Luận án tiến sĩ nghiên cứu tiếng dân tộc kinh ở quảng tây trung quốc

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------- LÊ XẢO BÌNH (Li Qiaoping) NGHIÊN CỨU TIẾNG DÂN TỘC KINH Ở QUẢNG TÂY TRUNG QUỐC LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Hà Nội - 2012 1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------- LÊ XẢO BÌNH (Li Qiaoping) NGHIÊN CỨU TIẾNG DÂN TỘC KINH Ở QUẢNG TÂY TRUNG QUỐC Chuyên ngành: Ngôn ngữ các dân tộc thiểu số Việt Nam Mã số: 62 22 01 25 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS. Trần Trí Dõi Hà Nội - 2012 2 MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan Danh mục các quy tắc viết tắt, phiên âm quốc tế Danh mục các hình vẽ, bảng biểu, đồ thị MỞ ĐẦU…………………………………………………….Lý do chọn đề tài……………………………………………………………….Khái quát về tình hình nghiên cứu tiếng Kinh………….Nhiệm vụ và phạm vi tư liệu nghiên cứu của luận án……………………….Phương pháp nghiên cứu…………………………………………………………5 0.Đóng góp và ý nghĩa của luận án………………………………………….Cấu trúc của luận án…………………………………………………………….7 CHƯƠNG MỘT CẢNH HUỐNG NGÔN NGỮ CỦA TIẾNG KINH VÀ MỘT VÀI VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI……………………………………………. Dân tộc Kinh ở Quảng Tây Trung Quốc……………………………………….Tình hình chung của dân tộc Kinh……………………………………. Tình hình hiện nay của dân tộc Kinh………………………………….

Nguồn gốc lịch sử của dân tộc Kinh………………………………. Môi trường sinh thái tự nhiên và kinh tế xã hội của dân tộc Kinh………12 1. Khái quát về văn hóa truyền thống và tập tục của dân tộc Kinh…………. Tôn giáo tín ngưỡng……………………………………………….

Hôn nhân và tang lễ…………………………………………………. Kiêng kỵ của dân tộc Kinh………………………………………………22 8 1. Vui chơi giải trí của dân tộc Kinh………………………. Văn học nghệ thuật của dân tộc Kinh……………………………………24 1.

Kỹ thuật sản xuất của dân tộc Kinh……………………………………. Danh nhân của dân tộc Kinh…………………………………………. Môi trường của tiếng Kinh………………………………………………. Vị trí địa lý………………………………………………………….

Giáo dục nhà trường. Quan hệ dân tộc…………………………………………………………31 1. Hôn nhân gia đình………………………………………………………. Hoàn cảnh xã hội……………………………………………………….

Nhận xét về tình trạng nghiên cứu tiếng Kinh đã có và cách tiếp cận của luận án……………………………………………………………………………………. Bình luận tình hình nghiên cứu tiếng Kinh ở Trung Quốc…………….2 Vấn đề mô tả một ngôn ngữ, trường hợp tiếng Kinh………………………. Một vài vấn đề khác liên quan đến đề tài………………………. Cảnh huống ngôn ngữ………………………………………………….

Tiếp xúc và vay mượn ngôn ngữ………………………………………. Vay mượn từ vựng………………………………………………………. Giao thoa ngôn ngữ…………………………………………………. Ngôn ngữ pha trộn……………………………………………………….

Thái độ ngôn ngữ…………………………………………………………. Các bước thu thập tư liệu…………………………………………………. Thu thập những tư liệu liên quan đến đề tài……………………………. Điêu tra điền dã……………………………………………………….

Tình hình tư liệu hiện nay…………………………………………………56 1.………57 9 CHƯƠNG HAI MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC NGỮ ÂM CỦA TIẾNG KINH…………. Đặc điểm cấu trúc âm tiết tiếng Kinh……………………………………………60 2. Cấu trúc âm tiết của tiếng Kinh…………………………………………. Những nét cơ bản về âm tiết…………………………………….

Cấu trúc âm tiết của tiếng Kinh………………………………………. Đặc điểm của âm tiết tiếng Kinh…………………………………………. Bức tranh ngữ âm hiện nay của tiếng Kinh……………………………………. Mô tả thanh điệu trong tiếng Kinh hiện nay…………………………….Tiêu chí khu biệt thanh điệu…………………………………………….

Hệ thống ngữ âm đoạn tính trong tiếng Kinh…………………………. Phụ âm đầu………………………………………………………………73 2. Âm đệm trong tiếng Kinh. Âm chính trong tiếng Kinh………………………………………………83 2.

Tóm lược về hệ thống ngữ âm của tiếng Kinh.96 CHƯƠNG BA MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC TỪ VỰNG VÀ NGỮ PHÁP TIẾNG KINH. Đặc điểm từ vựng tiếng Kinh hiện nay. Đặc điểm cấu tạo từ trong tiếng Kinh hiện nay. Từ đơn tiếng Kinh.

Từ phức hợp tiếng Kinh. Các lớp từ trong tiếng Kinh hiện nay. Các lớp từ vay mượn từ tiếng Hán. Đặc điểm cấu tạo của từ vay mượn trong tiếng Kinh.

Về một số kiểu từ trong tiếng Kinh. Từ đồng âm. Từ đồng nghĩa. Từ trái nghĩa………………………………………………………….

Ngữ cố định tiếng Kinh. Thành ngữ tiếng Kinh. Quán ngữ trong tiếng Kinh……………………………………………. Tục ngữ tiếng Kinh.

Đặc điểm cấu trúc của ngữ pháp tiếng Kinh. Phân loại từ tiếng Kinh thành từ loại. Từ tượng thanh. Đặc điểm cấu tạo đoản ngữ trong tiếng Kinh hiện nay………………….

Đoản ngữ liên hợp……………………………………………………. Đoản ngữ chính phụ. Đoản ngữ chủ vị. Đoản ngữ động bổ…………………………………………………….

Đoản ngữ bổ sung………………………………………………………148 3. Đoản ngữ đồng vị………………………………………………………148 3. Đoản ngữ liên vị. Đoản ngữ kiêm ngữ……………………………………….

Đặc điểm cấu tạo câu trong tiếng Kinh hiện nay. Thành phần câu đơn trong tiếng Kinh. Phân loại câu.153 CHƯƠNG BỐN TIẾNG KINH Ở QUẢNG TÂY TRUNG QUỐC TRONG MỐI TƯƠNG QUAN VỚI TIẾNG VIỆT HIỆN ĐẠI VÀ TIẾNG HÁN KHU VỰC………………………. Những khác biệt ngữ âm của tiếng Kinh so với tiếng Việt hiện đại……………156 4.

Những khác biệt của ngữ âm tiếng Kinh với tiếng Việt hiện đại………. Những khác biệt của thanh điệu tiếng Kinh với tiếng Việt hiện đại…. Những khác biệt của âm đầu tiếng Kinh với tiếng Việt hiện đại……. Những khác biệt của phần vần tiếng Kinh với tiếng Việt hiện đại….

Những khác biệt của từ vựng và ngữ pháp tiếng Kinh với tiếng Việt hiện đại. Những khác biệt của từ vựng. Về trật tự câu. Về yếu tố ngữ pháp được mượn từ tiếng Hán.

Tình hình sử dụng hiện nay và việc bảo tồn và phát triển tiếng Kinh ở Quảng Tây Trung Quốc. Một vài nét chính của tình hình sử dụng. Giai đoạn II. Việc bảo tồn và phát triển tiếng Kinh.

Văn hóa dân tộc Kinh đang được bảo tồn. Việc bảo tồn và phát triển tiếng Kinh. Tiểu kết cho chương 4. Tiểu kết thứ nhất.

Tiểu kết thứ hai.181 CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN………………………………………………………………………………….187 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO………………………………………….188 Phụ lục 13 MỞ ĐẦU 0.Lý do chọn đề tài. Tiếng Kinh là tiếng nói của dân tộc Kinh ở Quảng Tây Trung Quốc. Theo những nghiên cứu đã có ở Trung Quốc, tổ tiên của người Kinh ở đây là người Đồ Sơn Hải Phòng Việt Nam [86, tr3]. Vì thế, có thể cho rằng gốc của tiếng Kinh ở đây là tiếng nói của người miền Bắc Việt Nam.

Do tách biệt lâu dài với sinh hoạt ngôn ngữ gốc đồng thời chịu ảnh hưởng của tiếng nói của các tộc người khác, tiếng nói của họ đã không phải là tiếng Việt thuần túy nữa. Nó đã có sự thay đổi về ngữ âm, từ vựng và ngữ pháp so với tiếng Việt hiện đại. Ở Trung Quốc, đã có một vài công trình nghiên cứu về tiếng Kinh Quảng Tây. Trong số đó, có công trình thì tương đối đơn giản (như “Kinh ngữ giản chí” [KNGC], có công trình thì nội dung chi tiết (như “Kinh ngữ nghiên cứu” [KNNC]).

Tuy nhiên phần nhiều việc mô tả trong các công trình ấy, chẳng hạn như mô tả ngữ âm, lại chỉ thiên về mô tả liệt kê nên có nhiều kiến giải chưa thật thuyết phục cần phải được kiểm tra lại. Vì vậy, việc nghiên cứu tiếng Kinh - một ngôn ngữ được giả định tách ra từ tiếng Việt trung cổ - như ngôn ngữ một dân tộc thiểu số ở Trung Quốc là điều hết sức cần thiết. Điều đó sẽ không chỉ có giá trị to lớn trong việc nâng cao hiểu biết đầy đủ về tiếng Kinh, hiểu biết sự biến đổi của ngôn 14 ngữ sau khi tách ra khỏi tiếng Việt mà nó còn có giá trị trong việc nghiên cứu lịch sử tiếng Việt và vấn đề tiếp xúc ngôn ngữ ở khu vực.Khái quát về tình hình nghiên cứu tiếng Kinh. Ở Trung Quốc, trước đây tiếng Kinh rất ít được quan tâm đến.

Mãi cho đến những năm 50 thế kỷ XX, các cơ quan hữu quan mới bắt đầu điều tra tiếng Kinh một cách có hệ thống. Năm 1953, Ủy ban dân tộc Trung Nam và Ủy ban Dân tộc Quảng Tây đã từng điều tra qua một lần (được gọi tắt là “Cuộc điều tra những năm 50”). Kết quả điều tra là bản báo cáo “Cuộc điều tra dân tộc Việt ở Phòng Thành”, nhưng không xuất bản chính thức. “Cuộc điều tra dân tộc Việt ở Phòng Thành” đã dành 6 trang mô tả diện mạo của tiếng Kinh, nhưng nhìn chung cuộc điều tra đó không phải là tỉ mỉ lắm.

Sau đó vào các năm 1959, năm 1980 và năm 1981, các nhà nghiên cứu đã tiến hành thêm 3 cuộc điều tra nữa (được gọi tắt là “Cuộc điều tra những năm 80 thế kỷ XX”). Trên tư liệu thu được qua ba cuộc điều tra đó, ba nhà nghiên cứu Âu Dương Giác Á, Trình Phương, Du Thúy Dung đã viết ra cuốn “Kinh ngữ giản chí” và được Nhà xuất bản Dân tộc Trung Quốc xuất bản chính thức vào năm 1984. “Kinh ngữ giản chí” đã giới thiệu một cách vắn tắt nhưng bao gồm cả về ngữ âm, từ vựng và ngữ pháp của tiếng Kinh. Sách cũng đề cập đến ảnh hưởng của tiếng Hán đối với tiếng Kinh.

Đây là cuốn chuyên khảo đầu tiên viết về tiếng dân tộc Kinh ở Quảng Tây Trung Quốc. Cũng trong thời gian đó, Vương Liên Thanh đã có 2 bài báo nghiên cứu so sánh tiếng 15 Kinh với tiếng Việt, đó là “ So sánh hư từ của tiếng Kinh và tiếng Việt” (Ngữ văn dân tộc, số 6 năm 1983) và “Bước đầu so sánh ngữ âm ba đảo Kinh tộc và tiếng Kinh Hà Nội” (Nghiên cứu ngôn ngữ, số 2 năm 1984). Ngoài ra, những tài liệu “Kinh tộc giản sử” (Nxb Dân tộc Quảng Tây, năm 1984), “Điều tra lịch sử xã hội của dân tộc Kinh Quảng Tây”, “Thông chí Quảng Tây - ngôn ngữ dân tộc thiểu số chí (Phần tiếng Kinh)” (Ủy ban biên soạn địa phương chí Quảng Tây, năm 2000) và “Kinh tộc – sự điều tra làng Sơn Tâm thị xã Đông Hưng Quảng Tây” (Mã Cư Lý, Trần Gia Liễu, năm 2004, Côn Minh, Nxb Đại học Vân Nam), “Đi lại qua biên giới Trung Việt và thân phận xuyên quốc gia của người Kinh Quảng Tây” (Trương Triệu Hoa, 4/2004, Hồng Kông, số 1, cuốn hai Học san lịch sử nhân loại học), “Ngôn ngữ dân tộc thiểu số Trung Quốc” (Viện Nghiên cứu ngôn ngữ dân tộc thiểu số Học viện Dân tộc Trung ương, Nxb Tứ Xuyên, năm 1987) đều đã dành một số trang để giới thiệu diện mạo của tiếng Kinh. Ngoài ra, cuốn “Ngôn ngữ họ Môn Khmer Trung Quốc và ngữ hệ Nam Á” (Nhan Kỳ Hương, Chu Thực Chí, Nxb Đại học Dân tộc Trung ương Trung Quốc, năm 1995) cũng giới thiệu qua tiếng Kinh.

Điểm đáng chú ý trong sách này là các tác giả đã đề xuất thảo luận vấn đề tiếng Kinh thuộc họ ngôn ngữ nào. Câu trả lời là tiếng Kinh thuộc ngôn ngữ họ Nam Á. Bước sang thế kỷ XXI, bài “Sự biến đổi của tiếng Kinh Trung Quốc” của Vi Thụ Quan (Tạp chí “Học viện Dân tộc Quảng Tây” Trung Quốc, 16 số 2 năm 2006) lần đầu tiên nghiên cứu tiếng Kinh từ góc độ biến đổi. Về tình hình sử dụng và việc bảo tồn tiếng Kinh, có bài “Bản báo cáo điều tra tình hình giáo dục và sử dụng tiếng Kinh” của Vi Gia Triều và Vi Thịnh Niên (Tạp chí “Đại học Dân tộc Trung ương” Trung Quốc, số 3 năm 2003) và “Điều tra và nghiên cứu vấn đề sử dụng ngôn ngữ và văn tự Quảng Tây” của Ủy ban công tác ngôn ngữ văn tự Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây (Nxb Giáo dục Quảng Tây, ngày 1 tháng 1 năm 2005).