Luận án Tiến sĩ: Giảm nghèo dân tộc Khmer ĐBSCL trong phát triển bền vững

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VÕ THỊ KIM THU VẤN ĐỀ GIẢM NGHÈO CỦA ĐỒNG BÀO DÂN TỘC KHMER Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG TRONG QUÁ TRÌNHPHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Chuyên ngành : Kinh tế chính trị Mã số : 62.02 LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. Trần Hữu Quang 2. Lê Cao Đoàn HÀ NỘI - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả luận án Võ Thị Kim Thu MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 8 1. Tình hình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài 8 1. Tình hình nghiên cứu của các tác giả trong nước 11 1. Nhận định tình hình nghiên cứu 19 Chƣơng 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA GIẢM NGHÈO VÀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG 22 2.

Cơ sở lý luận của giảm nghèo 22 2. Lý thuyết về phát triển bền vững 39 2. Mối quan hệ giữa giảm nghèo với PTBV 42 2. Một số kinh nghiệm và mô hình giảm nghèo 47 Chƣơng 3: THỰC TRẠNG NGHÈO VÀ CÔNG TÁC GIẢM NGHÈO GẮN VỚI PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG TRONG VÙNG ĐỒNG BÀO 56 DÂN TỘC KHMER Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG 3.

Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của Đồng bằng sông Cửu Long có ảnh hưởng đến vấn đề giảm nghèo trong vùng đồng 56 bào dân tộc Khmer 3. Tình hình nghèo và hoạt động giảm nghèo gắn với phát triển 68 bền vững của đồng bào dân tộc Khmer ở ĐBSCL 3. Những vấn đề đặt ra trong quá trình giảm nghèo gắn với phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc Khmer ở Đồng bằng 103 sông Cửu Long Chƣơng 4: PHƢƠNG HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP CƠ BẢN GIẢM NGHÈO VÙNG ĐỒNG BÀO DÂN TỘC KHMER Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG 109 CỬU LONG 4. Phương hướng giảm nghèo vùng đồng bào dân tộc Khmer ở 109 Đồng bằng sông Cửu Long 4.

Giải pháp cơ bản giảm nghèo vùng đồng bào dân tộc Khmer ở 118 Đồng bằng sông Cửu Long KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 146 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ 150 TÀI LIỆU THAM KHẢO 151 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN STT Chữ viết tắt Ghi đầy đủ 1. CBXH Công bằng xã hội 2. CNXH Chủ nghĩa xã hội 3. DTTS Dân tộc thiểu số 4.

ĐBDT Đồng bào dân tộc 5. ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long 6. KTTT Kinh tế thị trường 7. KT-XH Kinh tế - xã hội 8.

LHQ Liên Hiệp quốc 9. NHTG Ngân hàng Thế giới 10. PHGN Phân hóa giàu nghèo 11. PTBV Phát triển bền vững 12 TNBQĐN Thu nhập bình quân đầu người 13 TLSX Tư liệu sản xuất 14 TTKT Tăng trưởng kinh tế DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG PHỤ LỤC Trang STT TÊN BẢNG (Phụ lục) Tỷ lệ hộ nghèo phân theo thành thị, nông thôn và Bảng 3.1 6 phân theo vùng qua các năm Thu nhập bình quân đầu người 1 tháng phân theo Bảng 3.2 7 vùng năm 2012 Tỷ lệ thất nghiệp và thiếu việc làm của lực lượng lao Bảng 3.3 8 động trong độ tuổi năm 2013 phân theo vùng Dân số chung và dân số dân tộc Khmer Bảng 3.4 9 ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long năm 2012 Tỷ lệ hộ nghèo chung và tỷ lệ hộ nghèo dân tộc Bảng 3.5 10 Khmer Bảng tổng hợp về Chùa và Phật tử ở 9 tỉnh, thành Bảng 3.6 10 vùng Đồng bằng sông Cửu Long Số xã đặc biệt khó khăn ở 9 tỉnh vùng Đồng bằng Bảng 3.7 11 sông Cửu Long Tỷ lệ hộ nghèo một số tỉnh có đông đồng bào dân tộc Bảng 3.9 Tỷ lệ hộ nghèo huyện Trà Cú năm 3013 12 Bảng 3.10 Cơ cấu nhân khẩu dân tộc Khmer phân theo độ tuổi 14 Trình độ học vấn dân tộc Khmer phân theo độ tuổi và Bảng 3.11 15 theo giới qua khảo sát Trình độ học vấn, chuyên môn của chủ hộ sản xuất là Bảng 3.12 16 người Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long Nghề nghiệp (việc làm chính) của các hộ nghèo dân Bảng 3.13 17 tộc Khmer qua khảo sát Thu nhập theo ngành nghề của các hộ nghèo dân tộc Bảng 3.14 18 Khmer qua khảo sát Bảng 3.15 Cơ sở vật chất của các hộ nghèo dân tộc Khmer 19 Thu nhập bình quân đầu người phân theo nhóm của Bảng 3.16 19 các hộ nghèo dân tộc Khmer Tự đánh giá về sự thay đổi mức sống của các hộ Bảng 3.18 Nguyên nhân nghèo của ĐBDT Khmer ở ĐBSCL 21 MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc. Trong cộng đồng dân tộc Việt Nam, so với người Kinh, mức độ nghèo của các DTTS trầm trọng và sâu sắc hơn. Theo số liệu thống kê, đồng bào các DTTS chỉ chiếm 15% dân số nhưng lại chiếm tới 47% số người nghèo của cả nước và chiếm 68% số nghèo cùng cực. Đặc biệt, mật độ DTTS trong nhóm hộ nghèo có xu hướng tăng: nếu như năm 1993, nghèo có tính rộng khắp và hộ nghèo DTTS chỉ chiếm 20% tổng số hộ nghèo thì năm 2010 hộ nghèo DTTS chiếm khoảng 47% tổng số hộ nghèo [151, tr.

Do đó, giảm nghèo đối với DTTS là mục tiêu hàng đầu trong các chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước. ĐBSCL là vùng đất rộng lớn ở miền Tây Nam bộ gồm 13 tỉnh, thành phố là: Long An, Tiền Giang, Bến Tre, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Trà Vinh, An Giang, Kiên Giang, Hậu Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau và thành phố Cần Thơ. Đây là khu vực có vị trí chiến lược quan trọng về chính trị, kinh tế, an ninh, quốc phòng, đối ngoại; là vùng có nhiều tiềm năng và lợi thế để phát triển kinh tế. Thế nhưng, một nghịch lý là: đây lại là vùng có tỷ lệ nghèo cao nhất cả nước.

Trong đó, tập trung chủ yếu ở ĐBDT Khmer [1]. ĐBSCL cũng là nơi sinh sống của nhiều dân tộc anh em như: Kinh, Khmer, Hoa, Chăm, Tày, Nùng, Ngái, Mnông, Stiêng, Chơro, Châu mạ… nhưng DTTS đông nhất là người Khmer sống ở 9 tỉnh với 1.499 người, chiếm 10,64% dân số toàn vùng, trong đó tập trung chủ yếu ở 2 tỉnh Trà Vinh và Sóc Trăng với trên 30% dân số toàn tỉnh [3]. Đây cũng là dân tộc có tỷ lệ hộ nghèo cao nhất. ĐBDT Khmer chỉ chiếm hơn 10% dân số toàn vùng nhưng trong tổng số hộ nghèo toàn vùng thì có đến hơn một nửa là ĐBDT Khmer [3].

Mặc dù qua nhiều năm đổi mới đã có rất nhiều chính sách, chương trình cụ thể giúp đồng bào thoát nghèo; bản thân ĐBDT Khmer sống hiền lành chất phác, cần cù, chịu khó làm ăn, thế nhưng tỷ lệ hộ nghèo vẫn cao, khoảng cách giàu nghèo vẫn tăng, và đặc biệt, tỷ lệ tái nghèo ở ĐBDT Khmer rất cao. 1 Vấn đề đặt ra là: tại sao ĐBDT Khmer lại nghèo hơn các dân tộc khác? Nghèo hơn người Kinh? Và tình trạng nghèo của ĐBDT Khmer kéo dài có ảnh hưởng gì tới mục tiêu PTBV, nhất là đối với sự ổn định chính trị, xã hội ở ĐBSCL.? Việc phân tích nguyên nhân, đặc biệt là những đặc thù về kinh tế, văn hóa, xã hội…, dẫn tới sự yếu kém trong năng lực sản xuất, năng lực tiếp cận thị trường… khiến cho ĐBDT Khmer ở đây khó khăn trong phát triển kinh tế nói chung, giảm nghèo nói riêng, từ đó đề xuất các phương hướng và tìm kiếm các giải pháp thiết thực, hiệu quả cho việc giảm nghèo, nhất là đưa ĐBDT Khmer hội nhập vào sự phát triển chung của cả vùng là cần thiết. Đây không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là vấn đề chính trị, xã hội trong chính sách dân tộc của Đảng. Chính điều này làm cho “Vấn đề giảm nghèo của đồng bào dân tộc Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long trong quá trình phát triển bền vững” trở nên cấp thiết và được tác giả chọn làm đề tài nghiên cứu.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Tìm ra nguyên nhân nghèo của ĐBDT Khmer ở ĐBSCL để đề xuất giải pháp giảm nghèo cho đồng bào, hướng tới PTBV ở vùng này. Nhiệm vụ nghiên cứu + Hệ thống hóa cơ sở lý luận về giảm nghèo trong quá trình phát triển; làm rõ mối quan hệ giữa giảm nghèo và PTBV. + Phân tích thực trạng và nguyên nhân của tình trạng nghèo trong ĐBDT Khmer ở ĐBSCL.

+ Đề xuất phương hướng và những giải pháp chủ yếu để thực hiện giảm nghèo cho ĐBDT Khmer, hướng tới PTBV và đảm bảo sự ổn định chính trị ở khu vực Tây Nam bộ. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Nghiên cứu giảm nghèo đối với ĐBDT Khmer ở ĐBSCL trong quá trình phát triển bền vững. Phạm vi nghiên cứu - Nghiên cứu ở 9 tỉnh vùng ĐBSCL có ĐBDT Khmer sinh sống và tập trung chủ yếu ở 2 tỉnh đông nhất là Sóc Trăng và Trà Vinh vì đây cũng là nơi có số người Khmer nghèo nhiều nhất.

- Thời gian khảo sát từ năm 2006 đến 2014 và đề xuất định hướng giải pháp đến năm 2020. Cơ sở lý thuyết và phƣơng pháp nghiên cứu 4. Cơ sở lý thuyết Trên cơ sở lý luận, phương pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Luận án sử dụng một số lý thuyết sau: - Lý thuyết về PTBV. Năm 1987, Ủy ban quốc tế về môi trường và phát triển công bố báo cáo “Tương lai của chúng ta” trong đó chính thức sử dụng thuật ngữ “PTBV” với nội dung gồm 3 trụ cột chính: TTKT; Giải quyết các vấn đề xã hội nâng cao đời sống; và cải thiện môi trường sinh thái.

- Lý thuyết của Deumnger và Squire (1988) cho rằng tăng trưởng không làm tăng bất bình đẳng mà ngược lại, khi tăng trưởng đạt đến trình độ nhất định sẽ là điều kiện để thực hiện CBXH vì tăng trưởng làm tăng của cải cho nên sẽ mở rộng phạm vi lựa chọn của con người. - Lý thuyết về phân phối thu nhập. Bình đẳng trong phân phối thu nhập sẽ tạo động lực cho phát triển kinh tế và sẽ giúp giảm nghèo bền vững. - Lý luận của Đảng cộng sản Việt Nam về xây dựng nền KTTT có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa được Đảng ta đề xướng và thực hiện đã mang lại những khởi sắc cho nền kinh tế Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu 4. Hướng tiếp cận + Kế thừa có chọn lọc những công trình nghiên cứu trước có liên quan đến đề tài.