Luận án biến đổi văn hóa người Tày huyện Định Hóa, Thái Nguyên: Nghiên cứu khoa học

Lý do chọn đề tài 1. Trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH), hội nhập quốc tế, xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam trở thành nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm quan trọng, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước, Đảng và Nhà nước ta khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của văn hóa trong phát triển: văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển đất nước. Trong bài phát biểu khai mạc Hội nghị Văn hóa toàn quốc triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng về lĩnh vực văn hóa, sáng ngày 24/11/2021, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng khẳng định: “Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói Văn hóa soi đường cho quốc dân đi. Nền văn hoá mà chúng ta xây dựng là nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc với nội dung cốt lõi là độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tinh thần của xã hội; kế thừa những truyền thống văn hoá tốt đẹp của dân tộc đồng thời tiếp thu có chọn lọc những thành tựu, tinh hoa văn hoá của thế giới, phấn đấu xây dựng một xã hội văn minh, lành mạnh vì lợi ích chân chính và phẩm giá con người, với trình độ tri thức, đạo đức, thể lực, lối sống và thẩm mỹ ngày càng cao.

Đồng thời, con người là chủ thể, giữ vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển; phát triển văn hoá. Còn văn hóa là còn dân tộc…”. Để thực hiện đường lối đó, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chủ trương chính sách bảo tồn và phát huy các giá trị của nền văn hóa Việt Nam đa dạng và thống nhất của 54 dân tộc anh em, trong đó đặc biệt quan tâm đến văn hóa của các dân tộc thiểu số trên phạm vi cả nước. Bảo tồn và phát huy truyền thống văn hóa dân tộc của mỗi địa phương, vùng miền đã và đang trở thành một nhiệm vụ quan trọng, góp phần xây dựng nền văn hóa của đất nước.

Vấn đề đặt ra là cần phải nghiên cứu toàn diện về văn hóa Việt Nam 2 trong đó có văn hóa của tất cả các dân tộc thiểu số trong lộ trình phát triển chung của văn hóa quốc gia. Trong xu thế đó, việc nghiên cứu về những biến đổi của văn hóa người Tày ở huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên hiện nay có ý nghĩa thời sự cấp thiết và có tính thực tiễn cao, đáp ứng yêu cầu xây dựng và phát triển văn hóa của dân tộc thiểu số này trong quỹ đạo chuyển động chung của nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, địa phương Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên được chọn là An toàn khu Trung ương - Thủ đô kháng chiến của cả nước, cho nên đồng bào Tày sớm được tiếp xúc với cách mạng và kháng chiến, từ đó hình thành nét độc đáo trong sự phát triển văn hóa người Tày nơi đây. Vì lẽ đó, văn hóa người Tày huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên ngoài những đặc điểm chung với văn hóa người Tày ở các địa phương khác còn có sự thay đổi đáng kể: văn hóa dân tộc Tày truyền thống đan xen với văn hóa cách mạng.

Trải qua hơn 35 năm đổi mới, đồng hành với quy luật và xu thế phát triển chung của văn hóa Việt Nam, nhiều giá trị văn hóa của người Tày ở Định Hóa, Thái Nguyên đang biến đổi để thích ứng với cuộc sống hiện đại. Ngoài sự phát triển tích cực, đáng tiếc là một số nét đặt trưng văn hóa người Tày đang có nguy cơ biến dạng hoặc phai nhạt. Vấn đề đặt ra là phải bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của người Tày trước tác động nhiều mặt của nhiều yếu tố kinh tế - xã hội mới, để cho văn hóa người Tày truyền thống ở đây không bị mai một, không biến đổi theo xu hướng tiêu cực. Việc nghiên cứu về biến đổi văn hóa người Tày để kế thừa, phát huy và phát triển không chỉ là vấn đề khoa học mà còn là nhiệm vụ chính trị đặc biệt đối với huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên trong bối cảnh hiện nay.

Từ nhiều năm qua, thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, tỉnh Thái Nguyên, trong đó có huyện Định Hóa đã có nhiều chương trình, kế hoạch và các hoạt động cụ thể, trong đó có việc xây dựng và triển khai Đề án “Phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn, phát huy các 3 giá trị văn hóa, lịch sử truyền thống các dân tộc huyện Định Hóa”. Tuy nhiên, trên thực tế, quá trình thực hiện chương trình kế hoạch đó vẫn chưa thực sự đồng bộ, chưa phát huy được hết các giá trị văn hóa đặc trưng để đưa văn hóa địa phương này trở thành động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội, văn hóa gắn với phát triển bền vững. Biến đổi văn hóa là một vấn đề có tính quy luật đối với mọi nền văn hóa cũng như đối với văn hóa tộc người, tuy nhiên nghiên cứu lý luận về sự biến đổi văn hóa trong nước và ngoài nước, bên cạnh những thành quả vẫn còn có không ít khoảng trống cần phải được tiếp tục bổ sung, làm rõ, nhất là lý thuyết về biến đổi văn hóa tộc người. Chính vì vậy, việc tiếp cận nghiên cứu về biến đổi văn hóa của người Tày ở huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên là sự vận dụng các vấn đề lý thuyết biến đổi văn hóa, đặc biệt là biến đổi văn hóa tộc người.

để soi chiếu vào thực tiễn văn hóa người Tày hiện nay, đồng thời chỉ ra những vấn đề thực tiễn mới đang nảy sinh về biến đổi văn hóa người Tày ở Định Hóa, Thái Nguyên trong bối cảnh CNH, HĐH, đô thị hóa, xây dựng nền kinh tế số, xã hội số, thực hiện chuyển đổi số trên phạm vi cả nước, đẩy mạnh giao lưu hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Xuất phát từ những yêu cầu cấp thiết nêu trên trên, chúng tôi lựa chọn vấn đề “Biến đổi văn hóa của người Tày ở huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên hiện nay" để làm đề tài luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở tổng hợp và luận giải, bổ sung thêm các vấn đề về lý luận biến đổi văn hóa, biến đổi văn hóa tộc người; nghiên cứu thực trạng biến đổi văn hóa của người Tày ở Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên hiện nay, nhận diện các giá trị văn hóa đặc trưng cần được bảo tồn, phát huy; phân tích các yếu tố tác động để đề xuất giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa của người Tày ở huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên trong thời gian tới.

Nhiệm vụ nghiên cứu - Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án để phân tích và tìm ra hướng đi có giá trị đóng góp mới của luận án. Tổng hợp và hệ thống hóa cơ sở lí luận và thực tiễn của biến đổi văn hóa các dân tộc thiểu số trong bối cảnh đổi mới, hội nhập hiện nay. - Tập trung phân tích và làm rõ các yếu tố tác động đến sự biến đổi văn hóa của người Tày ở huyện Định Hóa tỉnh Thái Nguyên hiện nay, nhận diện những biến đổi văn hóa của người Tày huyện Định Hóa trên một số các thành tố cơ bản về văn hóa vật chất. - Luận án phân tích sự biến đổi văn hóa tinh thần của người Tày ở huyện Định Hóa tỉnh Thái Nguyên hiện nay.

Bằng các nguồn tư liệu có được, luận án so sánh để thấy được sự tương đồng và khác biệt trong biến đổi văn hóa của người Tày ở một số địa phương khác như Lạng Sơn, Hà Giang, Tuyên Quang. - Làm rõ những vấn đề đặt ra đối với sự biến đổi văn hóa truyền thống người Tày huyện Định Hóa hiện nay; đề xuất giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống người Tày huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên trong thời gian tới. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là sự biến đổi văn hóa của người Tày ở huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên hiện nay.

Nội hàm văn hóa của đối tượng nghiên cứu gồm: văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần và văn hóa xã hội… có phạm vi nghiên cứu khá rộng. Trong khuôn khổ của luận án, NCS chỉ lựa chọn một số thành tố của văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần có sự biến đổi rõ rệt để miêu tả, phân tích và đánh giá. Cụ thể: văn hóa vật chất gồm các yếu tố: cấu trúc làng bản, nhà ở, trang phục, ẩm thực; Văn hóa tinh thần gồm gồm các yếu tố: ngôn ngữ, lễ hội, hôn nhân, tang ma. Phạm vi nghiên cứu 3.

Phạm vi thời gian nghiên cứu Luận án nghiên cứu sự biến đổi văn hóa của người Tày từ năm 1986 đến nay. Luận án lựa chọn mốc thời điểm từ 1986 đến nay là bởi Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam (1986) được coi là mốc “Đổi mới” trên nhiều phương diện nhằm phát triển toàn diện đất nước. Đây cũng là thời điểm đánh dấu quá trình mở cửa, thực hiện hiện đại hóa và kinh tế thị trường định hướng XHCN. Mốc thời gian “hiện nay” hướng đến là thời điểm mà NCS tiếp cận, thu thập tài liệu để viết và hoàn thành luận án là năm 2022.

Phạm vi không gian nghiên cứu Luận án lựa chọn các xã Phúc Chu, Định Biên, Điềm Mặc và Phú Đình của huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên là nơi tập trung người Tày sinh sống, trong đó có ba xã Định Biên, xã Điềm Mặc và xã Phú Đình đều thuộc khu ATK Định Hóa, nơi gắn liền với nhiều giá trị văn hóa, lịch sử cách mạng được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt. Câu hỏi nghiên cứu Hiện nay, trong bối cảnh đẩy mạnh CNH, HĐH, phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN, xu thế đô thị hóa, toàn cầu hóa và quá trình giao lưu, hội nhập quốc tế, văn hóa các dân tộc thiểu số ở Việt Nam trong đó có văn hóa người Tày ở huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên đang bị biến đổi mạnh mẽ.