Luận án Tiến sĩ: Truyện Truyền Kỳ Việt Nam Thời Trung Đại - Diện Mạo và Đặc Trưng Nghệ Thuật

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ DƢƠNG KHẮC MINH TRUYỆN TRUYỀN KỲ VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI: DIỆN MẠO VÀ ĐẶC TRƢNG NGHỆ THUẬT HÀ NỘI - 2020 luan an VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ DƢƠNG KHẮC MINH TRUYỆN TRUYỀN KỲ VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI: DIỆN MẠO VÀ ĐẶC TRƢNG NGHỆ THUẬT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM MÃ SỐ: 9.21 NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. NGUYỄN CÔNG LÝ HÀ NỘI - 2020 luan an LỜI CÁM ƠN Trong quá trình học tập và thực hiện luận án, tôi đã nhận được nhiều sự giúp đỡ quý báu của quý thầy cô và của tập thể. Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đến PGS. Nguyễn Công Lý, người thầy đã định hướng đề tài, tận tình hướng dẫn cho tôi trong một thời gian dài học tập, nghiên cứu và thực hiện luận án.

Tôi xin chân thành tri ân Quý Thầy Cô lãnh đạo Khoa Văn học và Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam; Quý Thầy Cô đã giảng dạy các chuyên đề thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam đã trao truyền nhiều tri thức quý báu và tạo điều kiện cho tôi khi thực hiện đề tài. Tôi xin chân thành tri ân sâu sắc đến Quý vị GS, PGS, TS trong Hội đồng đánh giá luận án cấp Bộ môn và cấp Học viện đã góp nhiều ý kiến quý báu để tôi có điều kiện sửa chữa nâng cấp chất lượng nội dung của luận án. Xin được biết ơn đấng sinh thành cùng các bạn bè đồng nghiệp đã luôn đồng hành và là điểm tựa vững chắc để tôi hoàn thành luận án này. Trân trọng tri ân tất cả.

Hà Nội, ngày 25/4/2016 – 01/12/2019 Tác giả luận án Lê Dƣơng Khắc Minh luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Những số liệu khảo sát và kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trên bất cứ tài liệu nào. Những trích dẫn có chú thích với xuất xứ rõ ràng. Nếu sai trái tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Hà Nội, ngày 25/4/2016 – 01/12/2019 Tác giả luận án Lê Dƣơng Khắc Minh luan an MỤC LỤC MỞ ĐẦU …………………………………………………………………………. Lý do chọn đề tài …………………………………………………………………. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ của luận án …………………………………. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ……………………………………………….

Phương pháp nghiên cứu ……………………………………………………. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn …………………………………………………. Đóng góp mới của luận án ……………………………………………………. Cấu trúc luận án ……………………………………………………………….

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRUYỆN TRUYỀN KỲ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM. Từ cuối thế kỉ XIX trở về trước …………………………………………………08 1. Từ đầu thế kỉ XX đến năm 1975 ………………………………. Từ năm 1975 đến nay ……………………………………………………….13 Tiểu kết ………………………………………………………………………………22 Chƣơng 2.

DIỆN MẠO TRUYỆN TRUYỀN KỲ TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM ……………………………………………………………………. Nguồn gốc và quá trình hình thành, phát triển truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam 2. Nguồn gốc thể loại truyện truyền kỳ ở khu vực Đông Á thời trung đại. Vai trò của Tiễn đăng tân thoại trong quá trình phát triển thể loại truyền kỳ ở khu vực Đông Á thời trung đại.

Quá trình phát triển của thể loại truyện truyền kỳ trong văn học trung đại Việt Nam. Vấn đề phân loại truyện truyền kỳ và hệ thống tác phẩm thuộc thể loại truyền kỳ trong văn học trung đại Việt Nam. Vài nét về mối quan hệ giao lưu tiếp biến, tương đồng và dị biệt giữa truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam với truyện truyền kỳ khu vực Đông Á. Về mối quan hệ giao lưu tiếp biến.

Các điểm tương đồng của truyện truyền kỳ khu vực Đông Á. Các điểm dị biệt của truyên truyền kỳ khu vực Đông Á. Các điểm dị biệt của truyện truyền kỳ Việt Nam so với truyện truyền kỳ khu vực Đông Á. ĐẶC TRƢNG TRUYỆN TRUYỀN KỲ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM NHÌN TỪ VĂN HÓA TÂM LINH ……………………………………….

Giới thuyết khái niệm. Những cơ sở hình thành văn hoá tâm linh trong văn học trung đại Việt Nam, trong đó có truyện truyền kỳ. Cơ sở hình thành văn hoá tâm linh trong văn học Việt Nam. Cơ sở hình thành văn hoá tâm linh trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam 3.

Những biểu hiện của văn hoá tâm linh trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam 3. Tín ngưỡng thờ Mẫu và hình tượng người phụ nữ truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam. Cái chết trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam. Giấc mộng trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam ………………….

Điềm báo trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam …………………. Cầu cúng, khấn vái trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam ………. Linh ứng trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam. Hồn ma, hóa kiếp trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam.

Ảnh hưởng và tác động của văn hoá tâm linh trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam. Ảnh hưởng và tác động của văn hóa tâm linh nhìn từ đặc điểm tư duy về thế giới và con người. Ảnh hưởng và tác động của văn hóa tâm linh nhìn từ đặc điểm tác giả, độc giả truyện truyền kỳ. Vài nhận xét về ảnh hưởng và tác động của văn hoá tâm linh trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam.

Ý nghĩa của văn hoá tâm linh trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam .135 luan an Chƣơng 4. ĐẶC TRƢNG TRUYỆN TRUYỆN KỲ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM NHÌN TỪ CÁC MÔ-TIP THỂ HIỆN, KIỂU KẾT CẤU VÀ NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG, MIÊU TẢ. Đặc trưng truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam nhìn từ các mô-tip thể hiện. Nhóm mô-tip lấy vợ (hoặc chồng) kỳ dị.

Nhóm mô-tip nhân vật chu du trong các cõi không gian tưởng tượng. Nhóm mô-tip thụ thai thần kỳ. Nhóm mô-tip chết thần kỳ. Nhóm mô-tip thần tiên đạo nhân cứu người, trấn áp ma quỷ ….

Đặc trưng truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam nhìn từ các kiểu kết cấu truyện153 4. Kết cấu của loại truyện viết về tình yêu …………………………. Kết cấu của loại truyền viết về sự giao du và diệt trừ các nhân vật ở thế giới khác ………………………………………………………………. Đặc trưng truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam nhìn từ nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật …………………………………….

Nhân cách hoá ………………………………………………. Thần kỳ hoá …………………………………………………………. Đặc trưng truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam nhìn từ nghệ thuật miêu tả thế giới siêu nhiên …………………………. Đặc trưng truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam nhìn từ nghệ thuật miêu tả không gian và thời gian ………………………………….

Nghệ thuật miêu tả không gian trong truyện truyền kỳ …………. Nghệ thuật miêu tả thời gian trong truyện truyền kỳ ………….173 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA NCS ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN …………………………………………………….177 TÀI LIỆU THAM KHẢO ………………………………………………….……189 luan an MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Văn học Việt Nam thời trung đại là một nền văn học mà trong đó, thơ ca (vận văn) nổi trội, có nhiều thành tựu hơn so với biền văn và tản văn. Bởi thế, các tác phẩm văn xuôi trong thời kì này dù đã có nhiều thành tựu nghiên cứu nhưng xét đến cùng vẫn chưa đầy đủ để hoàn thiện bức tranh lịch sử văn học dân tộc.

Trong kho tàng văn học phong phú, đa dạng ấy có một bộ phận khá lớn được viết bằng chữ Hán. Từ sau chiến công hiển hách của Ngô Quyền trên sông Bạch Đằng, cùng với việc tích cực xây dựng một nhà nước độc lập tự chủ, dân tộc ta đã vay mượn chữ Hán được đọc và hiểu theo âm Hán Việt như là một yếu tố để tạo lập nền văn hoá nước nhà; là một chuyển ngữ cần thiết để tạo lập nền văn học mới. Cho nên, kho tàng văn học trong đó có truyện văn xuôi chữ Hán còn được xem như di sản tinh thần và văn hóa dân tộc. Nghiên cứu truyện văn xuôi Hán - Việt, trong đó có truyện truyền kỳ, một bộ phận của văn học dân tộc, sẽ góp phần tìm hiểu di sản văn hóa văn học của dân tộc ta.

Truyện truyền kỳ là một trong các thể loại của văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại. Truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam vốn tiếp thu từ thể loại truyện kỳ ảo Trung Quốc cổ trung đại nhưng lại có một quá trình hình thành và phát triển nội sinh gắn liền với nền văn hóa và văn học dân tộc, đặc biệt là với văn học dân gian và văn xuôi lịch sử; phản ánh nhiều vấn đề quan trọng của đời sống hiện thực và có ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển của văn học dân tộc. Sự ra đời của thể loại truyện truyền kỳ đã khẳng định bước phát triển nhảy vọt về chất của văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại. Nhưng hơn hết, tất cả các tác phẩm truyền kỳ đều làm nổi bật lên trí tuệ, khí phách, phẩm chất và tâm hồn con người Việt Nam.

Với biên độ phản ánh và tiếp nhận rộng, các tác phẩm truyền kỳ trung đại thực sự đã tái hiện lại bức tranh hiện thực và hình ảnh đời sống con người Việt Nam. Từ trước đến nay, truyện truyền kỳ Việt Nam ít nhiều đã được các nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu, đã đạt được những thành tựu đáng kể nhưng ý kiến khác nhau vẫn còn, thậm chí trên những vấn đề rất cơ bản, chẳng hạn xác lập danh mục tác phẩm truyền kỳ, chọn thiện bản để dịch và giới thiệu, nhận định về vị trí, vai trò của thể loại này trong lịch sử văn học Việt Nam. Tình trạng trên đã ảnh hưởng không nhỏ tới việc 1 luan an nhận định đúng và đủ diện mạo, thành tựu của tác phẩm truyền kỳ theo đặc trưng thể loại của nó. Bên cạnh đó, trong những năm gần đây, truyện truyền kỳ là một thể loại văn học rất được các nhà nghiên cứu trong khu vực Đông Á (Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam) chú ý tìm hiểu.

Thể loại này còn thu hút rất nhiều học giả đến từ các nước phương Tây nghiên cứu. Những vấn đề về truyện truyền kỳ khu vực Đông Á mà các học giả thường tập trung nghiên cứu là đánh giá lại các tác phẩm truyền kỳ có ảnh hưởng lớn đến khu vực Đông Á nói chung và mỗi nước nói riêng. Bên cạnh đó, các học giả còn so sánh các tác phẩm truyền kỳ tiêu biểu của mỗi nước để thấy được mối giao lưu, ảnh hưởng và sự tiếp thu sáng tạo của các nước đó.