Luận án Tiến sĩ: Biến đổi văn hóa, cố kết cộng đồng người Mường Hòa Bình

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------------- NGUYỄN THỊ HẰNG NHỮNG BIẾN ĐỔI VĂN HÓA VÀ TÍNH CỐ KẾT CỘNG ĐỒNG HIỆN NAY: NGHIÊN CỨU TRƢỜNG HỢP DÂN TỘC MƢỜNG TẠI TỈNH HÕA BÌNH LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC HÀ NỘI – 2016 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------------- NGUYỄN THỊ HẰNG NHỮNG BIẾN ĐỔI VĂN HÓA VÀ TÍNH CỐ KẾT CỘNG ĐỒNG HIỆN NAY: NGHIÊN CỨU TRƢỜNG HỢP DÂN TỘC MƢỜNG TẠI TỈNH HÕA BÌNH Chuyên ngành: Xã hội học Mã số : 62 31 30 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Đặng Cảnh Khanh 2. Trịnh Văn Tùng HÀ NỘI – 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng.

Các kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình khoa học nào khác. Tác giả Nguyễn Thị Hằng DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT BĐXH : Biến đổi xã hội BSVH : Bản sắc văn hóa CNH-HĐH : Công nghiệp hóa, hiện đại hóa ĐSXH : Đời sống xã hội KHKT : Khoa học kỹ thuật VHTT : Văn hóa tinh thần VHVC : Văn hóa vật chất VHXH : Văn hóa xã hội MỤC LỤC PHẦN I. Lý do chọn đề tài. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tƣợng, khách thể và phạm vi nghiên cứu. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Kết cấu luận án.

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU. TỒNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Đôi điều dẫn nhập .2 Về những thành tựu nghiên cứu của những ngƣời đi trƣớc. Hƣớng nghiên cứu khái quát hóa.

Hƣớng nghiên cứu dân tộc chí. Hƣớng nghiên cứu chuyên sâu. Những nghiên cứu về biến đổi văn hóa và tính cố kết cộng đồng của ngƣời Mƣờng. Mấy nhận xét sơ bộ về định hƣớng nghiên cứu.21 Tiểu kết chƣơng 1.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Các cách tiếp cận lý thuyết của đề tài. Tiếp cận theo lý thuyết hành động xã hội (còn gọi là phân tích văn hóa) của Max Weber. Tiếp cận theo lý thuyết đoàn kết xã hội và ý thức tập thể của Émile Durkheim.

Quan điểm/phƣơng pháp lịch sử. Định nghĩa và các khái niệm làm việc. Tính cố kết cộng đồng. Dân tộc Mƣờng.

Thao tác hóa khái niệm làm việc. Phƣơng pháp nghiên cứu. Phƣơng pháp phân tích tài liệu. Phƣơng pháp phỏng vấn sâu.

Phƣơng pháp quan sát tham gia. Phƣơng pháp phỏng vấn trực tiếp bằng bảng hỏi. Phƣơng pháp phỏng vấn chuyên gia. Bối cảnh kinh tế - xã hội và địa bàn nghiên cứu.

Bối cảnh kinh tế - xã hội. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu. 51 Tiểu kết chƣơng 2. SỰ BIẾN ĐỔI VĂN HÓA VẬT CHẤT VÀ TÍNH CỐ KẾT CỘNG ĐỒNG .Tập quán sản xuất và tính cộng đồng.

Văn hóa ẩm thực và tính cố kết cộng đồng. Một số giá trị ẩm thực cổ truyền của ngƣời Mƣờng. Thực trạng và sự biến đổi văn hóa ẩm thực của ngƣời Mƣờng trong thời kỳ Đổi mới. Trang phục và tính cộng đồng.

Trang phục truyền thống của ngƣời Mƣờng. Sự biến đổi trang phục và tính cộng đồng. Văn hoá ở và tính cộng đồng .1 Nhà ở truyền thống của ngƣời Mƣờng. Thực trạng nhà ở của ngƣời Mƣờng.

91 Tiểu kết Chƣơng 3. BIẾN ĐỔI VĂN HÓA TINH THẦN VÀ TÍNH CỐ KẾT CỘNG ĐỒNG. Nghi thức hôn nhân, cƣới hỏi và tính cố kết cộng đồng. Việc tang ma và tính cố kết cộng đồng.

Tục thờ cúng tổ tiên, lễ hội và tính cố kết cộng đồng .112 Tiểu kết Chƣơng 4. BIẾN ĐỔI VĂN HÓA XÃ HỘI VÀ TÍNH CỐ KẾT CỘNG ĐỒNG. Biến đổi trong quan hệ gia đình, dòng họ và tính cố kết cộng đồng trong gia đình ngƣời Mƣờng. Quan hệ gia đình, dòng họ và tính cố kết cộng đồng của ngƣời Mƣờng cổ truyền.

Thực trạng quan hệ gia đình, dòng họ và tính cố kết cộng đồng của ngƣời Mƣờng hiện nay. Tổ chức đời sống cộng đồng ngƣời Mƣờng. Mối quan hệ làng bản và tính cố kết cộng đồng của ngƣời Mƣờng cổ truyền127 5. Mối quan hệ làng bản và tính cố kết cộng đồng của ngƣời Mƣờng hiện nay .138 Tiểu kết Chƣơng 5.

142 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 145 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .150 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 151 DANH MỤC BẢNG Trang Bảng 2. Cơ cấu mẫu khảo sát.

Nhóm tuổi của ngƣời trả lời. Cơ cấu nghề nghiệp của ngƣời đƣợc khảo sát. Cơ cấu nghề nghiệp của ngƣời đƣợc khảo sát. Cơ cấu kinh tế của các hộ đƣợc khảo sát.

Thực trạng ẩm thực truyền thống của các hộ đƣợc khảo sát (%). Tỷ lệ ngƣời mặc trang phục truyền thống ở địa phƣơng phân theo nhóm tuổi. Mặc trang phục truyền thống phân theo vùng (tỷ lệ %). Thực trạng các loại nhà ở của ngƣời Mƣờng.

Mong muốn làm nhà ở phân theo nhóm tuổi. Việc đăng ký kết hôn của ngƣời Mƣờng Hòa Bình hiện nay. Không gian kết hôn của ngƣời Mƣờng theo các nhóm tuổi (%). Về trang phục cƣới của ngƣời Mƣờng Hòa Bình hiện nay (%).

Sự tham gia của ngƣời dân vào các lễ hội cổ truyền (%). Tỷ lệ hộ nhờ cậy anh, em, họ hàng, cộng đồng lúc có việc quan trọng. 126 DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ, HÌNH Trang Sơ đồ 1: Sự vận hành của văn hóa và tính cộng đồng từ ngày Đổi mới (1986) đến nay (2015) .1: Cơ cấu kinh tế tỉnh Hòa Bình (năm 2014). 53 Hình 1: Mâm cỗ truyền thống của ngƣời Mƣờng Vang.

63 Hình 2: Tục hút thuốc lào truyền thống của ngƣời Mƣờng Vang. 66 Hình 3: Trang phục truyền thống của ngƣời Mƣờng (Sƣu tầm). 69 Hình 4: Vị trí nhà ở truyền thống của ngƣời Mƣờng. 80 Hình 5: Miếu thờ thần Đất (Thổ Công) của ngƣời Mƣờng truyền thống.

81 Hình 6: Cầu thang nhà sàn Mƣờng truyền thống ở Mƣờng Bi. 82 Hình 7: Tiếp khách tại nhà sàn truyền thống của ngƣời Mƣờng. 87 Hình 8: Gia chủ ngồi bên cửa vóong truyền thống ở Mƣờng Thàng. 89 Hình 9: Bếp lửa truyền thống của ngƣời Mƣờng Bi Nguồn: Khảo sát thực tế năm 2013.

Lý do chọn đề tài Sự phát triển, biến đổi là quy luật tất yếu của các sự vật, hiện tƣợng nói chung và văn hóa nói riêng. Trong tiến trình lịch sử, không có nền văn hóa nào lại không tiếp thu, ảnh hƣởng và biến đổi do tác động của những điều kiện kinh tế - xã hội nhất định. Các nền văn hóa của các dân tộc, trong khi tồn tại, tự thân nó đã chứa đựng và tiếp nhận các yếu tố văn hóa mới nhƣ một quá trình tự nhiên, rồi khi có những tác động mạnh của những điều kiện kinh tế - xã hội, các chính sách xã hội thì sự biến đổi diễn ra càng rõ nét. Vì vậy, không quá ngạc nhiên khi trong thực tiễn, nền văn hóa dân tộc này bị ảnh hƣởng bởi nền văn hóa dân tộc kia để thậm chí dẫn đến nhiều nền văn hóa bị mai một, mất đi bản sắc riêng của mình.

Văn hóa dân tộc Mƣờng, một dân tộc có bề dày hàng ngàn năm lịch sử trên đất nƣớc Việt Nam, cũng không là một ngoại lệ. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế hiện nay, ở trong nƣớc thì đó là tiến trình công nghiệp hóa hiện đại hóa và nền kinh tế thị trƣờng, nền văn hóa Việt Nam đang có sự biến đổi mạnh mẽ và sâu sắc. Bằng cảm quan đời thƣờng, chúng ta cũng có thể cảm nhận đƣợc sự chuyển động lớn lao này – một sự chuyển động mà trong đó không tránh khỏi sự xen cài giữa cái mới và cái cũ, cái tiến bộ và cái lạc hậu, thậm chí không thiếu những cái đƣợc coi là ngoại lai, mất gốc. Chẳng hạn, trong lĩnh vực văn hóa vật chất, chúng ta không chỉ chứng kiến cảnh quần jean áo pull song hành cùng quần nhiễu áo the, khăn xếp.

Mà trong các lĩnh vực khác của cuộc sống nhƣ ăn uống, nhà ở, đi lại và tập quán lao động sản xuất cũng xảy ra tình trạng tƣơng tự. Trong các mối quan hệ giữa ngƣời với ngƣời trong gia đình, họ hàng, làng bản, ngƣời ta cũng thấy từ các khuôn mẫu ứng xử, các vai trò xã hội đến sự liên kết cộng đồng cũng không còn vận hành nhƣ cũ, chúng cũng bị lai tạp giữa ta và tây, giữa nông thôn và thành thị. Cũng nhƣ vậy, trong đời sống tâm linh, tín ngƣỡng, các lễ cƣới, lễ tang, lễ hội lại đang làm nảy sinh một hiện tƣợng mới đƣợc gọi là “văn hóa phong bì”, khiến nhiều ngƣời nghĩ rằng nghi lễ cổ truyền ở ta bị “thƣơng mại hóa”. 1 Trƣớc thực trạng đó, trên các phƣơng tiện truyền thông đại chúng, cũng nhƣ trong dƣ luận xã hội nói chung, ngƣời ta cho rằng đó là sự xuống cấp của đạo đức, ngƣời khác lại gọi đó là sự rối loạn của hệ giá trị xã hội.

Từ đó nhiều ngƣời tỏ ra lo lắng đến sự phai nhạt của nền văn hóa nƣớc nhà – một nền văn hóa đã tồn tại qua hàng ngàn năm lịch sử. Điều cần lƣu ý là, những hiện tƣợng xã hội nhƣ vừa nêu không chỉ diễn ra ở ngƣời Việt, mà còn có cả ở các dân tộc thiểu số anh em khác, trong đó có tộc ngƣời Mƣờng nói chung và ngƣời Mƣờng ở Hòa Bình nói riêng. Vậy có phải nền đạo đức của chúng ta đang “xuống cấp”, hệ giá trị xã hội đang “rối loạn” và bản sắc văn hóa Việt Nam đang bị đe dọa. Thiết nghĩ, để góp phần trả lời các câu hỏi vừa đặt ra, chúng ta cần nhìn nhận vấn đề một cách toàn diện và có hệ thống về sự vận hành và biến đổi của văn hóa Việt Nam trong xu thế phát triển của nhân loại.

Bởi chỉ có nhƣ vậy, chúng ta mới tránh đƣợc những sai lầm mang tính siêu hình và cục bộ. Nhƣ chúng ta đã biết, từ trƣớc đến nay, cả trong thời kỳ Đổi mới (từ 1986) cũng nhƣ các giai đoạn trƣớc đó – Đảng và Nhà nƣớc ta luôn coi văn hóa không chỉ là mục tiêu mà còn là động lực để phát triển con ngƣời và xã hội. Trong Nghị quyết Trung ƣơng lần 5 (khóa VIII). Đảng đã xác định xây dựng “nền văn hóa Việt Nam nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”.