Luận án: Giáo dục ý thức dân tộc cho sinh viên các trường đại học tại Hà Nội hiện nay

Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Sinh viên các trường đại học ở thành phố Hà Nội là một lực lượng xã hội đặc biệt, là nguồn lực tri thức tiêu biểu cho tương lai thành phố Hà Nội và dân tộc Việt Nam. Theo số liệu của Tổng cục thống kê 2016, tại Hà Nội hiện có 83 trường đại học và học viện với số lượng là 610. Đa số sinh viên các trường đại học ở thành phố Hà Nội đều có lý tưởng chính trị vững vàng, có năng lực sáng tạo, giàu nhiệt huyết đang miệt mài học tập, tiếp cận tri thức thế giới để tu thân lập nghiệp. Sự thông minh, nhạy bén và sáng tạo của tuổi trẻ là thế mạnh để sinh viên các trường đại học ở thành phố Hà Nội tiếp cận thông tin, tri thức thế giới phục vụ cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước, góp phần nâng cao vị thế của đất nước trên thế giới.

Thành phố Hà Nội là thủ đô, nơi diễn ra nhiều hoạt động chính trị, kinh tế, văn hóa và hợp tác quốc tế sôi nổi, tiêu biểu trong cả nước. Sống tại Hà Nội trong thời kỳ mở cửa, hội nhập và toàn cầu hóa hiện nay, sinh viên có nhiều điều kiện tiếp nhận tri thức mới về chủ chương chính sách của Đảng và Nhà nước; được trải nghiệm các hoạt động chính trị, văn hóa, khoa học mới nhất; có môi trường để hình thành động lực học tập, phấn đấu. Tuy nhiên, bên cạnh tính mới và năng động của môi trường xã hội thành phố Hà Nội, sinh viên cũng chứng kiến nhiều mặt trái của kinh tế thị trường, hội nhập và toàn cầu hóa. Những lợi dụng về chính trị của các thế lực phản động, sự phân hóa giàu nghèo của dân cư sâu sắc và hệ lụy của văn hóa ngoại lai phản động, phi nhân tính, coi trọng tính giải trí và nhẹ tính giáo dục tác động vào mọi tầng lớp cư dân, đặc biệt là tầng lớp sinh viên các trường đại học ở thành phố Hà Nội.

Lối sống vị kỷ, hành vi bạo lực xuất hiện nhiều trong đời sống xã hội sinh viên, nhiều sinh viên chỉ quan tâm cá nhân mình và không quan tâm đến cộng đồng đất nước. Ý thức về chủ quyền dân tộc, lòng tự hào, tự tôn dân tộc bị xói mòn, lu mờ thay vào đó là lối sống hướng ngoại, “sống 1 thử”, “sống gấp”, sống “độc dị”. Sự tác động trên làm phai nhạt lý tưởng và định hướng nghề nghiệp của sinh viên, nghiêm trọng hơn cả là rất nhiều sinh viên các trường đại học ở thành phố Hà Nội lười học tập, lười lao động, không muốn cống hiến sức trẻ của mình cho cộng đồng dân tộc. Chỉ thị số 42-CT/TW của Ban Bí thư Trung ương Đảng khóa XI về "Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hóa cho thế hệ trẻ giai đoạn 2015 - 2030” có nhận định: “Một bộ phận giới trẻ giảm sút niềm tin, thiếu ý thức chấp hành pháp luật, sống thực dụng, thiếu lý tưởng, xa rời truyền thống văn hoá tốt đẹp của dân tộc.

Một số ít thanh niên bị các thế lực thù địch lôi kéo, kích động chống phá sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc ta. Tình trạng tội phạm và tệ nạn xã hội trong giới trẻ diễn biến phức tạp”. Nghị quyết Hội nghị lần thứ Tư Ban chấp hành Trung ương Đảng, khóa VII về thanh niên cũng chỉ ra một thực tế là: “Một bộ phận thanh niên đang gặp nhiều khó khăn về định hướng chính trị… Một bộ phận thanh niên ít quan tâm đến sinh hoạt chính trị, coi thường truyền thống cách mạng, trốn tránh nghĩa vụ quân sự, một số dao động, thiếu niềm tin ở chủ nghĩa xã hội” [38]. Hơn nữa, với đặc trưng sinh học - xã hội của sinh viên nói chung và sinh viên các trường đại học ở thành phố Hà Nội nói riêng là đang trong quá trình trưởng thành, hoàn thiện nhân cách và tài năng, nhạy cảm với các biến đổi trong đời sống kinh tế, chính trị, xã hội trong nước và quốc tế.

Do đó, bên cạnh việc đào tạo các kiến thức chuyên ngành thì vấn đề giáo dục ý thức dân tộc cho sinh viên là một công việc quan trọng và vô cùng cần thiết. Nhìn ra thế giới, thực tiễn các nước phát triển hiện nay, sự hưng thịnh và hùng cường của các nước đều gắn liền với việc coi trọng giáo dục ý thức dân tộc. Thế kỷ XVIII, nước Đức lạc hậu về khoa học, đời sống nhân dân khổ cực, đến thế kỷ XIX, dân tộc Đức đã làm một cuộc lội ngược dòng, thực hiện cách mạng tinh thần bằng giáo dục và khoa học, họ chủ chương “… phải thổi vào thanh niên một tinh thần lý tưởng (ideale Gesinnung) bằng chương trình giáo 2 dục nhân văn để đánh thức mọi khả năng trong con người” [161,15]. Từ đó đến nay, “nước Đức đã phát triển thành một người khổng lồ trong lòng châu Âu” [161, 25], vươn lên đỉnh cao của công nghiệp, khoa học, giáo dục của châu Âu và thế giới.

Nhật Bản, đảo quốc với diện tích hẹp, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt nhưng với sức mạnh tinh thần được bồi đắp qua hàng ngàn năm lịch sử đã làm cho nước Nhật trở nên hùng cường và là hình mẫu cho sự phát triển kinh tế toàn cầu từ sau Chiến tranh thế giới lần II. Người Nhật đã chinh phục cả thế giới bằng “sức mạnh mềm” của chiều sâu văn hóa và tính cách dân tộc. Có thể nói, ý thức dân tộc đã làm nên sự kỳ diệu và cội nguồn sức mạnh dân tộc Nhật bản. Với tinh thần dân tộc bất diệt, truyền thống đoàn kết của người dân xứ sở Bạch Dương đã làm cho nước Nga trở nên mạnh mẽ hơn, chiến thắng trong Thế chiến II, cứu nhân loại ra khỏi thảm họa phát-xít, vươn lên trở thành cường quốc công nghiệp và quân sự hàng đầu thế giới.

Còn có nhiều dân tộc khác và nhiều nhà hoạt động chính trị - xã hội đã nhờ sức mạnh dân tộc mà vượt lên, giành chiến thắng. Nghiên cứu sự phát triển thần kỳ của các nước, nhận thấy sự coi trọng yếu tố nội lực của dân tộc đó là lòng yêu nước, tinh thần tự hào, tự tôn dân tộc, ý chí tự lực tự cường vượt lên mọi khó khăn, đó là “tinh thần Sáng - tạo - có - trách - nhiệm” [124, 12], đó là những truyền thống tốt đẹp bền vững, là điểm tựa tinh thần cho các quốc gia phát triển đi lên. Vì sự hùng cường của dân tộc, thế hệ sinh viên cần phải được trang bị tinh thần và tri thức để vươn lên. Đại hội lần thứ X của Đảng đã xác định: “Đối với thế hệ trẻ, thường xuyên giáo dục chính trị, truyền thống, lý tưởng, đạo đức và lối sống; tạo điều kiện học tập, lao động, giải trí, phát triển thể lực, trí tuệ” [41, 119-120].

Tiếp tục quan điểm của Đại hội X, XI, Đại hội XII của Đảng (2016) xác định: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học. Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học: Yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào, sống tốt 3 và làm việc có hiệu quả” [47, 114-115]. Có thể nói đây là chủ chương đúng đắn của Đảng, đảm bảo cho mọi sinh viên có niềm tin vững chắc vào sự nghiệp đổi mới do Đảng lãnh đạo ngày nay. Như vậy, từ vị trí, yêu cầu xây dựng sinh viên các trường đại học ở thành phố Hà Nội giàu lòng yêu nước; có bản lĩnh, ước mơ, khát vọng cống hiến, trí tuệ, sức khỏe, kỹ năng; làm chủ khoa học công nghệ hiện đại; tham gia xây dựng Thủ đô và đất nước; từ thực trạng của sự suy thoái về ý thức dân tộc của một bộ phận sinh viên các trường đại học ở thành phố Hà Nội; quán triệt các Nghị quyết của Đảng về thanh niên và từ thực tiễn vươn lên của các nước trên thế giới thì việc nghiên cứu toàn diện, hệ thống về ý thức dân tộc, nội dung và phương thức giáo dục ý thức dân tộc cho sinh viên các trường đại học ở thành phố Hà Nội hiện nay là rất cần thiết.

Chính vì vậy, tác giả đã chọn đề tài “Giáo dục ý thức dân tộc cho sinh viên các trường đại học ở thành phố Hà Nội hiện nay” làm đề tài luận án tiến sỹ Triết học. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn giáo dục ý thức dân tộc cho sinh viên các trường đại học ở thành phố Hà Nội hiện nay, luận án đề xuất phương hướng và các giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục ý thức dân tộc cho sinh viên các trường đại học ở thành phố Hà Nội đáp ứng yêu cầu cách mạng Việt Nam hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu Thứ nhất, thực hiện tổng quan những công trình nghiên cứu đi trước liên quan đến đề tài luận án để có sự đánh giá, kế thừa những giá trị tích cực và nhận diện những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu.

Thứ hai, phân tích, làm rõ các khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài luận án; Phân tích tầm quan trọng, chủ thể, nội dung, phương thức và các 4 nhân tố tác động đến giáo dục ý thức dân tộc cho sinh viên các trường đại học ở thành phố Hà Nội hiện nay. Thứ ba, phân tích thực trạng giáo dục ý thức dân tộc cho sinh viên các trường đại học ở thành phố Hà Nội hiện nay, chỉ ra nguyên nhân và những vấn đề đặt ra. Thứ tư, đề xuất phương hướng và các giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục ý thức dân tộc cho sinh viên các trường đại học ở thành phố Hà Nội hiện nay. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3.

Đối tượng nghiên cứu Luận án nghiên cứu vấn đề giáo dục ý thức dân tộc cho sinh viên các trường đại học ở thành phố Hà Nội hiện nay. Phạm vi nghiên cứu Luận án nghiên cứu vấn đề giáo dục ý thức dân tộc cho sinh viên các trường đại học ở thành phố Hà Nội từ năm 1993 đến nay (Nghị quyết số 04- NQ/HNTW của Hội nghị lần thứ Tư BCHTW Đảng (khoá VII) về công tác thanh niên trong thời kỳ mới, ngày 14/01/1993).