Luận án tiến sĩ: Sinh kế người Chil tại Khu DTSQ Lang Biang, Lâm Đồng (truyền thống và biến đổi)

Tính cấp thiết của đề tài Theo Danh mục các thành phần dân tộc Việt Nam năm 2009, ngƣời Chil là một trong sáu nhóm địa phƣơng của dân tộc Cơ Ho. Mặc dù là nhóm địa phƣơng nhƣng ngƣời Chil là cộng đồng cƣ dân có những đặc thù riêng ở Việt Nam - một quốc gia đa dân tộc. Địa bàn cƣ trú truyền thống của ngƣời Chil là cao nguyên Lang Biang, trong khu vực vƣờn quốc gia Bidoup Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng. Tuy không phải là cộng đồng cƣ dân đông đảo về số lƣợng nhân khẩu, nhƣng ngƣời Chil là thành phần dân tộc chính đ sinh tồn trong điều kiện sinh thái và sự đa dạng về chủng loài của vùng núi Biduop từ hàng trăm năm qua.

Họ đ tạo dựng nên cộng đồng x hội rộng lớn với các giá trị văn hóa phản ánh r n t bản s c văn hóa của dân tộc mình. Tuy nhiên, từ sau khi thống nhất đất nƣớc, với các chính sách phát triển kinh tế, di dân,… của Đảng và Nhà nƣớc, đặc biệt là khi Lang Biang trở thành Khu dự trữ sinh quyển (DTSQ) thế giới, cuộc sống của ngƣời Chil chịu nhiều tác động từ quá trình quản lý, bảo tồn và phát triển tại Khu DTSQ. Do đó, ngƣời Chil là đối tƣợng quan trọng cần đƣợc quan tâm trong quá trình quản lý, quy hoạch phát triển bền vững của Khu DTSQ Lang Biang. Hiện nay, phát triển bền vững đang là mối quan tâm hàng đầu của các nhà nghiên cứu cũng nhƣ những nhà hoạch định chính sách.

Phát triển bền vững là điều kiện cần thiết cho quá trình phát triển, là cơ sở để nâng cao đời sống của ngƣời dân nhƣng đồng thời vẫn đáp ứng đƣợc đòi hỏi về bảo vệ môi trƣờng tự nhiên. Đ có nhiều chƣơng trình, dự án hỗ trợ cho ngƣời dân nhằm hƣớng đến mục tiêu phát triển ổn định và bền vững. Thực tế cho thấy, việc lựa chọn phƣơng cách hoạt động sinh kế của ngƣời dân chịu ảnh hƣởng rất lớn từ nhiều yếu tố nhƣ: điều kiện tự nhiên, x hội, nguồn nhân lực, vật chất, cơ sở hạ tầng,… đồng thời cũng tác động trở lại sâu s c đến các yếu tố này. Việc tìm hiểu sự biến đổi hoạt động sinh kế hiện nay so với truyền thống của các dân tộc tại chỗ nhƣ ngƣời Chil sẽ giúp hiểu r các hoạt động sinh kế này có khả năng phát triển bền vững, lâu dài và ổn định hay không? Để từ đó làm cơ sở cho chính quyền, các tổ chức quản lý kinh tế, chính trị, văn hóa, x hội xây 1 dựng chính sách quản lý phù hợp hơn trong việc ổn định và phát triển đời sống của các dân tộc tại chỗ trong khu vực nói chung và ngƣời Chil ở Lang Biang nói riêng.

Cơ sở để phát triển bền vững chính là con ngƣời với năng lực hiểu biết tự nhiên của cộng đồng, tri thức dân gian về các mặt sản xuất, tổ chức x hội và bản s c văn hóa. Hiện nay, một trong những thách thức trong phát triển bền vững là diện tích rừng giảm và suy thoái đến mức cạn kiệt về chất lƣợng rừng. Sức p kinh tế trong xu thế và yêu cầu hội nhập đ khiến bản s c văn hóa, ngành nghề truyền thống của cộng đồng trong Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang đang có nguy cơ bị mai một. Nguyên nhân chính của tình trạng trên đƣợc xác định là do sự tác động mạnh mẽ của việc sử dụng tài nguyên không bền vững và nhu cầu mở rộng đất canh tác của cộng đồng địa phƣơng sống trong khu vực.

Do đó, việc tìm hiểu sự biến đổi, thích nghi trong hoạt động sinh kế nhằm quản lý, bảo vệ và khai thác hợp lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên của ngƣời Chil ở khu vực này là việc làm cần thiết, nhất là trong bối cảnh phát triển và hội nhập hiện nay. Cho đến nay, đ có nhiều nghiên cứu về các dân tộc thiểu số ở khu vực Lang Biang nhƣng chƣa có một nghiên cứu nào chuyên sâu và hệ thống về sinh kế của ngƣời Chil. Với nhận thức trên, tôi chọn đề tài: “Sinh kế của người Chil ở Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang, tỉnh Lâm Đồng: Truyền thống và biến đổi” làm luận án tiến sĩ chuyên ngành Nhân học. Trên cơ sở nghiên cứu sự biến đổi, những yếu tố tác động cũng nhƣ sự thích nghi của ngƣời Chil trong hoạt động sinh kế, luận án hy vọng sẽ cung cấp những tƣ liệu thực tiễn, làm cơ sở xây dựng những chƣơng trình nhằm phát triển sinh kế ngƣời Chil bền vững đồng thời bảo vệ môi trƣờng tự nhiên cũng nhƣ đa dạng sinh học ở Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu - Nhận diện sinh kế truyền thống và làm r sự biến đổi trong sinh kế hiện nay của ngƣời Chil ở địa bàn nghiên cứu so với sinh kế truyền thống. 2 - Phân tích những yếu tố tác động đến sự biến đổi sinh kế của ngƣời Chil hiện nay so với truyền thống. - Phân tích khả năng thích ứng của ngƣời Chil trong điều kiện mới hiện nay.

- Xác định những vấn đề đặt ra trong hoạt động sinh kế hiện nay của ngƣời Chil trong mối quan hệ với phát triển bền vững, đặc biệt là quản lý và bảo tồn cảnh quan, đa dạng sinh học tại Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang hiện nay. - Đề xuất các kiến nghị và giải pháp làm cơ sở khoa học cho việc xây dựng chính sách để phát triển sinh kế của ngƣời Chil một cách bền vững trong quá trình quản lý và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên tại địa bàn nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu - Thu thập thông tin một cách có hệ thống, đầy đủ nhằm nhận diện sinh kế truyền thống và tìm hiểu sự biến đổi trong sinh kế của ngƣời Chil ở Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang hiện nay có sự khác biệt gì so với truyền thống. - Chỉ ra những yếu tố tác động đến sự biến đổi sinh kế của ngƣời Chil hiện nay so với truyền thống.

- Đề xuất một số kiến nghị và giải pháp nhằm đảm bảo sinh kế bền vững đối với ngƣời Chil ở Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc và hội nhập quốc tế hiện nay. Câu hỏi nghiên cứu Để đạt đƣợc mục đích nghiên cứu, luận án cần trả lời hai câu hỏi nghiên cứu sau: - Sinh kế hiện nay của ngƣời Chil biến đổi nhƣ thế nào so với truyền thống? - Những yếu tố nào tác động đến sự biến đổi sinh kế của ngƣời Chil? 3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu là hoạt động sinh kế của ngƣời Chil trong truyền thống và hiện nay ở Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang, tỉnh Lâm Đồng. - Phạm vi nghiên cứu: Ngƣời Chil có địa bàn cƣ trú lâu đời trong truyền thống là những vùng đồi sƣờn dốc trên các dãy núi cao của cao nguyên Lâm Viên (Lang Biang), trong khu vực vƣờn quốc gia Bidoup Núi Bà, tức là vùng lõi và vùng đệm của Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang hiện nay.

Theo địa giới phân chia hành 3 chính hiện nay của tỉnh Lâm Đồng, địa bàn sinh sống trong truyền thống của ngƣời Chil là huyện Lạc Dƣơng ngày nay. Do đó, để làm rõ sự biến đổi sinh kế của ngƣời Chil hiện nay so với truyền thống, luận án chọn huyện Lạc Dƣơng, tỉnh Lâm Đồng làm địa bàn nghiên cứu. Trong huyện Lạc Dƣơng chọn 3 x làm điểm nghiên cứu: Vùng lõi chọn x Đƣng K’nớ; vùng đệm chọn x Đạ Sar; vùng chuyển tiếp chọn thị trấn Lạc Dƣơng. Các điểm nghiên cứu cũng phản ánh đƣợc sự biến đổi cũng nhƣ thích nghi trong hoạt động sinh kế của ngƣời Chil.

- Phạm vi về thời gian: Đề tài nghiên cứu về sinh kế của ngƣời Chil: truyền thống và biến đổi, do đó luận án chia làm 2 giai đoạn: Giai đoạn thứ nhất là từ 1975 – 1986 khi Khu bảo tồn thiên nhiên Bidoup Núi Bà thành lập. Giai đoạn này sinh kế chính của ngƣời Chil là hoạt động nƣơng rẫy và khai thác tự nhiên; Giai đoạn thứ 2 là từ 1986 – 2015, đây là giai đoạn sinh kế của ngƣời Chil có nhiều biến đổi do tác động của các chính sách Nhà nƣớc. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu 4. Phương pháp luận Để làm rõ các khía cạnh liên quan đến sinh kế hiện nay của ngƣời Chil, nghiên cứu sinh sử dụng cách tiếp cận nhân học văn hóa và tiếp cận hệ thống.

Đối với cách tiếp cận nhân học văn hóa, nghiên cứu sinh xem sinh kế là biểu hiện của văn hóa do đó đặt nó trong mối quan hệ với các thành tố khác nhƣ văn hóa nhận thức, văn hóa ứng xứ với môi trƣờng tự nhiên,… Đối với cách tiếp cận hệ thống, nghiên cứu sinh đặt sinh kế truyền thống và hiện nay trong sự hình thành, tồn tại và sự thích ứng của nó với môi trƣờng và điều kiện sống nhất định của ngƣời Chil trong mối liên hệ với các yếu tố nhƣ điều kiện tự nhiên, kinh tế, các thiết chế văn hóa xã hội, các chính sách của Đảng, Nhà nƣớc,… Để từ đó thấy đƣợc sự biến đổi cũng nhƣ xu hƣớng phát triển trong tƣơng lai. Tuy nhiên để làm nổi bật vấn đề, luận án sử dụng phƣơng pháp chính là điền dã dân tộc học nhằm thu thập dữ liệu để trả lời cho các câu hỏi nghiên cứu. Để giải quyết vấn đề đặt ra, luận án vận dụng cách tiếp cận của lý thuyết sinh thái học văn hóa, trong đó xác định r mục đích nghiên cứu, tìm hiểu của ngành dân 4 tộc học, nhân học là “n m b t cách nhìn nhận của ngƣời địa phƣơng, mối quan hệ của họ với đời sống, hiểu đƣợc sự nhìn nhận của họ về thế giới của họ”. Theo lý thuyết này, nhà nghiên cứu phải tự đặt mình vào vị trí của chính ngƣời địa phƣơng là đối tƣợng đang nghiên cứu, ở đây là cộng đồng ngƣời Chil ở Lang Biang.

Luận án cố g ng tìm hiểu, n m b t đƣợc một cách hệ thống quan niệm, nhận thức sinh thái văn hóa của ngƣời Chil. Việc nghiên cứu, khi mô tả tôn trọng quan niệm của khách thể nghiên cứu, không áp đặt quan niệm, cách hiểu của tác giả nghiên cứu hay vận dụng kiến thức sách vở để giải thích thay cho hệ thống quan niệm của cộng đồng ngƣời Chil đang là đối tƣợng nghiên cứu. Ngoài ra, luận án sử dụng lý thuyết khung sinh kế bền vững nhằm đƣa ra những giải pháp phát triển sinh kế phù hợp đối với ngƣời Chil trong tƣơng lai.