Xuân diệu từ quan niệm nghệ thuật đến sáng tạo thơ luận án tiến sĩ

Ọ U Ƣ ---------------------------------- ũ ƣơng XUÂN DIỆU - TỪ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT ẾN SÁNG T Ơ Ậ Ế - 2017 Ọ U Ƣ ---------------------------------- ũ ƣơng XUÂN DIỆU - TỪ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT ẾN SÁNG T Ơ ă Việt Nam 62 22 34 01 Ậ Ế N Ọ GS. ă â XÁC NHẬN NCS Ã ỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ CỦA H ỒNG Á Á LUẬN ÁN gười hướng dẫn khoa học Chủ tịch hội đồng đánh giá Luận án Tiến sĩ S. Lê Văn Lân PGS. Phạm Quang Long - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi. Các số liệu nêu và trích dẫn trong luận án là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng. Hình thức trình bày của luận án theo đúng quy định của Đại học Quốc gia Hà Nội. Các kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào khác. Tác giả luận án Vũ Thị Thu Hương LỜI CẢM ƠN Trong quá trình học tập và hoàn thành luận án, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ quý báu của các thầy cô khoa Văn học, gia đình, bạn bè, đồng nghiệp khoa Đông Phương học, phòng Đào tạo, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới GS. Lê Văn Lân, người thầy đã tận tâm chỉ dạy, hướng dẫn tôi. Tôi xin chân thành cảm ơn các đồng nghiệp của tôi đang công tác tại khoa Đông Phương học đã tạo điều kiện thuận lợi và nhiệt tình giúp đỡ tôi. Tôi đặc biệt gửi lời tri ân tới gia đình yêu thương và các bạn thân quý đã luôn ở bên động viên, chia sẻ, khích lệ tôi trong suốt thời gian qua. Tác giả luận án Vũ Thị Thu Hương MỤC LỤC MỞ ĐẦU . Lý do chọn đề tài . Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu . Đối tượng, phạm vi nghiên cứu . Phương pháp nghiên cứu . Đóng góp của luận án . Cấu trúc của luận án . TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU . Đánh giá chung về thơ Xuân Diệu . Về quan niệm nghệ thuật của Xuân Diệu . Về những sáng tạo nội dung và nghệ thuật trong thơ Xuân Diệu . Về sự chi phối từ quan niệm nghệ thuật đến sáng tạo thơ của Xuân Diệu . QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA XUÂN DIỆU . Quan niệm về thơ . Bản chất của thơ . Thơ và cuộc sống . Quan niệm về nhà thơ . Quan niệm về sáng tạo thơ . TỪ QUAN NIỆM ĐẾN NHỮNG CẤP ĐỘ SÁNG TẠO CÁI TÔI TRONG THƠ XUÂN DIỆU . Cái tôi lãng mạn. Cái tôi đậm hương sắc thiên nhiên . Cái tôi yêu đương say đắm . Cái tôi gắn với thời đại và trách nhiệm công dân . Cái tôi gắn với đời . Cái tôi gắn với cách mạng . Cái tôi ý thức, trách nhiệm . Cái tôi chân thật . TỪ QUAN NIỆM ĐẾN NHỮNG SÁNG TẠO NGHỆ THUẬT TRONG THƠ XUÂN DIỆU . Sáng tạo ngôn ngữ thơ . Hệ từ ngữ hiện đại . Hệ từ ngữ truyền thống . Hệ từ ngữ kết tinh truyền thống và hiện đại . Sáng tạo tứ thơ . Tứ thơ hình thành từ cuộc sống . Tứ thơ hình thành từ tư duy nghệ thuật của nhà thơ . Sáng tạo câu thơ . Câu thơ vắt dòng . Câu thơ kết bài . Các kiểu câu thơ . Cải biến thể thơ. Từ hình thức thơ nước ngoài . Từ hình thức thơ dân tộc . Sáng tạo nhịp điệu thơ . 148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN . 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO . Lý do chọn đề tài 1. Xuân Diệu là nghệ sĩ đa tài. Ông sáng tác và đóng góp trên nhiều lĩnh vực: thơ, văn xuôi, dịch thuật, lý luận phê bình, giới thiệu thơ, . Tuy nhiên, thơ là lĩnh vực Xuân Diệu thành công, thành danh và để lại dấu ấn sâu đậm hơn cả. Nói đến Xuân Diệu là nói đến một nhà thơ có phong cách sáng tạo độc đáo, một nhà thơ tiêu biểu, có vị trí và tầm ảnh hưởng lớn - người từng được vinh danh “nhà thơ mới nhất” trong các nhà Thơ mới và suốt nhiều thập kỷ qua vẫn là một trong số ít nhà thơ đứng ở vị trí hàng đầu của nền thơ hiện đại Việt Nam. Suốt đời toàn tâm, toàn trí, toàn hồn, nhiệt thành cống hiến cho thơ, Xuân Diệu đã để lại một di sản đồ sộ và góp phần không nhỏ vào quá trình hiện đại hóa thơ ca dân tộc. Ông đã được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (đợt I - năm 1996). Không chỉ là nhà thơ lớn, Xuân Diệu còn là người luôn có ý thức lý luận sâu sắc về thơ và sáng tạo thơ. Đến với thơ, ông có tư tưởng, quan niệm nghệ thuật rõ ràng. Quan niệm đó được đúc kết từ thực tiễn sáng tác và trở lại chi phối sâu sắc sáng tác của nhà thơ. Trong quan niệm của Xuân Diệu, mỗi nhà thơ phải là một cái “tôi” cá thể độc đáo, nhà thơ phải là người uyên bác và thơ phải gắn với hiện thực đời sống. Ngay từ trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, giữa trào lưu thơ lãng mạn, người “trốn lên tiên”, người “lánh đời”, người ủ ê buồn nhớ, …, Xuân Diệu vẫn không xa rời cuộc sống, vẫn da diết “bám vào đời”, xây “lầu thơ” “trên đất của một tấm lòng trần gian” (Thế Lữ), vẫn cháy bỏng niềm “khát khao giao cảm với đời”. Sau Cách mạng tháng Tám, ý thức gắn bó với cuộc đời, với “nhân quần” ở Xuân Diệu càng sâu sắc, mãnh liệt và triệt để hơn. Ông cũng là người sớm xác định: sáng tạo thơ là lao động đặc thù, đòi hỏi nhà thơ phải không ngừng khổ công học hỏi, tìm tòi và chính Xuân Diệu đã bền bỉ, đam mê, sáng tạo để trở thành một nhà thơ uyên bác, lịch lãm, một tấm gương mẫu mực về lao động nghệ thuật. “Mới nhất”, hiện đại nhất ngay từ thời Thơ mới, nhưng Xuân Diệu cũng là người sớm có ý thức và luôn nỗ lực gắn bó với truyền thống văn hóa, văn học dân tộc. Hiện đại và truyền thống, do vậy, đã thực sự gắn hòa nhuần nhị từ trong hồn thơ đến mọi phương diện sáng tạo cụ thể của nhà thơ. Chính quan niệm nghệ thuật là hạt nhân chi phối và để lại dấu ấn đậm nét trong suốt hành trình sáng 1 tạo thơ của Xuân Diệu, tạo nên phong cách Xuân Diệu “không lẫn” giữa thời Thơ mới đa phong cách và giữa những phong cách thơ lớn của nền thơ hiện đại như Tố Hữu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Tế Hanh, Nguyễn Đình Thi, … Và chính đó cũng là điều kiện tiên quyết để Xuân Diệu thành công, có được những đóng góp và khẳng định được vị thế xứng đáng của ông trong nền thơ dân tộc. Nhìn như vậy có thể thấy, khi tiếp cận thơ Xuân Diệu, điểm khởi đầu quan trọng chính là tìm hiểu hệ thống quan niệm nghệ thuật của ông. Để giải mã thấu đáo thế giới thơ Xuân Diệu, do vậy không thể không quan tâm đến quan niệm nghệ thuật và sự chi phối sâu sắc của quan niệm đó đến quá trình sáng tạo của nhà thơ. Mối quan hệ chặt chẽ giữa quan niệm nghệ thuật và sáng tạo thơ của Xuân Diệu khi được soi tỏ một cách hệ thống, sẽ bộc lộ chân xác những giá trị vững bền của thơ ông, sẽ là cơ sở chắc chắn để hiểu, để đánh giá xác đáng về sáng tạo thơ và phong cách nghệ thuật của nhà thơ. Thực tế, từ khi xuất hiện đến nay, thơ Xuân Diệu luôn tạo được sự mến mộ của công chúng và sự quan tâm của giới nghiên cứu, phê bình. Di sản thơ của ông đã trở thành đối tượng nghiên cứu của hàng trăm công trình, luận án, luận văn, bài viết. Tuy nhiên, các công trình, bài viết về thơ Xuân Diệu vẫn chủ yếu tập trung vào phong cách, các chặng đường sáng tác (đặc biệt giai đoạn trước Cách mạng tháng Tám), về thơ tình, được coi là “đặc sản” của Xuân Diệu, hoặc một số phương diện đặc sắc trong nghệ thuật thơ ông. Trong khi đó, quan niệm nghệ thuật và sự chi phối của quan niệm nghệ thuật đến sáng tạo thơ - một trong những vấn đề mấu chốt để khám phá thơ Xuân Diệu lại chưa được nghiên cứu đầy đủ. Do vậy vẫn cần phải tiếp tục đi sâu tìm hiểu, hướng đến những nhận định bao quát, chuẩn xác hơn. Chọn đề tài Xuân Diệu - từ quan niệm nghệ thuật đến sáng tạo thơ, chúng tôi muốn góp phần khẳng định một hướng nghiên cứu hiệu quả nhưng lại chưa thực sự được quan tâm về thơ Xuân Diệu. Từ đó có thêm cơ sở để nhận định và đánh giá toàn diện hơn tài năng đa dạng, phong phú của một tác giả có ý thức sáng tạo, quan điểm sáng tác và phong cách nghệ thuật đặc sắc; để lý giải thấu đáo hơn thành công và cả hạn chế của thơ ông. Rộng hơn, từ trường hợp Xuân Diệu, có thể đúc rút được những bài học kinh nghiệm thiết thực trên cả hai phương diện lý luận và thực tiễn sáng tạo thơ - vốn đang là những vấn đề thời sự của đời sống văn học hôm nay. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích nghiên cứu: Từ việc khảo sát hệ thống quan niệm nghệ thuật của Xuân Diệu và mối quan hệ giữa quan niệm nghệ thuật với sáng tạo thơ của ông, luận án góp phần khẳng định thêm vị trí, những đóng góp lớn lao của Xuân Diệu - nhà thơ kiệt xuất, một gương mặt văn hóa tiêu biểu của dân tộc trong thế kỷ XX. Đánh giá hành trình sáng tác thơ Xuân Diệu như một quá trình vận động phát triển, gắn với tiến trình thơ Việt Nam hiện đại. Từ đó rút ra nhiều bài học sáng tác quý giá, những kinh nghiệm phong phú và bổ ích đối với các nhà thơ nói riêng, đối với công việc sáng tạo nghệ thuật nói chung, một vấn đề có ý nghĩa đang đặt ra trong đời sống thơ, đời sống văn học nghệ thuật hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu: Luận án tìm hiểu quan niệm nghệ thuật của Xuân Diệu, và từ quan niệm của nhà thơ, đi vào nghiên cứu những sáng tạo xuất sắc trên cả hai bình diện nội dung và hình thức xuyên suốt toàn bộ hành trình thơ ca Xuân Diệu trước và sau Cách mạng tháng Tám năm 1945. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: luận án tìm hiểu quan niệm nghệ thuật của Xuân Diệu. Quan niệm nghệ thuật đã chi phối sáng tác thơ của nhà thơ như thế nào, từ nội dung đến hình thức nghệ thuật, giúp ông có những thành tựu trong sáng tạo thơ.