Luận án tiến sĩ giá trị văn hóa của lễ hội cổ truyền ở tỉnh phú thọ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI VIỆN VIỆT NAM HỌC VÀ KHOA HỌC PHÁT TRIỂN ------  ------ BÙI HUY TOÀN GIÁ TRỊ VĂN HÓA CỦA LỄ HỘI CỔ TRUYỀN Ở TỈNH PHÚ THỌ LUẬN ÁN TIẾN SĨ VIỆT NAM HỌC HÀ NỘI - 2016 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI VIỆN VIỆT NAM HỌC VÀ KHOA HỌC PHÁT TRIỂN ------  ------ BÙI HUY TOÀN GIÁ TRỊ VĂN HÓA CỦA LỄ HỘI CỔ TRUYỀN Ở TỈNH PHÚ THỌ Chuyên ngành: Việt Nam học Mã số: 62 22 01 13 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VIỆT NAM HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS Phạm Hồng Tung 2.TS Ngô Đức Thịnh HÀ NỘI - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án tiến sĩ Giá trị văn hóa của lễ hội cổ truyền ở tỉnh Phú Thọ là do tôi viết dƣới sự hƣớng dẫn của GS.TS Phạm Hồng Tung, GS.TS Ngô Đức Thịnh và sự góp ý của các nhà khoa học. Các số liệu, trích dẫn, tƣ liệu trong luận án đảm bảo độ tin cậy, chính xác, trung thực, có dẫn nguồn cụ thể. Tác giả Bùi Huy Toàn LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành Luận án này, tôi đã nhận đƣợc sự giúp đỡ rất nhiều từ các tập thể và cá nhân. Tôi xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội cùng các phòng ban chức năng, các thầy/ cô giáo của Viện đã giảng dạy, tạo điều kiện giúp đỡ, hƣớng dẫn cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu.

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS.TS Phạm Hồng Tung và GS.TS Ngô Đức Thịnh đã luôn tận tình hƣớng dẫn, chỉ bảo và dìu dắt tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo UBND tỉnh Phú Thọ; Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ; UBND các huyện, thành, thị (đặc biệt là các huyện Lâm Thao, Phù Ninh và TP. Việt Trì); Ban giám đốc và các đơn vị trực thuộc Khu di tích lịch sử Đền Hùng cùng các cơ quan liên quan đã nhiệt tình cung cấp tƣ liệu, hỗ trợ tôi trong quá trình điền dã để hoàn thành luận án. Xin đƣợc tri ân nhân dân các địa phƣơng đã giúp đỡ tôi trong quá trình khảo sát, điền dã tại địa bàn nghiên cứu.

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Lãnh đạo Trƣờng Đại học Hùng Vƣơng, Khoa KHXH&NV đã ủng hộ, giúp đỡ, động viên tôi cả về vật chất lẫn tinh thần trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Tôi xin cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp cùng toàn thể những ngƣời đã đóng góp ý kiến, giúp đỡ tôi trong quá trình thu thập, tìm kiếm tài liệu. Xin cảm ơn gia đình đã luôn là điểm tựa vững chắc cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và bảo vệ luận án. Hà Nội, ngày 07 tháng 10 năm 2016 Tác giả Bùi Huy Toàn MỤC LỤC Trang Lời cam đoan Lời cảm ơn Mục lục …………………………………………………………………… 1 Danh mục chữ viết tắt …………………………………………………… 5 Danh mục các bảng ……………………………………………………… 6 Danh mục các hình vẽ …………………………………………………… 7 MỞ ĐẦU ………………………………………………………………….

Tính cấp thiết của luận án ………………………………. Mục tiêu nghiên cứu ………………. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu ………………. Cách tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu ………………………… 12 6.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn …………………. Bố cục của luận án ……………………………………………………. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ THUYẾT, PHƢƠNG PHÁP VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU …………. Tổng quan tình hình nghiên cứu …………………………………… 14 1.

Các nghiên cứu của giới học giả nƣớc ngoài ………………………. Nghiên cứu của các tác giả trong nƣớc ……………………………. Cơ sở lí thuyết và phƣơng pháp nghiên cứu ………………………. Một số khái niệm …………………………………………………… 29 1.

Phƣơng pháp nghiên cứu …………………………………………… 39 1 1. Tổng quan về địa bàn nghiên cứu …………………………………. Điều kiện tự nhiên …………………………………………………. Cƣ dân và cộng đồng các dân tộc ………………………………….

52 Tiểu kết chƣơng 1 ………………………………………………………. KHẢO SÁT VÀ NHẬN DIỆN LỄ HỘI CỔ TRUYỀN Ở TỈNH PHÚ THỌ. Các dạng thức lễ hội cổ truyền ở tỉnh Phú Thọ …………………… 58 2. Lễ hội gắn với thờ cúng Hùng Vƣơng …………………………….

Lễ hội gắn với nông nghiệp ………………………. Lễ hội gắn với truyền thống đấu tranh chống giặc ngoại xâm ……. Lễ hội gắn với phong tục, tập quán và sinh hoạt văn hóa dân gian. Đặc điểm phân bố của lễ hội cổ truyền ở tỉnh Phú Thọ ………… 66 2.

Phân bố theo không gian …………………………………………… 66 2. Phân bố theo thời gian ……………………………………………… 67 2. Một số lễ hội cổ truyền tiêu biểu……………………………………. Lễ hội Đền Hùng …………………………………………………… 67 2.

Lễ hội Trò Trám và rƣớc lúa thần …………………………………. Lễ hội cƣớp phết Hiền Quan ………………………………………. Lễ hội hát Xoan An Thái …………………………………………… 79 Tiểu kết chƣơng 2 ………………………………………………………. GIÁ TRỊ VĂN HÓA ĐẶC TRƢNG CỦA LỄ HỘI CỔ TRUYỀN Ở TỈNH PHÚ THỌ - TỪ TIẾP CẬN LIÊN NGÀNH ….

Giá trị hƣớng nguồn ………………………. Truyền thuyết Hùng Vƣơng ………………………………………. Từ truyền thuyết đến tín ngƣỡng thờ Quốc Tổ Hùng Vƣơng trong dòng chảy lịch sử dân tộc …………………………………………………. Lễ hội Đền Hùng – biểu hiện tập trung của giá trị hƣớng nguồn ….

Giá trị tôn vinh nền sản xuất nông nghiệp trồng lúa ……………. Tín ngƣỡng và tín ngƣỡng phồn thực ………………………………. Tín ngƣỡng phồn thực trong lễ hội cổ truyền ở tỉnh Phú Thọ. Giá trị của tín ngƣỡng phồn thực trong lễ hội cổ truyền ở tỉnh Phú Thọ … 105 3.

Giá trị cố kết cộng đồng ……………………………………………. Cố kết cộng đồng làng xã …………………………………………. Cố kết cộng đồng quốc gia, dân tộc ………………………………. Giá trị giáo dục, hƣớng thiện ……………………………………….

Giáo dục truyền thống yêu nƣớc, đấu tranh chống giặc ngoại xâm. Hƣớng thiện, trừ ác ………………………………………………… 115 3. Giá trị giải trí ……………………………………………………. Giải trí – giá trị phổ biến và tất yếu của lễ hội …………………….

Giá trị giải trí trong lễ hội cổ truyền ở tỉnh Phú Thọ ………………. 117 Tiểu kết chƣơng 3 ………………………………………………………. BẢO TỒN – PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA CỦA LỄ HỘI CỔ TRUYỀN Ở TỈNH PHÚ THỌ. Căn cứ đề xuất phƣơng hƣớng bảo tồn – phát huy ……………….

Các quan điểm bảo tồn – phát huy …………………………………. Định hƣớng, chiến lƣợc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của tỉnh Phú Thọ …………………………………………………………………… 129 4. Phân tích SWOT thực trạng công tác bảo tồn – phát huy lễ hội cổ truyền ở tỉnh Phú Thọ …………………………………………………… 131 4. Thách thức.

Kết hợp thành các nhóm chiến lƣợc. Lễ hội cổ truyền ở Phú Thọ hiện nay – những vấn đề đặt ra. Mô hình và giải pháp bảo tồn – phát huy. Mô hình quản lý và quy hoạch lễ hội ……………………………….

Mô hình giáo dục, nghiên cứu khoa học và truyền thông …………. Mô hình bảo tồn – phát huy giá trị của lễ hội cổ truyền với phát triển du lịch ………………………………………………………………. 148 Tiểu kết chƣơng 4 ………………………………………………………. 161 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

163 TÀI LIỆU THAM KHẢO ………………………………………………. 164 PHỤC LỤC 4 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT CNH-HĐH : Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa DSVH : Di sản văn hóa GS : Giáo sƣ KT-XH : Kinh tế - xã hội NXB : Nhà xuất bản PGS : Phó giáo sƣ TP : Thành phố TS : Tiến sĩ TSKH : Tiến sĩ khoa học TƢ : Trung ƣơng TX : Thị xã UBND : Uỷ ban nhân dân 5 DANH MỤC CÁC BẢNG TT Tên bảng Trang 1 Bảng 2. Lễ hội cổ truyền ở tỉnh Phú Thọ phân theo đơn vị. Lễ hội cổ truyền ở tỉnh Phú Thọ phân bố theo mùa.

67 6 DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ TT Tên hình Trang 1 Hình 3. Thang giá trị dựa trên giá trị nền tảng. Thang giá trị theo dựa trên giá trị cốt lõi. Tính cấp thiết của luận án Di sản văn hóa là tài sản vô giá, góp phần khẳng định bề dày và sự trƣờng tồn của văn hóa mỗi dân tộc.

Học giả Đào Duy Anh từng viết: “Ta muốn trở thành một nƣớc cƣờng thịnh vừa về vật chất, vừa về tinh thần thì phải giữ văn hoá cũ (di sản) làm thể (gốc, nền tảng); mà lấy văn hoá mới làm dụng nghĩa là phải khéo điều hoà tinh tuý của văn hoá phƣơng Đông với những điều sở trƣờng về khoa học của văn hoá phƣơng Tây” [3, tr. Điều này đƣợc làm rõ hơn trong quan điểm của tác giả Hoàng Vinh, di sản văn hóa là sự tổng hòa của một tập hợp những cặp phạm trù vừa thống nhất, vừa tƣơng phản: truyền thống - hiện đại, kế thừa - phát triển, dân tộc - quốc tế. Những cặp phạm trù này vận động một cách hài hoà với nhau, quan hệ mật thiết không thể tách rời [67]. Với ý nghĩa này, di sản văn hóa đƣợc xem là một trong những yếu tố quan trọng hình thành nên bản sắc văn hóa của một dân tộc, tạo nên sức mạnh chiếm lĩnh, thâu nạp những yếu tố văn hóa ngoại sinh làm giầu nền văn hóa bản địa.

Với đặc trƣng của vùng đất phát tích dân tộc Việt Nam, Phú Thọ đang sở hữu một hệ thống di sản văn hóa đồ sộ, tiêu biểu cho lịch sử mấy ngàn năm dựng nƣớc và giữ nƣớc của dân tộc Việt Nam. Cùng với hệ thống di tích đình, chùa, đền, miếu và các di tích khảo cổ học từ hậu kỳ đá cũ đến giai đoạn đồng thau, sắt sớm,… Phú Thọ có những di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc nhƣ tín ngƣỡng, lễ hội, nghệ thuật trình diễn, hèm tục, truyện kể, thơ ca dân gian… mang đậm sắc thái cội nguồn. Trong hệ thống di sản văn hóa đồ sộ đó, lễ hội cổ truyền có vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống văn hóa truyền thống của ngƣời dân Đất Tổ từ ngàn đời nay. Lễ hội cổ truyền là một hiện tƣợng văn hóa dân gian có tính chất tổng thể, “là một pho lịch sử khổng lồ, ở đó tích tụ vô số những lớp phong tục, tín 8 ngƣỡng, văn hóa, nghệ thuật và cả các sự kiện xã hội – lịch sử quan trọng của dân tộc” [69].

Lễ hội cổ truyền chính là nơi lƣu giữ, truyền lại cho các thế hệ sau những giá trị văn hóa biểu trƣng cho sức mạnh, ý chí của cả cộng đồng ngƣời Việt Nam suốt chiều dài lịch sử. Việc bảo tồn – phát huy giá trị văn hóa của lễ hội cổ truyền ở tỉnh Phú Thọ chính là một cách để nền văn hóa của dân tộc ta không bị mai một, lãng quên, thể hiện trách nhiệm của thế hệ hiện tại đối với quá khứ đồng thời tạo dựng một hành trang vững chắc trên con đƣờng hội nhập quốc tế sâu rộng nhƣ hiện nay.