỨC KHÔNG GIAN VÀ KIẾN TRÚC TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC XƠ ĐĂNG, TỈNH KON TUM .Quan điểm và nguyên tắc .Đặc điểm và xu hướng biến đổi không gian làng và kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng. Biến đổi về hình thái, cấu trúc làng. Biến đổi về hình thức kiến trúc. Đánh giá đặc điểm biến đổi không gian làng, kiến trúc truyền thống.Xây dựng các tiêu chí tổ xây dựng giải pháp trong tổ chức không gian làng và kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng.

Đối với không gian làng. Đối với kiến trúc truyền thống.Giải pháp tổ chức trong không gian làng và kiến trúc truyền thống dân tộc Xơ Đăng. Giải pháp thích ứng trong tổ chức không gian làng dân tộc Xơ Đăng. Giải pháp tổ chức trong thiết kế kiến trúc truyền thống .Đề xuất các chính sách quản lý .Vận dụng các mô hình vào xã Đăk Na, huyện Tu Mơ Rông.

Khái quát về huyện Tu Mơ Rông. Thực trạng tổ chức không gian làng và kiến trúc dân tộc Xơ Đăng huyện Tu Mơ Rông. Đánh giá thực trạng xã Đăk Na, huyện Tu Mơ Rông. Giải pháp tổ chức không gian làng và kiến trúc xã Đăk Na, huyện Tu Mơ Rông lồng ghép trong Quy hoạch nông thôn mới.Bàn luận về kết quả nghiên cứu.

KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ. TÀI LIỆU THAM KHẢO. PHẦN PHỤ LỤC. 156 PHỤ LỤC 1: KIẾN TRÚC NHÀ SÀN DÀI DÂN TỘC XƠ ĐĂNG .156 PHỤ LỤC 2: KIẾN TRÚC NHÀ SÀN NGẮN DÂN TỘC XƠ ĐĂNG .157 PHỤ LỤC 3: BẢN ĐỒ PHÂN BỔ DÂN TỘC XƠ ĐĂNG TỈNH KONTUM .158 PHỤ LỤC 4: TỔNG HỢP KẾT QUẢ KHẢO SÁT KHÔNG GIAN LÀNG VÀ CÁC GIÁ TRỊ KIẾN TRÚC CẢNH QUAN CÁC LÀNG TIÊU BIỂU CỦA DÂN TỘC XƠ ĐĂNG .159 PHỤ LỤC 5: ĐÁNH GIÁ 6 LÀNG TÁI THIẾT, XÃ ĐĂK NA THEO CÁC TIÊU CHÍ PHÂN LOẠI .194 PHỤ LỤC 6: ĐÁNH GIÁ 5 LÀNG BẢO TỒN VÀ 2 LÀNG CHUYỂN ĐỔI, XÃ ĐĂK NA THEO CÁC TIÊU CHÍ PHÂN LOẠI .196 DANH MỤC HÌNH ẢNH, BIỂU, BẢNG Hình 1.1: Bản đồ hành chính Tây Nguyên.2: Các vùng địa hình Tây Nguyên và Trường Sơn Nam [70] .3: Buôn làng Tu Mơ Rông, dân tộc Xơ Đăng tỉnh Kon Tum [16] .4: Ngôn ngữ và tộc người Tây Nguyên [60].5: Cấu trúc truyền thống .6: Cấu trúc hình bầu dục .7: Cấu trúc hình móng ngựa.8: Nóc Măng Tó xã Trà Cang .9: Làng Đak Chum xã Tu Mơ Rông .10: Làng Nước Min xã Sơn Mùa .11: Cấu trúc tự do (Ng: intenex) .12: Cấu trúc hình đa giác .13: Mặt cắt buôn làng Xơ Đăng huyện Tu mơ rông .14:Cấu tạo nhà rông (Ng: sở văn hóa Kon Tum) .15: Nhà Rông ở Đăk glei .16: Nhà rông ở xã Đăk Sao và huyện Đăk Hà .17: Cụm nhà dân tộc Xơ Đăng thoải theo sườn núi [91] .18: Kiến trúc nhà sàn ngắn [84] .19: Các chi tiết kiến trúc làm từ vật liệu thảo mộc .20: Vị trí Kon Tum trong vùng Tây Nguyên .22: Làng phát triển theo hệ thống giao thông .23: Nhà sàn Xơ Đăng lợp ngói đỏ (Ng: internet) .24: Nhà sàn dân tộc Xơ Đăng lợp ngói tôn (Ng: Internet) .1: Quan hệ giữa điểm KT-XH với điểm dân cư nhà ở [108].2: Liên kết không gian mở và không gian xanh [46] .3: Làng nông nghiệp Kremmi Trunka, Bulgaria (Ng: Google Earth) .4: Làng Apel, Hà Lan (ng: Google Earth) .5: Hiện trạng làng Đhơ Rôồng .6: Phương án quy hoạch làng Đhơ Rôồng (Ng.

Phòng KT-HT huyện) .7: Mô hình nhà ở, nhà văn hóa (Ng. phòng KT-HT huyện) .8: Mô hình làng Anh Nhoi (Ng. phòng KT-HT huyện) .9: Làng Năng Nhỏ xã Đăk Sao trước năm 1975 chuyển sang bố cục dạng ô bàn cờ .10: Làng Mô Bành 2 dạng ô bàn cờ.11: Khu tái định cư xây dựng bằng nguồn vốn đề án 167 .1: Quá trình chuyển đổi và phát triển từ bố cục khép kín quanh nhà Rông sang dạng hình xương cá.2: Bố cục làng Ty Tu hình xương cá .3: Bố cục làng Long Cho hình rễ cây .5: Quá trình chuyển đổi và phát triển từ bố cục khép kín quanh nhà Rông sang dạng hình răng lược, bàn cờ .6 : Bố cục làng Đăk Sao .7: Làng Năng Nhỏ xã Đăk Sao trước năm 1975 bố cục dạng ô bàn cờ .8: Bố cục làng Đăk Viên dạng ô bàn cờ .9: Bố cục làng Mô Phành trước năm 1975 bố cục theo dạng hình răng lược.10: Bố cục làng Mô Bành 2.11: Bố cục làng Tân Ba ảnh .12: Bố cục làng Kon Hia 2 Google Earth 2020 .13: Bố cục không gian các làng vẫn còn lõi làng và khu vực phát triển mới) 99 Hình 3.14: Xu hướng xây dựng thêm nhà phụ làm bếp, khu vệ sinh kề sát nhà sàn với vật liệu tôn đơn giản tại xã Tê Xăng (Ng: Internet).15: Xu hướng nâng cao sàn, sử dụng tầng trệt (gầm sàn) với nhiều chức năng đa dạng hơn.16: Nhà sàn xây cột bê tông, xà liền trực tiếp ngày càng phổ biến.17: Xu hướng chuyển từ sử dụng mái lợp rơm, tranh sang mái lợp ngói, tôn hoặc fibrô-ximăng, cột bê tông… .18: Mô hình bảo tồn làng có lõi làng và khu vực phát triển .19: Mô hình định hướng tái thiết làng Xơ Đăng .20: Bố cục khuôn viên nhà ở .21: Minh họa mô hình du lịch sinh thái và trải nghiệm văn hóa .22: Bản đồ hành chính huyện Tu Mơ Rông.23: Bản đồ hiện trạng xã Đăk Na (Ng: tác giả) .24: Làng bố cục hình rễ cây .25: Làng bố cục hình đa giác, hình móng ngựa .26: Làng tái định cư, có cấu trúc theo xu hướng đô thị .27: Vị trí trung tâm xã nằm trong xã Đăk Riếp 2 .28: Tuyến đường 678 trong QH2018.29: Mô hình quy hoạch trung tâm xã ở xã Đăk Riếp 2.30: Định hướng giải pháp tổ chức làng bảo tồn.31: Định hướng giải pháp làng tái thiết, phục hồi .32: Bản đồ quy hoạch sử dụng đất xã Đăk Na (QHNTM năm 2018) .33: Mô hình nhà ở tại các làng truyền thống .34: Mô hình nhà ở tại các trục giao thông .1: Quy mô buôn làng trên địa bàn Tây Nguyên .2: Các nghi lễ chính của dân tộc Xơ Đăng (Ng: tác giả tổng hợp) .3: Phân bổ tộc người Xơ Đăng .4: Thống kê dân số Xơ Đăng trong tỉnh Kon Tum .5: Số liệu điều tra quy mô làng tại huyện Tu Mơ Rông năm 2019 .1: Sơ đồ nguyên lý định cư với 4 vùng sản xuất .2: Sơ đồ mối quan hệ của các tổ chức với cộng đồng thôn bản [2] .3: Các yếu tố ảnh hưởng tới không gian cư trú của người Xơ Đăng .4: Độ che phủ rừng ở Việt Nam từ 1943 đến 2017 [80] .5: Biểu đồ diện tích rừng Việt Nam từ năm 2004 đến 2016 [80] .